ЦIена ваьха саг

Хьехархошта лаьрхIа.

Дукха моттигаш я вай къаман литератураца ювзаенна а йолаш, хIанз а тахканза. Цхьайолча хана дешаш дола йоазув кхеллар малав, из мишта ваьха, фу болх беш хинна саг ва хац. Къаьстта а новкъа хул, школе Iомадеш дола дувцар е стихотворени язъяьча сагах, хьехархочоа цхьаккха хIама ховш ца хилча. Боккъал бакъдар аьлча, хьехархо бехке ва оалалуц укхаза, дукхагIа цунна бехке ба книжкаш кийчдеча хана, кIезига вовзача авторах цхьаккха дош ца оалаш, уж арахийца нах. Масала, 8 классе Iомадеча хрестомате тIа да Эгиев Хьамида яздаь «Ялата коана» яха дувцар. Сона шаьра хов, дукхагIболча гIалгIай литература хьехаш болча наха цох цхьаккха хIама ца ховлга. Кхыметтел из волаш ва, воацаш ва, къона ва, къаьна ва хац царна. Сенах ховргда из, цун вахара шераш белгалдаь ца хилча? Нагахьа санна моллагIча хьехархочунга хоатте:
— Эгиев Хьамид малав?
— Дувцар яздаь саг ва, — аргда эггара дикагIа оалачо.
— Цун вахарах кхы хIама хой хьона? – оале, раьза воацаш хьовза а тарлу, шийгара гIалат лехаш санна хийтта.
— Хьона хьайна хой цох хIама, хьо а ма вий гIалгIай литература хьехаш? – хатта а мег цо.
Цу хаттара цунна дала жоп долаш ва со:
— Сона вовзар из, цул совгIа цхьана болх а баьб оаха, 80-гIа шераш долалуш, «Сердало» газета редакце.
Со, цхьа шу хьалха университет яьккха, хIаьтта ваха дIаволалуш вола зIамига саг вар. Газета редакце культура отдела корреспонденталла балха дIаийцавар со. ХIара оршот дийнахьа, Iуйрийна ийс сахьат даьлча, керттера редактор волча вIашагIкхетар редакце мел вола болхло: отделий кулгалхой, корреспонденташ, корректораш, машинисткаш. Укхаза хулар воккхалгахьа леста, кIайбала болабенна корта а мекхаш а дола, юкъерча дегIара, гIийло къонах. Из, сона тIехьагIа хайначох, Эгиев Хьасана Хьамид хиннавар. Юха оршот ди хьатIакхаччалца, кхы гучавалацар из редакце, хIана аьлча Хьамид газет арахецаш вола (выпускающи) саг вар, цудухьа цун беррига къахьегам бувзабенна бар «Грозненский рабочий» яхача типографеца. МалагIа декхараш дар цунна хьалхашка латташ хиннараш? Газета тIа латта мел дезаш дола йоазуви цун макети, поатрона чу дехке, турба чугIолла феца лелаш йолча почтаца Iочудохьийтар типографе. КIалха уж дIа а ийца, наборщикашка дIа а денна, цар дерригача йоазон кеп хьайича, из дIанийсъе езар, корректорашка еша дIаяла езар, цар тоадаь гIалаташ ханнахьа хьанийсдайта дезар Эгиев вар. Иштта бар цун болх. Цох из дика а лоархIавора, хIана аьлча гIалгIай меттах дика кхеташ, йIаьххача хана типографе болх беш, хьавена саг вар из. Ший ханага хьежжа воацаш, кадай, моллагIа болх сиха чакхбоаккхаш, цу гIулакха корректораш оарцагIбоахаш, ханнахьа вIашагIделле Iооттадора цо даша тIа даь дола газета йоазув. Цо болх мишта бора дукхаза бIаргадайна ва со, хIана аьлча газет арахецаш кулг язде дезаш хилча, Хьамид волча Iочуваха везаш хулар журналист. Цкъаза ах бийса яллалца вагIа везаш а хулар, хьалхара массехк номер хьаяь, арахийца яллалца. Цар тIа язде дезаш дар кулг. IотIаоттаде дезар ди, бутт, шу, сахьат, тIаккха арахеца бокъо луш кулг яздора. Цкъаза типографера цхьана цIадаха дезаш а хулар, болхлой кхувлача машенаца. Мел ше кIаьдвеннавале а, нахаца лелаеш йола юкъамоттиг кIалйитацар цо, бегаш бе, царна сакъердам баккха, дог ураоттаде гIертар.
Эгиев Хьасана Хьамид ваь хиннав 1929 шера апрель бетта 25-ча дийнахьа Буро кIалха. Джугутханова Тале ваь кхы а ши воI хиннав цар дезале, Хьамидал совгIа, Рашиди Махьмад-Салии яхаш. Йиъ йоI хиннай Аьсет, Лайла, ПаьтIамат, Амнат яхаш. Царех цаI, Амнат мара дийна яц, из Наьсарерча Хамхошка я. Мохк бохабаь, Сибре бигачул тIехьагIа уж баьхаб Карагандерча Темиртау яхача гIалий тIа. Дезала да Хьасан вай арадахале кхелха хиннав. Цудухьа еррига сагото, хало IотIаюж фусам-нанна. Сибре яьккха зама атта хиннай е хала хиннай къаьстта дика хьахьекхад Эгиевс ший «Ялата коана» яхача дувцарга гIолла. Цар шоай дезалера саг веннавац цига, бакъда къаманна тIаэтта хинна Iазап доккха хиннад. Из да автора ший дувцарга гIолла дIакхайкадер. Аламбики Мисархеи яхаш ба цу дувцара керттера турпалаш. ЦIагIара арабоахача хана, ворхI бер хиннад цар. Дисараш кхоъ мара дац Долатхани, Хьаваи, Даламбики. Шоашка даа хIама доацандаь, малх хьежаш, Iай сийрда денача дийнахьа кIи канаш лохьаде болх мар-сесаг, бераш цхьаь дите. Ераш цIабахкале, еррига сигале, лаьтта къайладаьккха, лай дуIа (буран) отт. МалагIча оагIорахьа баха беза ца ховш, ара бус уж. Аламбик сесаг кIалхаръяккха, ца ялийта гIерт. Елча а, Iо ца кхоссаш, цун дакъа цадахьа хьож. Ше а ла кастта, шелало кIалвите. ШоллагIча дийнахьа хьакораду цар декъий, уж цIакхача дукха гаьна боацаш байна хиннабар. Сенца чакхдоал дувцар? ЦIа дизза хиннача нахах юххера юсар цхьа йиIиг я – Долатхан. Иштта ба цу дувцара чулоацам.
Из Iомадеча хана, дешархоша каст-каста хоатт:
— Бокъонца хинна хIама дий из?
Царна хац, мел ийрча, къиза моттигаш яйнай вай къаманна цига даьккхача кхойтта шера. Дика а да ца ховш, царна а царна тIехьадоагIача цхьанна ноахала а ма гулда даьшта бIаргадайнар. ХIаьта цар хаттара жоп а луш, аз оал:
— Цу дувцар тIа дувццача тайпара хиннадеце а, цох тара хIамаш дукха хиннад. Цул совгIа Эгиевс дувццача тайпара хинна а хила тарлу, тахан из бакъда е харц да вайга хьаала ховргдола автор ше а воацаш ва.
Цох чIоагIа таралесташ хиннад са даь-наьна вахар. Мехкахдоахача хана, бархI бер хиннад цун: Iалихан, Беслан, Iийса, Аьсет, Хьанифа, Яхьья, Зайнап, Лейла. Царех, дийна а йиса, даьй баьхача мехка цIаенар цхьа Лайла мара хиннаяц. Из а карарча хана йоацаш я, цхьа шу совгIа ха я из дIаяьнна. Вешта аьлча, Эгиев Хьамида ший дувцар тIа хьахьекхар да, цу заман чухь халкъа моастагIий баь Iобихьача дезалашка каст-каста нийслуш хинна хIама. Иштта масал доаладе йиш хургья, гIалгIай моллагIча тайпан нах вай хьаэце.
Ший 27 шу даьннача хана 1956-ча шера Эгиев Хьамида саг йоалаяьй, из хиннай Костоев Махьмада йоI Лайла. Кхы а цхьа шу даьлча вайна цIадахка мукъа лу, Хьамида дезал баха болх Шолжа-ГIалий тIарча Катаяма яхача моттиге. Уж баьхача моттигах «Берёзка» оалар.
Белгалдаккха деза цига бахаш «Сердало» газета кхы а болхлой хинна хилар. Масала, цигара вар газета керттерча редактора заместитель хинна Хамхоев Мустафа, юртбоахама отдела керте лаьтта Аушев Султан-Хьамид, кхыбараш. ТIеххьарвар массехк цIа юкъе мара доацаш вахар Хьмид вахача урам тIа. ХIаьта промышленни отдела кулгал деш хинна Костоев Башир цун уст-воша вар. Эгиев волча каст-каста хулача нахах бар Чахкиев Ювсап, Барахоев Мухьмад, дукха гаьна воацаш ваха хьавена Угурчиев Азматгири.
Юххьанца наьха цIагIа баха безаш хул уж, мах телаш. Цул тIехьагIа, Iаьдало лаьтта хьаделча, шоай цIенош хьалду. Нохч-ГIалгIай республика йоххалца цар чу а бах. ЦIадаьхкача шера Хьамид балха отт арадувла долалуш долча «Сердало» газета редакце. Цо даим а цига баьр цхьа болх ба, ше цига мел даьхача шерашка. 1957 шера дIаэтте, пенсе ваххалца газет арахеца кийчдеш вола болхло хул цох. Хьаьналча къахьегамца хьалкхеву цо а цун фусам-нанас а бархI дезалхо, виъ воIи йиъ йоIи: Марем, Зухра, Махьмадхан, Султан, Мовлатхан, Амир, ЗахIир, Зимфира. Карарча хана, цхьан Зухрайгара дIа мел ийккхараш болаш ба, из кхелхай 2001 шера. Дас каралаьца никъ дIахо дIахьош, типографе болх беш хилар йоккхагIйола Марем. Из, 80-ча шерашка наборщицай говзал а Iомаяь, цу балхах дика лоархIаеш хьайоагIар. Йоккха говзал йолча, къаьнача болхлоша санна газеташта эша йоазош, кепа тоха мара ца дезаш, чоалхнеча машенаца даша тIа дIаяздора цо, дешай мугIараш хьадеш. ХIанз Марем, ший дезал болаш, Эбарга-Юрта яхаш я. Кепайоазонцара ший бувзамаш дерригаш дIахоададаьдац цо, из болх беш я книжкаш дохкача тика чу.
90-ча шерашка «Сердало» газета редакце корректора болх бе воагIа Хьамида шоллагIвола воI Султан а. Городерча школе дешаш хиннабале а (уж баьгIаб Шолжа-ГIалий тIарча 11-ча школе), гIалгIай мотт ховш, из дика кхетабеш бар дезалера къонгаш а мехкарий а. Цудухьа Султанá дукха хала хиннадац аьнна хет сона, гIалгIай йоазонца даь гIалаташ тоаде:
— Цу хана сона уллув болх беш бар, балха говзал лакха йола корректораш Газдиева Фая, Маскурова Диба. Сайна цаховр царга хоаттар аз, -яхаш дагалувц Султана. – Цул совгIа меттах дика кхеташ вар тха да а. Цунна дола тешал да, цо Оздоев ИбрахIима оттадаьча дошлоргах лаьца статья яз а яь, газета тIа кепа теха хинна хилар. Дукха кхоачамбоацараш корадаьдар цунна дошлорга оагIонаш тIара. Кхыметтел Озиев Салмана а хоастабаьбар цо баь хинна из болх. ХIаьта а аз дукха бинзар цига болх, со, кхыча балха ваха дага волаш, дIавоал цигара.
ЦIаккха дага ца хиннача тайпара хала хьайзар зама, 90-гIа шераш доладелча. Со а цу хана Шолжа-ГIалий тIарча «Книжка» яхача объединене редактора болх беш вар. ЦIаккха ца соцаш, правительство чухиннача цIенна хьалхашка латташ митингаш яр. Балха хинна чуболха нах, йIаьха тIIирг яь, маькх йохкача тиканна хьалхашка аргIагIа латта безаш хулар, дулх базар тIара а эца хала хулар, дацар из. ЦIаккха дицлуц сона, йоккхача базар тIа дулх а доацаш, Мичурина цIерагIча посёлке се ваха. Дукха хьежаш лаьттар тхо, хIанз-хIанз дулх дахьаргда яхаш. Юххера, хьадера шин гале чу доаллаш дола дулх, из а говра дулх хиннадар. Вешта аьлча, укхаза бахача мугIарерча наьха гIулакх воча хьала тIа эттадар. Тхоца нохчий дешара книжкай редактор хиннача Нашхоева Тамарас ма аллара, город кIезиг-кIезига леш латтар. Нах, бахача моттигех, вахарах бохаш, шоашта аьттув хургба аьнна хетача баха дIаухар. Со Шолжа-ГIалий тIара араваьлар 1992 шера. Кхы а ши шу даьлча (1994), шоаш баь боахам бита, хьамсарча, даьй баьхача юрта боагIа Хьамида дезал.
Бакъда Iе сатем боацаш, боккхий нах (Хьамиди Лайлаи) юхаболх шоай фусам йолча. Цига дикка ха а йоаккх цар. ХIаьта а кхел-рузкъа нийслу, цигара хьалъарабовла безаш. Боккхача наха саготдора, хала дар царна уж шеддола хIама ла. Бакъда де хIама дацар, керда вахар дилла дезаш дар этта гIулакх. Уж шаккха а таханарча дийнахьа боацаш ба. Хетаргахьа, цар Iоажал, цар санна кхы а дуккхача гIалгIай Iоажал, хьалхаяьккхар цу сагота ихача деноша. Лайла кхелхар 2002 шера, Хьамида а цхьа-ши шу мара даккханзар цул тIехьагIа, из кхелхар 2004 шера. ДIавеллав Буро кIалхарча кашамашка.
— Из цхьа дувцар мара, кхы литературни йоазош даьдий цо? – хаьттар аз Султанага.
— Йоазош кхы а дар цун, сона ховчох, дувцарал йоккхагIйолча жанраца а къахьийгадар цо. Бакъда Шолжа-ГIалий тIа тIом латтача деношка, цIи яьнна, яьгача хIамашца хиннадар цун дукха каьхаташ. Иштта, цо белггала фу яздаьд ца ховш, дисар тхо, — йоах Хьамида воIа.
Бакъдолий-те из? Бакъ хила мегаш да, хIана аьлча «Ялата коана» яха дувцар яздаь вола саг, духхьал цу цхьан дувцарах кхоачам баь Iергвацар, аьнна, хет сона. Мотт дика ховш, къахьегама тIера волча цунна, вIалла хала дацар аьнна хеталу, керда, боарамга диллача доккха йоазонаш хьакхолла. Даьга хилча, пайда бац цар а. Уж кхы меттаотталургдац.
Типографера редакце хьалчувеча, из каст-каста хулаш йола кабинеташ массехк яр. Къаьстта а политически хьалах дувцар цо, Абадиев Бек волча чувахача. Сталин хьоахавеш хилча, ший къаманна цо тIаоттадаьр дага а дехе, из IотоIавеш къамаьл дора массахана а. Фотокорреспондент вола Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема ветеран Плиев Идрис волча а дикка ха йоаккхар Хьамида. Цига дукхагIа беш хиннараш бегаш бар. Вешта аьлча, шин воккхача сагá вела а сакъердам баккха а хIама корадоагIар. Бегаш мел гIожа бале а, шоайла цIаккха эгIаз а болхацар. Каст-каста со волча а воагIар Эгиев, ше редакце хьалчувеча. Тха къамаьл, дукхагIча даькъе, наьна метта карарча хьалах хулар. Укхаза а дувца дукха корадоагIар цунна. Цу хьакъехьа цо къамаьл дора оршот дийнахьа редактора кабинете вIашагIкхийттача журналисташта хьалхашка а. ДагадоагIа сона Дагестани Кавкази къаман меттала мишта язде деза дувцаш, хинна къовсамаш. Цу къамаьла юкъе дакъа лоацаш хилар Хьамид а. Юххера, соцадир Кавказах Даькъасте а аргдолаш, Дагестанах ДаьгIасте а аргдолаш. Иштта уж ши дош язде а болабелар редакце болхлой.
Тахан Эгиев Хьамида къонгаш Буро кIалха шоай тайпан наха юкъе баха хайшаб. Доккха а паргIата а вIаштIардаь цIенош да цар, цхьацца балхаш леладу, бизнесаца бувзабенна ба царех цхьабараш. Дийна валаре, Хьамида боккха кхаъ хургбар ший дезал иштта дIанийсбенна бIаргабайча. Со хилар укх деношка уж баха хайшача моттигашка. Цо ший дувцар тIа йийцача Сибрерча фусамах тара яц цун къонгий фусамаш. Укхаза ала лов, цIаккха а цхьанна а сага фусам тара ма хийла, цун керттера турпалаш Аламбики Мисархеи баьхача цIенна. Из Iазап ла ца дезаш, вай тахан хилар а я йоккха паргIатои доккха дикахетари.
Эгиев Хьамида йоазонех цхьа дувцар мара дисадац. Хетаргахьа, из а диса хургдацар, школе Iомадеча книжка тIа кепа теха децаре. Цу дувцаро а цIаккха йиц ца йолийташ, дийна лоаттаергья цун цIи.

С. Арчаков,
йоазонхо

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *