Берийи кагирхойи книжкашта хетадаь денош доладеннад

МоллагIдола книжка Iилман хьаст ба. ХIана аьлча шийгахьа доккха маIан долаш, адама боккха хоам бахьаш да книжка. ДукхагIча даькъе дуне довза а, кхы дIахо дола гIулакхаш ха а бер долалу книжкаш тIара, уж дешарца. Цул совгIа, юххьанца ший вахара никъ харжа а, цу тIа латташ дIаваха а сага гIо дер книжкаш да. Уж дешарца а, царна тIа яздаь хIамаш Iомадирца а дIакхув саг Iилманга цунгахьа долча хьаькъалга.

Из гIулакх наха дикагIа кхетадергдолаш, дага а деха кхелла да, хIара шера хулаш дола «Берий кагирхойи книжкай кIира» яха цIай. Юхьанца из цIай белга дездаьд 1943 шера март бетта 26 дийнахьа, даггара фашистшта дохьал бодаш тIом болаше. ХIаьта укх шера из цIай дездеш да март бетта 24 дийнахьа дола а денна из бутт чакхбаллалца долча деношка.
Вай йоккхача паччахьалкхен Россе масса мехкашка а шахьарашка а дIахьош да, из бераш сийрдача кхоанен тIахьехаш дола деза цIай. Цу боламца дIаийна ерригача паччахьалкхенца цхьана дакъа лоацаш, из цIай дездеш вай мехка а дукха моттигаш я. ХIаьта март бетта 24 дийнахьа Яндакъонгий Хамарзий Джамалдийна цIарагIа йолча Сунжерча Къаман библиотека викалаша лаьрххIа выставка а яь белгалдаьд из цIай.
Книжка долча хьоашалгIа доагIача берашта а, кагирхошта а — эздича дешархошта, хоза выставка оттаяьй библиотека болхлоша. Деша доагIача берашта цу кIирах ма дарра цIай хургдолаш геттара хоза кийчъяьй библиотека тархенаш. Кагирхой самукъадаргдолаш, цар дог гIоздаргдолаш, бIарг белалургболаш я хозача сурташца яздаь книжкаш овттадирца кагийча дешархошта лаьрхIа кийчъя выставка.
Выставке хьокха овттадаьд ГIалгIайчен а, Россе а, доазол арахьарча а йоазонхой книжкаш. Бакъда, дукхагIа теркам беш кагирхошта довзийташ да цIихезача а, кердача наькъа тIа байна боагIача а йоазонхой кхоллама балхаш да.
Дерригача дунен тIа цIихеза, кагийчар а боккхагIчар а хоза хеташ бийша, дукханешта хоза хеташ, дукхабезаш, геттара маIан долаш ба «ЗIамига принц», яха фаьлг. Цун хетадаь да, укх шера Къаман библиотеко белгалдаь берийи кагирхойи книжкашта хетадаь кIира:
— Укх шера ший 75 шу далар белгалдеш ба французски йоазонхочо Антуан де Сент-Экзюпере язбаь «ЗIамига принц», яха повест-фаьлг. Араюкъе гIолла дага деха а доацаш ший маIанца бахьан а долаш ба оаха Берийи кагирхойи книжкай кIира цунца доладар», — йоах Къаман библиотека периодикан отдела хьалххочо Гадаборшакъонгий Хьавас.
ЦIай хьадийлача дийнахьа укхаза библиотеке доккха вIашагIкхетар хилар. Сунжера №1 йолча ишкола 6-9 классашка деша багIа 20 совгIа дешархой баьхкабар укхаза. Кагирхошта лаьрхIа кийчдаь хьокхаш «ЗIамига принц» яхача фаьлга тIагIолла 2015 шера кердадаьккха кагирхой фильм дар. Из фаьлг бешарал совгIа, кино а хьежа из доашхаш, цунгахьа дола хьисапаш, цо бахьаш бола хоам тохкаш хилар бераш.
Аладеза, берийи кагирхойи книжкай кIиран чаккхе еш библиотека викалаша март бетта 31 дийнахьа – шоатта денна юха а шоайцига хьаьший хьабийха хилар. Укхаза берашта хьалхашка декхар оттадаьд царца болх беш болчар цу дийнахьа хьадахкале «1+1» яха кхоллам бийше бовза, аьнна. ХIаьта, кIира дIакъовлача шоатта дийнахьа бераш цу книжка тIа гIолла даьккхача фильмага а хьожаргда, цул совгIа из доашхаш болх дIа а хьоргба.
Укхаза библиотеке оттаяьча выставке латташ да цIихеззача дукхача вай йоазонхой берашта лаьрхIа яздаь кхоллама балхаш. Уж да: Базоркин Идриса «Куни», Чахкенаькъан Идриса СаIида «Идиги Мадиги, зIамига йиIиги», Гаьгенаькъан Аюпа Гирихана «Хоза моза», Коазой Дауда Нурдина «Доккха дий вай дуне?», ГIазданаькъан Аьсета «Хали – оапий гали», Манкенаькъан Аьсета «Нане хьехамаши фаьлгаши» иштта кхы дукха дараш. ХIара книжка кагирхой деша чам хургболча тайпара белгалдеш довзийташ да библиотека болхлоша.
«ХIара шера дIахьош цIай ма дий ер, цудухьа гулбаьб оаха кагирхой тхоаш долча библиотеке. Тха уйла, я акхарна вайчар а кы дIахоболчар а йоазон балхаш дIадовзийта. Царга гIолла шоай вахара никъ цар хоржаргболаш, нийсача наькъ тIа уж хилар догдоахаш. Тахан бераш къастийта йиш яц вай царна хетадаь яздаьча литературах. Могача тайпара къахьега деза царга тайп-тайпара дикагIа дола йоазош дешийташ. Царна лаьрхIа дола литература долаш да деша чам болчарна», — йоах дIахо, Къаман библиотека болхлочо Хьавас.
Юххьанца библиотеке хьадаьхкача хана эхь хеташ юхаувзалуш хинна бераш, шоашта кино даккхара гIулакхах а, книжка яздара гIулакхах а, книжка мах бара гIулакхах а дийцача хьакхашта дайна, массадолча библиотекерча шоашта лаьрхIа овттадаьча сурташка а книжкашка а хьожаш дар. Цул совгIа, фильм доашхаш, цох шоашта хетар оалаш дакъа лоацаш бар кагирхой.
Хеталора библиотекера дIадаха берий чам боацаш мо. ХIана аьлча царна ишта хетаргдолаш, цар вахара оагIонашка из ди даха дусаргдолча тайпара баьб библтиотека викалаша шоаш баь кийчам.
Белгалде деза, цу тайпара цIай-вIашагIкхетараш дIакхохьаш хилча, берий кхетам лакхлулга а уж нийсача наькъ тIа берзалга. Ишта кхувш волча сага вахара никъ даькъала хул:
— Шоаш цу книжкаш тIара Iобешаш болча дикача турпалхошта тара хила гIорт бераш, цох боккха пайда боал. ЧIоагIа лоархIам болаш, вай массане а дакъа лаца дезаш хIама да вай дезала вахар даькъала хургдолча оагIорахьа къахьегар. Къаман библиотека из болх ма даггара хьинарца хьабе гIерташ къахьегаш я. Тхона хоза хета, моллагIа саг зIамига а воккха а тхоаш долча веча. ХIана аьлча наха хуладалар аьнна беш ба оаха тхой болх, — йоах Гадаборшакъонгий Хьавас.
Эггар хьалха из «Берийи, кагирхойи книжкан цIай» доладеннача хана тIом латташ хала ха йолашше а, цу юкъе гIолла йоазонхоша Москве гIолла «Берийи кагирхойи книжкан кIира», аьнна цIай оттадаь хиннад. Из цIай доладара дагдохам чакхбаьккхар – берий эздий йоазонхо Кассиль Лев ва. Из хиннад 1943-ча шера март бетта 26-ча денна Iуйранна, пIаьраска дийнахьа. Лев цу дийнахьа берашта хьалхашка дIа а этта ший яраш а кхычаръяраш а стихаш ешаш хиннав. Кассиль Лев воацаш цу ногIалгца дакъалоацаш кхы а йоазонхой хиннаб. Уж ба дикагIа бола берашта дукхабезаш бола йоазонхой: Самуил Маршак, Сергей Михалков, Агния Барто, Михаил Пришвин, иштта кхыбараш а.
Берашта шоай байташ ешарал совгIа царна цар дувцаш хиннад тIем тIа шоаш лоацача дакъах, миштад тIема хьал. Цу хана уж йоазонхой шоаш тIем тIа дакъалоацаш болчара хьабаьхка хиннаб цу цIайга дакъалаца, берий дог хьастардухьа. Из ха мел хала латташ яле а, хIара шоашка ладувгIаш долча бера вIаштIехьа а даьха книжкаш дIадийкъа хиннад йоазонхоша.
Цу хана денз цIай а хинна дIаэттай из ха, бакъда цу 1943-ча шера март бетта 26 дийнахьа цхьан денна мара цахулаш дIадаьннад цIай. Амма, тIадоагIача 1944-ча шера из деррига кIира цу цIайна лаьрхIа дIадихьад. Иштта, цу хана денз, хIара шера из цIай дездеш адам хьадоагIа 75 шу дIадаьннад.
Вай йоккхача Паччахьалкхе наггахьа шахьар хургьяц из цIай дез ца деш а, цу дийнахьа вай берашта салоIам ца беш а. Укх шера из «Берийи кагирхойи книжкай кIира» дIахьош да март бетта 24-31 деношка. ХIаьта цу деношка дешийтача а цаIеш, цхьа къоастам белгал а баь, хаIара дийнахьа воай берашка кIезига дешийта а дешийташ уж Iилман тIакхебе беза вай. Лакхе волалуш аз ма аллара, моллагIдола книжка Iилман хьст ба.
Кхыча къамах бола нах санна дешара, къаьстта исбахьален литература тIакхувш бац вай къаман нах. ФуннагIа даь а бераш дешара тIакхувргдола хIама де деза вай, хIана аьлча дешарца хьаькъал да. ГIалгIай халкъа йоазонхочо Коазой Аюпа Iийсас оал: «ЦIагIа книжка чудаьлча Iовдалал арайоал», аьле. Да а да из ишта. Цудухьа вай берий даьшка ноаношка аргдар аз, вIалла кIорда а цадеш дешийта шоай берашка, дийшар вовргвац. Къаьстта берашкеи кагирхошкеи шоашта хетадаь дола шоай ханара литература дешийта деза юххьанца цар кхетам нийслургболаш, дешарцара цар чам совбаларца чIоагIлургболаш.

Матенаькъан Илез

№ 44 (11980), шинара, 27 март, 2018 шу, вторник, 27 марта 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *