«ГIалгIйчен са дIалургдар аз»

Ерригача Къилбаседа Кавказе санна, ГIалгIайче гIолла а туризм яха хIама даржар бахьан долаш, тIехьарча шерашка дукха хьаьший тIабахка нийслу вай мехка. Царех дукхагIбараш кхыча къамах бола нах ба, цхьабараш цIаккха а вай мехка хиланза нах а хул царех. ДукхагIа Кавказе а, къаьстта ГIалгIайче а боагIашбола хьаьший укхазарча къамай Iадаташ, оамал, гIулакх довза, лоамаш бIаргаго чам болаш боагIа. Цхьавар цкъа хиле дIавода, хIаьта хIара шера, е шера шозза е кхы дукхагIа юхаухаш, лоамаш доацаш Iе цалураш а хул дукха. Ишттачарех я вай мехка хьоашалъухаш йола Москвера Гилева Елена.

Эггара хьалха ГIалгIайче ена Елена нийсъеннай 2014-ча шера. Москве баьхача шийна бовзача гIалгIаша хьоашалъехарца, аьхке эггара хозагIа хулача хана чухьа енай из вайцига. Ала деза, цу хана денз хIара шера аьхке балхара шийна салаIа луча деношка из гIалгIай мехка йоагIаш я, аьнна. Ший тайпара оамал йолаш, чIоагIа нахаца ийна, нах безаш, цар къаман культура, литература довза чам болаш саг я из.

2012-ча шера къоабал а даь, шийна гарга хийтта, бусалба дин тIаийцад Еленас. Из бахьан долаш хила а тарлу цунна ГIалгIайченцара безам сов чIоагIа хилар. Цудухьа цох дар цунга шийга дувцийтардухьа са хаттараш хилар цунга:

— Фу бахьан долаш, мишта ера хьо эггара хьалха ГIалгIайче?

— Хьалха, со вIалла а ГIалгIайче ялехьа, дукха ховр сона укх мехках, къамах, укхун духах, оамалех, Iадатех, лоацца аьлча культурах дола хIамаш. Са гIалгIай бовзар доладелар Базоркин Идриса яздаь «Боадонгара» яха роман аз дийшача. Цул тIехьагIа цхьа ше-шагIа санна нийсделар са, Коазой Iисай кхоллам аз бешаш, цул тIехьагIа Яндакъонгий Джамалда стихаш а йийшар аз, тIаккха йолаелар со лаьрххIа гIалгIай истории культуреи тахка, довза. Вешта деррига а ГIалгIайченца дувзаденна мел дола хIама, аз кхы дукха къахьега а цадезаш, ше-шагIа санна хьатIадоагIа сона. Ер мохк сайна дукхабезандаь да аьнна хета сона из. Со цунга дIа а Iемай.

Москве баьхача сона бовзача гIалгIаша ехарца ера со эггара хьалха ГIалгIайче. Цу хана уж а боацаш, интернете гIолла а, вешта аз хьехаш хинна а бовзаш нах бар сона ГIалгIайче. ТIаккха, се гIалгIай мехка хьалъярца, Iеш сайна бовзаш хиннача гIалгIашцига яле а, кхы дIахо болча интернете гIолла сайна байзача гIалгIай къамах болча нахаца вIашагIкхетар хулаш а, иштта лийлар со. Цхьа хIама зийнад аз, гIалгIачунца Iа хьоашал тессача, къаьстта интернета оагIонашка, уж болча метте кхы а дукха новкъостий хьасовбовла хьа. ГIалгIашца къамаьл ду а, царца аз хьоашал тувса а 8 шу даьннад, цудухьа укхаза а мехкал арахьа а дукха ба са новкъостий, гIалгIай къамах.

— Эггара хьона ГIалгIайче хозагIа хетар, дукхагIа дезаденнар фуд?

— Лоамаш, гIалаш, нах. Уж кхоъ геттара дукхадезаденнад сона. Лоамаши гIалаши-м моллагIа а кхетаргволаш жоп да аьнна хета сона, хIаьта нах… Цхьа тамашийна ба укхазара нах, цхьадолча хIаманна эрсашта тара ба уж, цхьадолчунна чIоагIа башха а ба тхох. ХIанз дагаух сона, сендухьа ух со хIара шера ГIалгIайче? Со кхета, айса укхазарча нахага сатувсилгах. ХIаьта лоамаш чIоагIа деза сона, мерзадича санна. ЧIоагIа новкъа да сона масса хана а сай лоамашка хила йиш йоацаш, цига лела, уж ходала аьттув боацаш. Дукха а езаш сатувса аз Цхьорегара денз Iо мел йолча моттигага. Цига а хиннай со укх шера. Соахкеи, укх шареи шозза Маьт-Лоам тIа а хиннай со, эггара лакхагIча моттигага кхаччалца хьалтIаяьнна. ХIаьта масса доагIа хиш, аьлеш, шийла хьасташ цар хам баь а мах баь а варгвац саг. Хоза мохк ба шоана Далабеннар.

— Ер са да-кх, аьнна, хьона хеташ, е Iа хьайна дIатIаийца хIама дий хьа гIалгIай халкъангара?

— Фуд аз дагалаьцари сайна хьаийцари? Хала хаттар да из, хIана аьлча «гIалгIал» — гIалгIашца дувзаденна мел дола хIама чIоаггIа чудаьннад са вахар чу. Се ГIалгIайче хьаеча, е кхычахьа цхьаннахьа арахьа гIалгIашца къамаьл дувцаш хилча, се гIалгIа йолаш санна хул со, бакъда, эггара хьалха ГIалгIайче се енача хана цхьа тамашийна хетар сона. Укх шера цхьаккха хало йолаш, сона сай цахеташ хIама дацар, духхьал гIалгIай бокъонех яха йолаелар со ГIалгIайче. Москве бокъонаш кIезига кхыча тайпара я, цудухьа Москве юха хувцаяла езаш хул со, дIацIаяхача.

— ГIалгIайче кхы юхайола чам бий хьа?

— Кхозза хиннай со ГIалгIай мехка: 2014-чеи, 2015-чеи, 2016-чеи шерашка. Кхы а юхая чIоагIа чам ба са. МоллагIа хинна а, сай ГIалгIайче цхьа гIулакхаш хилийта дог доагIа са, укхаза хьалъаха аьттув хургболаш. ХIана аьлча, салоIача деношка а доацаш, мичча кхыча Iалама ханашка чам ба са укхаза я. Мел дукха се хьаахарах, сайна укхаза хилар кордадергдацар аьнна хета сона.

— МалагIа гIалгIай оамалаш, Iадаташ довза хьона, фуд хьона царех дукхагIа дезаденнар?

— Iадаташ, оамалаш. Кхаь шера цхьатарра тIанийсъеннай со мархаш доастача цIайна. Цу цIайна Iадаташ, гIулакх дика довз сона. Таьзете а хиннай со. Сона новкъа дале а, е саг йоагIача е йодача укх кхаь шера цкъа хьоалчагIа долча хиннаяц со. ПIаьраска бийсанна сагIийна хIама телаш дола Iадат дика довз сона, укх шера нешаца лоалахошка ухаш, сагIийна хIама телаш хиннай со. ЧIоагIа хоза хета сона, боккхагIий гучабайлача зIамагIбараш хьагIувтташ, бакъда, сайна нах хьагIайттача, чIоагIа во хеташ, юха Iоховша оал аз чехка.

— ТIеххьара а малагIа ловца боаккхаргбар Iа ГIалгIайченна а цун бахархошта а?

— Укх мехка бахархошка аргдар аз, шоай лаьттеи халкъеи дукха деза аьнна, дешашца а доацаш, гIулакхашца. Цкъаза лоамашка а аьлешка а ядаш нувхаш го йиш я. Массахана а цIена хилац нах бахача моттигашка. ЧIоагIа новкъа да сона шоаш бахаш йола ер ялсмале мо йола моттиг наха цIена лоаттаеш цахилча. Шоаш бахача лаьтта, шоай моттигашта наха мах ца белга да из. Боккъалдар аьлча, цIено – Россе мел бахача наьха бала-м ба, амма дукхагIа мел бараш шоай йоккхийча шахьарашка лостам беш ба нах, хIанз. Беррига гIалгIай – бусалба нах ма бий, хIаьта бусалба сага – цIено дина бух ба. ХIаьта хIана лелайиц наха шоаш бахача шоай хьамсарча лаьтта цIено.

Халкъанцарча безамах аьлча, гIалгIай болхаш, боагIаш кIезига шоаш а нах а лорабеш хуларе дикахетар сона. ХIана аьлча, со цецйоаккхаш дар айса укх шера аьхке яьккхача лоацача юкъа машенаш вIашкаеттаенна хиннача зуламех нах бовр. Царех цхьа хатар со яхача дезалах хьокхалуш, цар нах бовш а нийсделар. ТIаккха цкъаза дагадох сона, цу массайодача машено се чуягIача машенах кхийтта хатар де тарлургдий-хьогI аьле. Из а хала хета. Сона хет беза ма беззара нах безар доацандаь из хулаш санна. Юха а аз ях гIалгIай – бусалба нах ба, хIаьта ислам – безаман дин да. ХIаьта безам яхар шийна гонахьара нах лорабар, уж лархIар да. Цудухьа укхаза ала дог доагIа са «Шоайла вIаший дезаш хиллаш».

ГIалгIайчен халкъанна ловца боаккхаш аз ях, цIаккха а машар, ираз ма хадалда шун мехкара.

Елена ше филолог я. Кхыча къамах болча наха эрсий мотт хьехаш я из. Вешта литература чIоагIа дешаш, цунгахьа совъювлаш я из. Эрсечул совгIа, Кавказе дахача къамай литература дешаш, къаьстта гIалгIай литература дукха дезаденна я Елена. Укх шера шозза хиннай из Магасерча ГIалгIайчен паччахьалкхен телевидене хьоашал йийха, гIалгIай литература хьаькъеи дерригача дунен фаьлга хьакъеи шийна хетар оалаш.

Елена бусалба дин тIаэцар а гIалгIашца дувзаденна да. «Аз бусалбал хьатIаэцар нийсденнад гIалгIашка гIолла. ХIана аьлча цу хана сона вовзаш хиннача гIалгIачо дикадар мара во хIама дицар. Из яхилга дац аз гIалгIай дукха безарах дин тIайцад. Со массаза а нийсдар дезаш, сайна дега гаргагIдар лохаш лийннай, бакъдолчунцара безам бахьан долаш тIаийцад аз дин», — йоах Еленас.

Хьамсара мехкахой, къамаьл доладеннача хана раьза йолаш, гIадъяха яле а, вай мехка вай нувхаш Iокхувсарах, машенаш во лелаеш, воашта зе дарах хала хеташ я вайцига хьаена хьаьша. Нагахьа санна вай лора цалой, шийна зулам хилар а кхер из. ХIаьта вай декхар да моллагIвола саг вай мехка ва чам болаш, укхаза цхьанна а хIаманца кхерам боацаш хургволча тайпара вай мохк а, вай нах а, вай оамал а лорадар.

Яхийла ГIалгIайче, цун бахархой.

Матенаькъан Илез

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *