Къонахех цаI вар из

Со зIамига кIаьнк волча хана денз воккхалгахьа ластталца, каст-каста гуш а, шийх яхь йолаш, дика къонах хетийташ а, саг вар Нагоев Аюса Iаьла. Хьаькъал долча боккхача наха оалаш дар, дикача къонахчо, сарахьа араваьнна ше пхьегIа тIа латташ, гойтаргвац цIаккха. Дукха гаьна воацаш, Наьсаре тхо дахача урам тIа вахаш хиннача Iаьлий а яцар цу тайпара оамал. Из цIаккха наIарга дIаэтта, водар-воагIар зувш, цох шийна ховр а цаховр а дувцаш, латташ гургвацар. Боккъал бакъдар аьлча, цунга ха а яцар, дер дайнача нахаца гIийбаташ деш латта. Дезал бар кхаба безаш, хIаьта уж зIамига дезал а бацар. Виъ воIи кхо йоIи дар цун. Цу тайпарча боккхача дезала доал дар, вайна ховча тайпара, атта гIулакх дацар цу хана, хIанз а дац.

Со деша ваьгIача Наьсарерча №1 йолча школе ухар цу дезале кхувш доагIа бераш. Уж бахача моттигера цу школанга дIакхача, хетаргахьа, пхи минот совъяла а тоъаргьяр. Уматгири, Хьусен, Хьасан, Iийса Лейла, Совдат, АсмаI… Шо-шоай хана цар массане чакхъяьккхай цу хана вай гIалгIай мехка дикагIа лоархIаш хинна юкъера школа. Царех цхьабараш аз дешача хана баьгIаб цига, цIаккха гIаьле озачарца, кхыдола харцахьа гIулакх леладечарца го йиш хилацар царех саг. ЦIагIара хьадоагIаш дар из деррига. Сагага товш доаца, эзделца доаца хIама даь чубахача, шоай гIулакх во хургдолга ховра царна. Иштта дIаоттадаьдар Аюса Iаьлас ший дезала кхетам балара гIулакх. Шоаш мишта кхедора дувцаш, Iийсас аьлар: «Ламаз, марха долаш дар тхо дерригаш. Эггара хьалха из тхона Iомадаьр тха да вар. Наьха хIаманна тIакхайдалга дIахайча-м геттара телха дар тха гIулакх. ТIаккха-м коа чудаха дезацар. Хьарама хIама дезаш вацар из. ХIаьта а из тхоашца къиза, гIожа вар оалалургдац сога. Камаьрша а кIаьда а хулар из дукхагIйолча хана».
Массаболча даьша санна, ший хур деш хиннад Iаьлас, берашка дика дешийта гIерташ. Ше хала лийнилга ховш, кхувшбараш аттагIа баьхача дика хеташ хиннав из. Цкъаза човхамца деш хиннад цо цу тайпара хIама. Цхьан дийнахьа Iийсайца хьавоагIача Iаьланна духьалкхийтта хиннав цу хана школан директор хинна Мальсагов Йоакъапа Ювсап. Мишта деш укхо, аьнна, шийга хаьттача, каст-каста урокаш тIара удаш оамал йолаш ва ер, аьннадар директора. Цигара кхы гаьна ца воалаш, доагIаш дола таIазар даь хиннадар дас Iийсайна. Цул тIехьагIа урокаш тIара ада кхы дагадоханзар сона, яхаш, дагалувц цо хIанз, дуккха ха хьалха хинна хIама.
Атта лийна саг вацар Iаьла. Из Iемавар къахьега а халонашта садетта а. Оалаш да-кх, сабар ялсмален дIоагIа да, аьле. Из дIоагIа леладе а лораде а Iемарех вар наьсархо. Нагоев Iаьла ваь хиннав 1924 шера Сурхо тIа. Цун да Аюс бокъонца вола къахьегамхо хиннав. Цу хана вай мехка хиннаб колхозий аьшкапхьараш, цар болх Iомабаь а из дика бе ховш а хиннав из. Нана Олигова Маймалта яхаш хиннай Iаьлий, цо даь кхо вошеи ши йишеи хиннад, Iаьла ше воацаш. ЗIамига волча хана денз, нана йоацаш висав ши шу даьнна кIаьнк. Вешта аьлча, бера а воккхачоа а эггара чIоагIагIа эшаш йола наьна йIовхал яйза хиннавац из. Вай Сибре дигале, енна хиннай цун нана.
Мехках баьха цар дезал Карагандерча Темиртау яхача гIалий тIа кхоач. Массаболча нахага санна, йоккха гIайгIа йоагIа царга а. Цига ла цар дезалера ши бер. Балхаш эггара халагIдараш де дезаш хулар Iобахьийта нах: е тIо боахача, е кIор боахача, е гIишлош еча, е эрий дада лаьтташ оахача – кхы а массагIа дар уж. Iаьла, цхьаннахьа балха ца хилча ца воалаш, карбид боахача моттиге къахьегаш хул. ДегIа чIоагIа Iаткъаш, лазараш хьахьедеш болх бар из. Цун хьаж увча феца садахар чурча пехкашта а шоргашта а чIоагIа кхераме хIама дар. Лазар лоац Iаьлас. Дуккхача шерашка дарба де а курорташка аха а вийзар цун, унахцIено меттаоттае гIерташ. Дикка ха яьлча, вийрзе дIа а вода цу лазарех.
1957-ча шера цIава бокъо лу Нагоевна. Из каьхат хIанз а лорадеш леладу цун воIа Iийсас, тIалаьтта Iазап дIаайдеш даь йоазув санна. Воккха саг Аюс а цу хана волаш вар, из кхалх цIавена шийтта шу даьнначул тIехьагIа (1969). Iаьла ше саг йоалаяь вар мехка воалача хана, цун фусам-нана яр Сурхо тIара Аушева Луба. Цо баь ба лакхе вай хьоахабаь цун къонгаши мехкарийи. Цхьаькха саг йоалаяь хиннав Iаьла, бакъда шоллагIча сесага Толдиева Хьанифас баьрех саг висавац.
Бе-бе балхаш даьд дезала дас цул тIехьагIа. Цхьа ха яр вайцигара маIа нах, бIаьсти хьа ма яьллинге, арахьа балхаш де дIаухаш. Доагорах вахав оалар, иштта къахьега вахача сагах. Кхы де хIама долаш ахацар цига иха нах, цаI ца дича ца боалаш ухар. ДукхагIа деш хиннараш гIишлонхой балхаш дар: тховнаш техкар, фермаш йора, массехк да вхаргвола цIенош доттар, наггахьа нийслора хьакимашта контора е езаш миттигаш а. ФуннагIа дой а, хала балхаш дар уж. ЛерттIа салаIацар, цIагIа болаш санна, къердаш баацар кхача. Чахкиев СаIида ший «Трасса» яхача дувцар тIа ма аллара: «Дикка ахча дахьар цар, массаза ца дахье а, дукхагIа йолча хана. Цхьабакъда ахча дена Iацар, лазараш а дахьар…» Цхьан юкъа цига ихача, эггара хьалха шийна хьанийсбеннача балха эттар из, арахьа дIааха везаргвоацаш. 1957 шера шоллагIча группа инвалид хиннача цунна лацар, юха а лазара караваха. Цул совгIа, дукхагIйола ха дезалца воацаш яккхар а дукха къоабалдицар дего. Дезал ший бIаргкIалха болаш кхер дезар даьна. Цкъарчоа из хилар Наьсарерча хьара болх беш, тIаккха цIераш йоаеча нахаца (пожарнешца) къахьегаш. Кхераме а хала а болх бар цо укхаза баьр. МоллагIча хана бека тарлора хатарах бола хоам бахьаш боагIа телефона гургал. ЦIера духьалъотта а, нах цу унзарча баланна кIалхарбаха а атта дацар. Кхыча дешашца аьлча, денал, майрал, говзал езаш гIулакх дар хIанз цо караийцар. Цаховш гIалатвоале, тIехьале во хила тарлора цу тайпарча балха тIа. Цига тоъал къахьийгачул тIехьагIа, автотранспортни боахаме водитель хул Нагоев Iаьлах. ДукхагIча даькъе цо таксиста болх бир. Миччахьа ше вале а, беча балха тIа толамаш доахаш, нахаца Iимерза волаш, Iаьдала декхараш кхоачашдеш, чакхваьлар из. Цудухьа из лоархIаш бар цунца балха баьхка нах, моттигера хьакимаш. Шийна караенна техника дика лелаярца а белгала вар из. Сона дагадоагIа, из тIавагIа машен даим цIена, безам тIабодаш, тIахайнача сага салоIам беш хулар. Иштта хул дикача водитела лелаеш йола машен. Цигара пенсе вода Iаьла. Гаьна йоацаш яр Наьсарен района электроподстанци, цунна ха деш болх бу цо цхьан юкъа. Каста из йолча коа доккха маьждиг де лоархI Iалама наха, Iаьдало а кхы духьале йиц цу гIулакха, лаьтта мукъадоалийт, эшаш дола а де йиш йола а гIо ду. Вай мехка керда хьалдеча маьждигех хьалхарчарех цаI дар из. Цу заман чухь хьайийллаяр ислам Iомаду институт, болх бе йолалуш яр хьужаренаш, тIехьагIо школе юкъейоалайир «Дин бовхамаш» яха урок. Дукха нах бар доладаьча маьждига шоашкара гIо де кийча. Шийга дулургдар деш вар Нагоев а. Цудухьа из юкъевихьавар маьждига кулгалдеча (Совет), доал деча наха. Укхаза а накъадоал цун хьаькъал, вахар а нах а бовзар, бусалба динцара боккха безам. Из маьждиг даь даьнначул тIехьагIа, хIара пIаьраска дийнахьа цхьа геттара боккха лоархIам болча моттиге санна водар из цигарча рузбане. Маьждигера араваьнна хьавоагIача цунца, цкъа а шозза а яхар мо, вIашагIкхетар а къамаьл а хилар са. Сона хеташ, маьждиге бихьача наькъо, цига гуллуш хиннача дуккхача адама боккха салоIам бора цунна. Из зе хала хилацар цун оазаца а дог айденна хиларца а. Иштта рузбане бахар деза лоархIаш а, цига болхаш а ба Iаьла-Хьажий къонгаш. Цхьабараш царех даьй баьхача Сурхо тIа баха сайцаб. Уж а Наьсаре да ваьхча коа ваха Iийса а го йиш БатIал-Хьажий зерата маьждиге ламазе баьхка.
Бусалба ди чIоагIа лоархIаш, саг вар из. Дуккхача Iалама нахаца оагIув болаш а вар. Деррига паразаш кхоачашдеш, цар сий лакха лоаттадеш чакх а ваьлар. Коммунисташ болча хана нах ХьажцIа ахийтара гIулакх ледара латтар. Наггахьарча сага мара вIаштIехьадалацар из никъ ийца ваха. Вешта аьлча, Iаьдало соцадаь латташ дар из гIулакх. ХIаьта а из даим дагакхоабараш, диц ца дераш дукха бар, царех цаI вар Нагоев Iаьла. Цо а кхыча наха а дукха къахьийгар из никъ хьабелла гIерташ. Оалаш ма хиллара, бетташ-бетташ кхера а батI. Юххера аьттув боал Пайхамара цIерца ювзаеннача моттиге ваха а цунна корта тоха а. Эггара хьалха ХьажцIа бахача нахаца вар вай мехкахо а. Цу хана цунца ХьажцIа бахарех бар вай республике гIорбаьнна бовзаш хинна нах: Евлоев Сулумбик, Пошев Ахьмад, БIарахой Махьмад, кхыбараш. Кхыча дешашца аьлча, бусалба сага мел дола паразаш цIена кхоачашду цо, уж кхоачашде ший низ болча хана.
Наьсарен районерча газета корреспондент волаш, къахьегаш хилар со 90-гIа шераш долалуча хана. Лаьтта ха чоалхне яр. Йохаш латтар Нохч-ГIалгIай республика. Дуккха нах, балхаш доацаш, ханнахьа хьалуш алапи доацаш, хала хьувзар. Ирлуш латтар къамашта юкъера цхьаццадола къовсамаш. Цу шеддолча хIаманга хьежжа, дикка эргадаьннадар оамалашта а гIулакхашта а мехкара адам. Шоай къаманна гIо де йиш йола цхьабола нах юстарбаьнна, фу хургда-хьогI укхох яхаш санна, Iеш бар цу заман чухь. ХIаьта а болаш бар къамах дог лазараш, цун моллагIа хало шоашта тIаэца кийчабараш. Царех цаI вар Нагоев. Массанахьа хьадеш къаракъ дар, базар хьалъяьккха йохкаш латташ шушаш, цар тIа дехка ногIараш (пробкаш), къаракъа, коньяка этикеткаш дар. Кхыча беса аьлча, бокъонца йола анархи яр мехка яьллар. Цу хана газет, ший хур даь, къовсам лоаттабе гIертар цу ийрчача гIулакхаца. Цхьаццадола хIама карах а доалар журналисташта. Цкъа районера дин викалаш Наьсарен администраце вIашагI а теха, цу гIулакха дIахо фу дича бакъахьа да дагавала лаьрхIар аз. Цига хьийха бола цхьабараш хьа ца боагIаш Iийра; нах, мохк хIалакбеш латтача къаракъа духьала хIама ала ланзар царна. Амма хIама тоаделча, из зулам вай вхарера дIадаьлча дика хетараш а кIезига бацар. Дукха нах вIашагIкхийтар администраце цIагIа, дийцар дIахо фу дича бакъахьа хургда, мишта дIадоаккхаргда хIара шоллагIча цIагIа къаракъ хьадеш хилар, мишта дIакъовларгья къаракъа хьаьшашта вай базараш. Цу вIашагIкхетара балха юкъе дакъа лоацаш хиннарех цаI вар Нагоев Iаьла. Цул тIехьагIа газете вена а, дукха йоккха йоаца интервью луш а, хилар из, къаракъа хьакъехьа а цунца лоаттабеча къовсама хьакъехьа а. Дин хьалхабаьнна лелача наха аьннар а хала оттар цу хана. Царна духьала къамаьлаш деш а, кхыметтел герзаш детташ а моттигаш хулар. ХIаьта а бакъдар дувца, зуламца къовсам лоаттабе Iема вола Iаьла-Хьажа цу нахах кхераш вацар. Цун сурт а долаш, дукха доккха доацача йоазонна кепа техар моттигерча газето, дIахо дIайодача хана. Цо а кхычар а татеIIа цу зуламца къовсам лоаттабарах, дукха ха ялале, районера къаракъаца дувзаденна гIулакхаш дикка эргадаьлар. Наха дегаза хета баьлар, базар тIа дIа а айтта, шушаш, этикеткаш, пробкаш йохкаш бола «кIантий». Каста уж шоаш а раьза хилар шоай къахьегам, напагIа даккхара никъ хувца. Цу тайпара эргало хьахулаш латтар Iаьла-Хьажа а цох тара бола нах а вай къаманна юкъе хиларах. Мохк кIезиг-кIезига воча хIамаех IоцIенлуш латтар.
Къаьстта дукха къахьийгар цо цу шерашка наха юкъе пхьенашта тIагIолла латта халахетараш, довнаш дIадоахаш. Вайна массарна ховш ма хиллара, пхьа лехара гIулакх чIоагIа лира хиннад вай мехка. Цох лаьца дукха хезад боккхагIчаргара, дийшад говзамеча литературан йоазонаш тIара. Масала, гIалгIай драматурги хьахиннача хьалхарча шерашка язъяьй Мальсагов Зоврбика «Пхьа» яха пьеса. Мусас саг верах Сибре итт шу суд токх. Цох кхоачам хеташ бац цун довхой, дог Iабаш бац, цIий Iо ца дахийтача. Ший саг йоагIача дийнахьа, дас вийнача сага когаметта юхавув цун воI Султан. Фу хургда цул ийрчагIа? Боков Ахьмада «Беке къонгаш» яхача романа тIа воIа даь пхьа лех. Ше леш Беке воIага оал, ший цIий ма диталахь, аьле. Вешта аьлча, СаIад юхавелахь, оал цо Хьасанага. Рузкъо, бIаьхий нах бовзаро, Iаьдалца барта хиларо кIалхарваккхац СаIад, наьха саг вийна, хьаьрчача пхьенах. Шоай да вийннача тайпара, юхавув из Хьасана, воккхагIволча Беке воIа. Пхьенашта хетадаь да Ведзижев Ахьмада «ЦIера юкъе» яха дувцар, Муталиев Хьажбийкара «Кунтий пхьа» яха поэма, кхыдола йоазонаш.
Вай къаман мара да а дий-хьогI цхьан сага тIера «ши цIока» йоаккхаш Iаьдал? Ше даьча зуламах таIазар даь, итт шу ха йоаккхаш, набахта ваьллавале а, ваьхача моттигерча вахарах веха из ше а цун кхоачара мел вола саг дIавахавале а, из е цун гаргара саг велцца совцаш Iаьдал дац вай. Сона дагадоагIаш, укх тIеххьарча хана дукха зуламаш хиннад цу кIийлен тIа. Соца цхьан классе деша ваьгIа, массанена дукха везаш, дика оамалаш йолаш, ший дегIах хоза гIулакх доаллаш зIамига саг вар. Балха тIа цхьа къовсам балар бахьан долаш, саг вийнавар цун дас. Цу сахьате лаьца чу а велла, набахта воаллаш йIаьха ха яьккхар зулам карахдаьннача сага. Цу хана 7-8-ча классе дешаш хинна кIаьнк, саг а йоалаяь, Шолжа-ГIалий тIа сварщика болх беш, хьаьнала ший дезал кхебеш воаллаш, пхьена вийра. Из вийначарна шоай саг везаш хинна хургва, шоашта даьр юхадийкхад цар. Цхьабакъда цу наькъаца чIир леха нах цхьаккха тайпа Iаьдало а дино а бакъбергба аьлча теша хала да. Цхьаькха масал доаладергда аз укхаза. Университете тхоца цхьан курсе а цхьан группе а деша вагIар оамалга, гIулакхага — массадолча хIаманга диллача «дошо зIамсаг» ва ала мегаргдолаш хинна дикача тайпан саг. Группе мел болча студенташта, хьехархошта дукха везаш а вар. МоллагIа хIама нийсделча цунца дагабоалар, из хьалхавоаккхар, хьаькъалца гIулакх дIадерзадара. Вешта аьлча, вай къаманна юкъе кIеззига мара ца хулача тайпара, иман долаш саг вар из. Пхьена вийра из а, ший карахдаьнна зулам дацар цо текхар а. Боккъалдар аьлча, укх тIеххьарча 30 шера, цул халагIа а хеташ, хоам хезабац сона. Хетаргахьа, иштта хет из, тхоца деша мел баьгIача кагийча наха а мехкарашта а.
Из деррига аз дувцара бахьан да, пхьенашта юкъеухаш, нах вIашкаувзаш, царна юкъе машар-барт хилийта гIерташ, ший низ, хьинар дукха дIаденнарех вар Нагоев Iаьла. Цун хьалхаленца 250 довнаш-пхьенаш дола моттигаш, доккхагIдола зуламаш хьа ца хулийташ, совцайир вай мехка. ДIауйла йича, боккха болх ба из, хIана аьлча ишттал къовсамаш теркал ца деш дитача, царех хьахила тарлора вай зIамигача республике «лотаяь йоккха цIи». Вай Iаьдал миштад аьлча, дов духхьал цхьан цIенга ца кхоачаш, дерригача тайпанга кхоач. Ишттал тайпаш къовсалой-м вай къамах хIама мича дусаргда, сов дукха шоайла боабаь. Из дагадоагIаш вар Iаьла а цунна гIо деш хинна гIалгIай эздий къонахий а. Нагоев цхьан юкъа хилар 1990 шера Наьсарен района администраце вIашагIъеллача барт-машар беча комиисе кулгалхо. Цул тIехьагIа (1996) президента гIо деш йолча цу тайпарча комиссе кулгалхочун гIонча а хилар цох. Лакхе вай хьоахабаь боккха болх цу заман чухь бир цу комиссе. ДIаоалаш мо, атта бацар из болх бе. Шийна са ца лоIаш, могаш вале а веце а, ваха везаш моттиг хилча, цига водаш, цкъаза яппарашка, гIожача къамаьлага, тувсача кхерамашка ладувгIа дезаш хулар. ХIаьта из, вIалла шеко йоацаш, дикка Iаткъар унахцIенонна. Вешта аьлча, ший гIулакхаш дита, наьха гIулакхашта оарцагIваьнна, мехка эшача машара оарцагIваьнна, лела везаш хилар из цу шерашка. Ше деча хIамах наха кIеззига гIойле хулга хайча, цунах тоам хулаш, шийна хулаш йола хало йицлуш саг вар Нагоев Iаьла. Iаьдала а наха а ца зувш дисанзар цо деш дола хIама. Цу шерашка Б. Ельцин яхача Россе паччахьа амарца цунна елар Халкъий доттагIала орден. Из доккха а доагIаш денна а совгIат дар. Хетаргахьа, вай дерригача къаманна юкъе а цхьан кулга пIелгашца дагарбулургба паччахьалкхено цу тайпара белгалбаьха нах.
Дукхача Iалама нахаца хоза гIулакх а бувзамаш а долаш вар Нагоев Iаьла-Хьажа.
— Из дагавоалаш а, цунца цхьацца юкъамоттиг йолаш а бар Наьсар-Кертера Евлоев Хьусен-Хьажа, Буро кIалхара Тутаев Ахьмад-Хьажа, Наьсарера Цолоев Илез-Хьажа, Султыгов Макшарип-Хьажа, кхыбараш, — дувц Iаьла-Хьажий Iийсас. Цу нахаца гIулакх доагIаш хиннавале, из мел сий долаш, лоархIам болаш саг хиннав кхетаде хала дац.
Цкъа цIенна тхов туллаш боахкача кагийча наха бIарахьежаш латташ, сел къона боллаше а цар из болх мел хоза а сиха а бу дайча, хьанад шо, аьнна, ца хаьттача Iеваланзар cо. Уж хиннабар Нагоев Iаьла-Хьажий виIий Уматгире къонгаш. Шоаш беш бола болх боккхача сакъердамца а дукха безаш а беш хилар гуш дар цар дIадеттача кулгех. Ма дика да вай кагийча наха иштта хIама хьаде ховш, аьнна, хетаделар сона. Иштта хьаьнала къахьега уж Iамар а даь-даьгара хьадоагIаш да-кх, моттаделар сона. Дикача овлан тIара хьабаьннача цар кхыча тайпара хила бокъо а яцар.
Iаьла-Хьажа ше тахан веце а, из кхелхав 1999 шера, цо йитай вайна ший цIена, догдика тIехье, из я сага юхеюташ йола йоккха ганз.

С. Арчаков, йоазонхо.

№ 45-46 (11981-982), ера, 29 март, 2018 шу, четверг, 29 марта 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *