Хьехархочун дикал – дуне мел латт

Хьехархо! Массанена а цхьа ший хьамсара шийна гарга хеташ дош да из. Из дош цIаккха а дицлуц адама, къаьстта дикача хьехархочо шийх алийтар хIаьта а. Доккха дукъ да хьехархочун тIалаттар. Цун керттера декхар да, дунен тIа латташ долча гIулакхех, ше хьалхадоахача Iилмах бола кхетам лакха болаш, хьаькъал долаш, бер хилийтар. Цунга хьежжа, ший Даьймехкацара безам, Iалам лорадар, адамашца тарлуш ваха хар из доацаш кхы а дукха декхараш да хьехархочо кхоачашде а дезаш, цо хьалдизанза дарг а доацаш.

Цудухьа, бераш мичча тайпара дале а, уж шоайла къеста цадеш, цаI дукхагIа везаш, вож гоама волаш хила йиш яц хьехархо, из ишта хуле, бераша дIаэцаргда цунгара из во гIулакх. Бераша дика зув воккхагIчо леладер, цо мел дер, къаьстта хьехархочо дер нийса хета берашта. Цудухьа, дика оагIо мара шийгара бIаргаяйта мегаргьяц хьехархочо. Нагахь санна цо ше хьалхадоаккхача Iилмал совгIа адама юкъе хиланза даргдоаца лерхIамаш, нахаца леладе деза гIулакхаш берашта дIахьехе, царех бизза къаман къонгаш хургба.
Берий доттагIа ва ала мегаргдолаш, хIара дешархо дукхавезаш, массанеца а цхьатарра дика, цхьан оамалах волча хьехархочун дукхача хIаман мах ба. Уж моргаш наггахьа мара нийслуц, вай мехка а дерригача доккхача дунен тIа а. Бакъда, нийсбелча балхара дIабахийтац уж ишкола болхлошал. ЛерхIам а беш, лора а беш лелабу цар уж. ХIана аьлча цу моргача хьехархоша дешархой кхебаьча а цаIеш, тIехьле цар кхеендаь.
Иштачарех хьехархо хета сона Сурхо тIарча №2 йолча ишколе болх беш йола Налганаькъан Хьамзата Роза. Ше цу ишколе чуяьлчахой берашта эрсий мотти литератураи хьехаш я из. Дукха а безаш, яша а яшаш бу цо ший болх. Ишколе ше хьехар эрсий мотт бале а, ший цIагIа а, вешта урокаш йоацача хана а гIалгIай мотт бувца Розас.
Цкъар, цун балха хьаькъе дувцале хьалха, юххьанца ше дунен чу яьлчахой цо хьабенача наькъах лаьца дувцаргда аз. ХIана аьлча шийгахьа пайда болаш я Розай вахара оагIонаш. Царех цхьаяраш хьоахаергья вай дIахо.
Налганьакъан Хьамзата Роза яьй 1959 шера, Казахстане. Сибаре дахьийта кхойтта шу доаккхаш хиннача вай къаман нах цIабаьхкача, тIехьагIо 1963 шера баьхкаб цун даи нанеи Сибарера цIа. БоагIашше уж баха хайшаб МагIалбике Картофельная, яхача городке. ХIаьта из ха дика дагайоагIаш я Роза:
— Тхо цIадаьхка, даха Картофельни дIадахача хана наггахьа гIалгIа мара вахацар цига, дукхагIа гIаскхий бар цу метте баьхараш. Бакъда, вахача сага вахаре эшаш бола кхоачам болаш бар цига: газ, хий, свет, иштта кхыдар а. Цудухьа, цига ваха хьавера тха да, — йоах Хьехархочо шоаш цIабаьхка ха дагаухаш.
Деша яхай Роза 1967 шера МагIалбикан №6 йолча ишколе. Тахан а дика цIи йоаккхаш я из ишкола. Цига цо дийшад 10 класса яьккха чакхъяллалца. Ше дешаш йолча ишкола дешара шерашкахьа дика дешаш, хьехархошта дукхаезаш чакхъяьнний Роза.
Ше ишкола яьккхача дIахо а деша чам хул къонача йиIий. ХIаьта ишколера яьннача шера ца а йодаш, тIадоагIача 1978 шера Нохч-ГIалгIайчен Паччахьалкхен университете филологен факультета литературни отделене деша отт из. Цига дешаш йолаш ши курс яьккха кхоалагIча курсе хьал чу ма яьлланге а, Сурхо тIарча Дошакхлоша зоахалол а хьадий, царга дIа а яле, цига маьре йода Роза 1980 шера бIаьстан юххье.
Маьре яхача шера апрель бетта цу юртарча №2 йолча ишколе балха арайоал из, юххьанцарча класса хьехаш. Из дешара шу чакхдаьлча цо дIахо заочно дешаш а йолаш эрсий мотти литератураи хьех йоккхагIйолча классашка. Цу хана денз уж ши урок хьехаш хьайоагIа Роза. Ала деза, Розас ше болх беш йолча укх 38 шера 5-11 классашта хьехаш я, аьнна.
Аз аьлар, тхьовра волалуча хана, ше хьехар эрсий мотт бале а гIалгIай мотт во хац Розайна аьнна. Цун ший бахьан да. Цох лаьца ше дувца хьехархочо:
— 10 классе гIалгIай литература хьехар мара, кхы гIалгIай мотт хьийхабац тхона ишколе. Бакъда, цIагIа дас чIоагIа теркам лоаттабаьб тхона цу гIулакха. Дас а нанас а гIалгIай мотти, гIулакхи, Iадати хьалхалоаттадора тхона массанена а, бакъда дешара гIулакх цIенхашта леладайтар. 5 вошеи 5 йишеи да тхо даьи наьнеи. Ший хана, цIихезача йоазонхочо гIалгIай мотт хьийха, вай къаман мотт дика ховш вар тха да, цудухьа, лаьрххIа теркам бора цо цу гIулакха. Цунга хьежжа пхеаш йоахар аз гIалгIай литературах. Нана ше дийша яцар тха, бакъда, тхо ханнахьа деша дIадохийташ, дешара чудаьхкача лерттIа цIагIара дешара болх байташ къахьегар цо тхоца. Са вахара наькъашкахьа сона сийрда никъ биллараш са даи нанеи ба, — йоах Розас, ший дешара ханаш дагаухаш.
Ишколе деша ягIача хана а дIахо университете а дика дешаш чакхъяьннай Роза. Из ха дагаухаш дIахо дувца цо:
— Хьехархой дика бар тха, сай хьинарах дийшадац аз а е кхычар а. Хьехархоша лакхача боараме къахьегар бахьан долаш деша аьттув баьннаб са ишколе а университете а. Сайна хьийхараш дагабехача чIоагIа тоам хул сона. Дега гарга, хьамсара хьехархой бар уж дукхагIа мел бараш. Цар йистхилар, безаме, хьехаме, хьаькъале, кхетаме дар. Цу моча хьехархоша тIехьле кхею. Иштта болх бе беза, аьнна хета сона карарча хана къахьегаш болча хьехархоша а, — йоах дIахо Розас, вай кхоане иразе хьалкхер догдоахаш.
1980 шера денз къахьегаш болх беш йола Роза ишколе массанена а дукхаезалу. ХIаьта 1993 шера ший урокаш хьехаш йолаше цун болх лу завуч. Из болх бу цо 2000 шерага кхаччалца. Бакъда цу 2000 шера цу шоай ишкола кулгалхо балха дIатIайода Роза, из болх бу цо 2003 дешара шу чакхдаллалца.
Ишкола завуч йолаш а, кулгалхо йолаш а уж балхаш деш ше яле а Розас дIа а цахецаш ший урокаш лелаю. Фу бахьан дар из, аьнна шийна хьалхашка хаттар оттадича, бераш дукха деза шийна, йоах хьехархочо.
Тахан ший болх дукха а безаш, хьинаре къахьегаш я Роза. Бераш дукха дезарал совгIа из хьехархо яха дош, цун кхоачам, лерхIамаш, сий дукхадеза цун. Хье хьехархо хиларах дехке яьнна хIама дий хьа, аьнна аз деннача хаттара кIезига раьза йоацашо жоп делар Розас:
— Сона дага а доагIаш вIалла енаяц сога из ха. ЧIоагIа дика болх ма бий из хьехархо яхар. Хьона бIарга а гуш, хьа бIаргашта кIалха хьалкхувш Iа кхетам дIалуш болча дешархоех тIехьагIа, эздий говзанчаш, пхьараш е дика хьакимаш хилча мел чIоагIа дог гIоздоал. Сона-м массабола дешархой эздий хилча бакъахьа хета, бакъда, сайчарел дикагIа дешархой хулийтаргбацар аз. Тахан аз дIахьийхар кхоана цар хьагойтаргда. Эрсий мотт, литература хьехарал совгIа, гIулакх, оамал, эздел иштта кхыдараш а айса царна хьалха даха деза аьнна хеташ я со, нагахь санна, уж халкъа накъа барга айса сатувсе, — йоах Розас шийна дукха беза шийдешархой бувцаш.
Вай бераш миштад, кхетам болаш е боацаш, аьнна хаьттача дIахо Розас йоах:
— Вай хьадаьча тайпара хургда вай бераш. Пластелина бедах дича мо да уж, Iа царех дIаделлар дIалоац цар оамал, эздел, гIулакх долаш да вай бераш, бакъда дешара сов тIера дац. Цу хьаькъе бола бехк дукхагIа дай ноаной ба. ЦIагIа къахьега деза цар шоай берашца. Цул совгIа, дукха цIагIа Iа вай бераш деша хьа а цадоагIаш. Саг йодача, йоагIача, мовлат дешача, е хьаша веча, нус даьцIа йоде, йоI-йиша даьцIа йоагIе моллагIа цхьа бахьан хилча цIагIа Iа уж. Нагахь санна, уж цахилча дIагIоргдолаш из гIулакх дале цIагIа ма дита шоай бераш, аьнна дехар дергдар аз тхоай дешархой даьшка ноаношка. Вай бераш вай кхоане йолга а ховш, къахьегаш хила деза вай дерригаш цхьана, — дай ноаной а хьехархой а. Дукхача хIаман дIатIехьа кхе дезаш да вай, цунга хьежжа, тIатеIIа, хьинаре къахьега деза массане а, — йоах Розас вай кхоане иразе хилар догдоахаш.
Ишкола кулгалхочо чIоагIа доаккхалду Роза шоай ишколе болх беш йолаш. ХIана аьлча, цох тийша дитар тешаме хиларах тийша я из.
— Со укхаза балха хьаяле дуккха хьалха денз болх беш хьайоагIаш я Роза. Со укхаза балха енача дийнахьа денз ший ханнахьа балха хьа а йоагIаш цхьан метте гIалатло йоацаш, бизза ший болх кхоачаш а беш саг я из. Ший урокал совгIа кхы а эшача метте массаза дакъа лоацаш къахьегаш хул из. Се балха йолчара тIераяьнна дIа-хьа яха со нийсъелча, се укхаза йолаш санна хеташ хул со из укхаза кIал хилча. ХIана аьлча, моллагIа хьаьша воагIаш, е цхьа балха гIулакх нийсде дезаш моттиг хилча шийна дIатIадилла гIулакх тешаме чакхдоаккхаш саг я из. Кхувш йоагIача вай тIехьен чIоагIа сагота я Розаз. Ший низ кхоачар хьа а деш къахьега цо. Дешархой хьацаухаш цIагIа Iеш хилча даьшка ноаношка телефон етташ дешара шоай бер тIехьа ма дита яхаш къахьегаш хул из. Цун нийса-м хургба хьехархой, бакъда цул дикагIа хургба аьнна оалалургац сона. Йизза хьехархо я из, — йоах, Ишкола кулгалхочо Йовлой Хаде.

Мукъа йолча хана мукъамга ладувгIаш я Роза. Ше ишколе деша ягIача хана денз, масса тайпара йола мукъама оагIо хоза хеташ хьайоагIа из. ДукхагIа мел йола мукъама чоалхаш йовзаш а я из. Цунга хьежжа шийна дукхаезаш а я цун царех цхьаяраш.
ТIехьарча 5-6 шера Роза болх беш я эрсий метта уроках ЭГЭ дIаялара йолча комиссе доакъашхо йолаш. Ший балха тIа хьинаре къахьегар бахьан долаш баркал оалаш дуккхаза белгаляьхай Роза. Цунна еннай массехка грамота, диплом. Цул совгIа I996 шера (отличник народного просвещения) яха еза цIи а еннай Хьехархочоа.
Вай даьша яхад: «Дикача сагах алар ийша дац, лакхача гаьна мух ийшабац», «Саг оамалах вовз говр боларах йовз», «Сага ший йоаккха къаман юкъе ший цIи». уж деррига кицаш Налганаькъан Хьамзата Розайна даьхача санна да.
Ираз долаш яхийла из укх дунен тIа.

Матенаькъан Илез

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *