Наьха дегашка йиса кхалсаг

Зама сиха йода, дунен тIара хьал, адамаш хувцалу. Дуккхадар дицлу, вIалла дунен тIа хиннадий ца ховш. Бакъда заман а низ кхачац сага дунен чу йитача дикача ларий низ эшабе. Наха накъавоалаш, царна ший еррига дега йIовхал дIалуш ваьха саг вицлуш хилац. Цу тайпарча нахах яр Яндиев ИсмаIала Лида.

Са ханара а сол боккхагIа а болча наха из дика дагайоагIа аьнна хет сона. Ткъаь итт шу гаргга йолча хана, ше Нохч-ГIалгIай телевидене диктора болх беш, хIара сарахьа яхар санна, ший мехкахой фусамашка дегагIоз, хозал, йIовхал лоаттаяь саг яр из. Уж дика хIамаш доахкар цун кIаьдача, дег чу южаш хиннача оазах. Сона Лида яйзар 70-гIа шераш юкъекхаьчача хана. Итт класс яьккха, Шолжа-ГIалий тIарча университета филологически факультете дешаш вар со цу хана. Плиев Махьмад-СаIида цхьан литературни передачанна юкъе дакъа лаца, керда стихотворенеш еша хьийхар со. Телевидене тхов кIалха эггара хьалха сона бIаргабайнача нахах цаI яр Яндиева Лида. Цул тIехьагIа со каст-каста хулар гIалгIай меттала кийчъеш хиннача передачашка дакъа лоацаш, царех яр «Заманхо», «Литературни гIалгIайче» яха а кхыйола а передачаш. Лида бIарга ца гуш, чакхъялацар цу тайпара моттиг. Цхьайолча хана цо дIахьош хулар аз дакъа лоаца вIашагIкхетар, цхьайолча хана оаха шинне цхьана дIахьош передачаш а нийслора. Белггала дагадоагIа сона, Эккажкъонгий- Юртарча школан коа дIаязъяь хинна Муталиев Шовхала Хьажбикар ваьча денна хетаяь передача, цхьа дакъа Лидас, цхьа дакъа аз дIахьош, дIаязйир из. Цкъа, из малагIа шу дар хац сона, кердача шера хетаяьча передачанна юкъе а хилар тхо, иштта доакъошта дийкъа а дийкъа, хьаьший бовзийташ дола къамаьл деш. Цу тайпара вIашагIкхетараш Шолжа-ГIалий тIа аз даьккхача пхийтта шера тха дуккха а хилар.
Телестуди яр С. М. Кирова цIерагIча культурани салаIареи парке. ХIаьта Лида ше яхар ЦIеча тIемхой урамагIа. Арара хьалтIавоалаш лагIаш долаш, города юккъе, эггара хозагIйолча моттиге дар цар дезал бахаш хинна цхьа гIат дола цIа. Массахана, цу юхегIолла тIехвоалаш хилча, дIахьожар со цигахьа. Хьага а хьагар иштта хоза цIа долаш, хозача моттиге яхача цох. Гаьна йоацаш яр Л.Н.Толстой цIерагIа университет, керттера почта, парте обком, Министрий совет, Лакхехьарча совета президиум, В. И. Ленина цIерагIа майда, филармони, Х. Нурадилова цIерагIа драматически театр. Вешта аьлча, ерригача республикан а культуран а вахар Яндиева яхача моттига гонахьа кхесташ дар. ХIаьта из ше-м ца йовзаш саг а варий-хьогI столице, хIана аьлча духхьал гIалгIай меттала яь ца Iеш, цо передачаш йора эрсий меттала а. Каст-каста го йиш яр Лида гIаш йоагIаш, из яйча дега тоам а хулар. Иштта яр-кх из, цхьа лир доагаш волча сага санна, шийна теркам тIаозаш а, наха безаме хеташ а, езалуш а. ВIалла телевидене из балха хиннаецаре а, хIаьта боча хургьяр из, цунна гонахьа мел хиннача, из йовзаш, цунца гIулакх доагIаш мел хиннача наха, аьнна хеталу.
Нохч-ГIалгIай телевидене цIагIа чуваьнна, аьтта оагIорахьа хьалваха, аьттехьа дIалестача яр передачаш еш а дIаязъеш а хинна студи. Нийса цунна духьала дар диктораш шоай передачашка кийчлуш хинна цIа. Цу чу дIачуваьлча, аьтта оагIорахьа кизгаш доахкар, кIалха хIама IотIаоттае тархе а йолаш, магIахьа истол а гIанд а латтар. Укх чу хиле, ший юхь-сибат миштад хьеже, чуйодар Лида студе, цкъаза шийгара йоазув дешаш а шаьрдеш а ха йоаккхар цо дувцача цIагIа. Батах басар, молха хьокхаш цо ха йоайорий-хьогI, йоайой а дукха-м йоаяцар, хIана аьлча уж ца хилча а хоза, куц долаш, саг яр из. Еррига наIараш цунна хьалха йийлла йолаш санна хеталора сона, из миччахьа яле а. Бокъонца да а дар из иштта. Миччахьа из йоде а, белабале, духьалбаьхке, тIаэцар из кIалхарча наха, хьаким волчо а воацачо а. Се студент волаш нийсъенна хинна цхьа моттиг дагайоагIа сона. Цу хана тхоайла довзаш дар тхо Лидайца. ХIанз мо атта дацар цхьан гIалий тIара вокх гIалий тIа ваха, автобусаш низткъала яр, «газелаш» хIанз мо лелацар, цкъаза таксеш а хьакхачацар. Наьсарера Шолжа-ГIалий тIа водаш хилча, Баку-Ростов оалача трасса тIа ваьнна, ваха везаш хулар. Со а кхыбола студенташ а иштта автобусага хьежаш латташ, цига тIаера Яндиева Лида. Хаттар даь тхо латташ дукха ха ялале, гучаяьлар йоккха «Икарус» оала автобус. НиI хьайийллача, из йизза яр. Тхо, цу тIа тIаховшалургдоацандаь, тхоаш латтача Iадда Iийра. Лида тхога, дагIаций шо, аьнна, урагIйолаелар, мича бахар ца ховш, хьалхара нах дIа-юха а баьнна, паргIатта хьалтIаяьлар из автобуса тIа. Тхо цецдаьннача латта а дусаш, цу автобусаца цIаяхар из. Иштта да-кха наха вовзаш а везаш а хилар, аьнна, дагадехар сона. Наха везар Далла а везаш ма хулий. Бокъонца бакъдар аьлча, Дала цунна дуккхаза новкъостал дича санна хеталу сона, цун вахар зийча, тIалаьтта халонаш яйзача. Из дийна йисар а тамаш йолаш, сел хала хиннад цун вахар.
Яндиева Лиада яь хиннай 1938 шера 15 апреле, Бурон дукха гаьна йоацаш уллача Яндкъонгий-Юрта (Дачне). Цар дезале хиннад пхи бер: Марем, Мухьмад, Лида, Махьмуд, Хьамид. Ялх шу даьнна йиIиг хиннай Лида вай мохк бохабеча хана. Дукха халонаш ла йийзай цун а вокх берий а, цига яьккхача хана. Дезал цу заман чухь да воацаш хиннаб. Дукха ха ялале, кхалх цамогаш хинна Марем. ХIаьта 1948 шера ла нана а. Иштта дисача берех воккхагIвола Мухьмад, хала лазар кхийте, больнице дIавуг, Хьмаид ФЗУ (фабрично-заводской училище) вода, юхедиса Лидаи Махьмуди шоаш баьхача Казахстана Кокчетавски областа Щучинскерча берий цIагIа кхоач. Цига шоашта дайнар а лайнар а дувцаш, Лидас ше яздаьд, моцал ца довр духьа, вежараша цхьацца когагIирс хьа а беш, шеи нанаси из бохкаш, сискал юар шоаш цхьан юкъа. Цул тIехьагIа тхан пазаташ, кхыйола хIамаш хьае Iомаенна, из болх бир ше. Иштта моттигерча тикашка латтача кхалнаха гIо деш, кхыдола балхаш деш, ца леш, юха мехкаяьннай бойла йиса йиIиг.
Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, Лида болх беш хиннай Шолжа-ГIалий тIарча универмага кIадаш дохкача секце. Цунна хоз, Нохч-ГIалгIай телевидене диктор хоржаш яхь дIакхайкаяьй, аьнна. Из хиннад 1959-ча шера октябрь бетта. Цига дакъа лаца ший каьхаташ дIалу цо. Из ха дагалувцаш, моцагIа «Сердало» газетанна ше еннача «Ханнахьа дIаваха ха деза» яхача интервью тIа цо аьннад: «… Иштта кхаьчар со радиокомитете. «Iодешал», — аьнна, редактора Албогачиев Идриса хьакховдадир сога «Сердало» газет. Халла массехк дош Iодийшар аз: хацар гIалгIай йоазув. Конкурс хила кхы а ах шу дар. Долче, са таро хилар гIалгIай дешар-йоазув кIезиг-дукха шаьрде. Юххера, 1960 шера 25 апреле дIайолаелар Нохч-ГIалгIай телевидене диктораш харжара конкурс. Цох чакхъяьлар Левченко Ольга, Гулиев Султан, со…»
ГIалгIай мотт шаьра хой а, деша дика вIаштIехьадоалаш хиннадац йиIий. Диктор-практикант йолаш, цхьа шу доаккх цо. ДIахо дIайодача хана СССР гостелерадио цIихезача диктораша еча семинарашка дакъа лоацаш хул. ХIаьта гIалгIай йоазон мотт Iомабе цунна гIо даьраш хиннаб, цу заман чухь телевидене редактораш болаш, цунна юххе къахьегаш хинна Яндиев Жамалдеи Галаев Хьасани. ХIаьта артиста говзал шийна а кхычарна а Iомаеш, гIо дора аьнна яздаьд Лидас театра болхлой хиннача Третьякова Роза Викторовнас, Золоторёва Нинель Ильиничнас, Кириллова Маргарита Яковлевнас, Винокурова Маргарита Иосифовнас. Шедар Iомаде дезаш хиннай, телевиденера болх вIалла бовзаш йоаца гIалгIай йоI. Сона йовзача хана, Лида гIоръяьнна диктор яр, духхьал гIалгIашта йийза ца Iеш, кхыча къамах болча наха а езаенна. ДукхагIа из дувзаденна дар, цо эрсий меттала йола передачаш кийчъеш, дIахьош хинна хиларца. Къаьстта а дукха езаеннаяр цо еш хинна «Телевизионная гостиная» яха цIи йола передача. Республике хьоашалгIа мел баьхка цIихеза нах: артисташ, Iилманхой, политикаш, кхыбараш – хьехар цо хьоашалгIа. Уж наха дикагIа дIабовзийтар, вай къаманцара цар бувзамаш гучадоахар. Лида шийна цкъа буIаргаяйна хиларах а, цу хана денз цIаккха йиц ца луш, ший дагахьа йисарах а, яздаь хиннад Мерефянски Виктора. Цу тайпара йоазош Лидайх кхы а даьд, бакъда уж дерригаш дагадоагIаш а, маца, мичахьа кепа техад ховш а вола саг лаха хала хургда. Фу яздаьд цох лаьца Виктора? «Из дар 1967 шера, цу хана со дешаш вар №3 йолча ПТУ. Республикерча а гIалий тIарча а школашка дийша боалача кагийча нахаи мехкараштеи лаьрхIа кийчъеш передача яр Шолжа-ГIалий тIарча студе. Цига вIашагIтехача училищешкарча а техникумашкарча а кхувшбоагIараша дувцар шоаш дешаш болча моттигех. Ерригаш 3-4 моттиг яр ювца хержа хиннараш. Тха №3 йола училище дикагIчарех лоархIаш яр, цо кийчбора «Красный молот» оалача завода эшаш бола болхлой. Цудухьа дукхагIдола къамаьл цунна гонахьа дар. Цул совгIа, студе оператораша хьалххе даьккха кино дар, классашка а пхьоаллешка а оаха дер хьагойташ. Со Iомаеш вар дуккха хIама чудоагIа токара балха говзал. Цига хьахьокхаш дола хIама дIадувца дезаш, декхар тIадилладар сона… Шортача боларца чуера тхо долча Яндиева Лида. Из яр передача дIаяхьа а, хьаьший бовзийта безаш, оаха деча къамаьла мах бе безаш хиннар. Йоазув Iодешар дийхар цо. Мотт шеклелха баьлар са. Бехк а бацар, хIана аьлча сона юхе ягIар, ерригача гIалий тIа яйза ца Iеш, республике цIихеза саг…»
Мерефянске яххача тайпара, геттара шортача, тайжача боларца лелар Лида, телевиденена чухьнахьа меттел, цул арахьа а. Къамаьл а лерга хаззал мара дицар цо. Шорта дора. Хетаргахьа, из оамал а цо Iомаяьяр укхаза балха еначул тIехьагIа, хIана аьлча передача йолча хана цаховш а совлен Iимад яккха, кхыметтел каьхата листаш кIалтIаяха йиш яцар, уж, шортта хьал а ийеш, юстара Iоехка езар. Когий таташ-м къаьстта а лораде дезаш хулар. ХIана дар из? Режиссёра микрофон хьалсегачул тIехьагIа, цу чу мел даь тата эфире кхоачар, вешта аьлча, ерригача республике гIолла дIадаржар. Цудухьа йIаьххача хана шорта лела Iема Лида, массанахьа сабаре, сатийна яр. Аз дуккха зийна хIама дар из, ше дIаяхьа еза передача йолаялалехь, студе чу а яйя, йоазув деша Iоховра из. Юха а юха а дешар. Наггахьа дош нийслора чоалхне, кхета ца деш, тохар мичахьа оттаде деза ца ховш. Бокъонца уж шедар хаьтте мара, къамаьл де Iохацар из, цунна ховра ше наха зувлга а гIалат де бокъо йоацилга а. Цудухьа шаьра, наха безалуш, дег чу бужаш бар цун мотт. Цо кхетадора цкъа даьча гIалато а, сагах наьха догьэккхийта тарлуш хилар. Цунна тешал деш, цхьа масал доаладе безам ба са. «Останкино» оалача телестуде гIолла «Ха» яха керда хоамаш дешаш йолча диктора вай къаман цIи харцахьа йийшар. Цо харцахьа даьр духхьал цхьа тохар мара дацар. «Ингуши́» ала дезача, «ингу́ши» аьннадар цо. Сона дикка новкъа хилар СССР телевидене диктора из дош нийса Iодеша цахар. Из мишта деша деза дIахайташ, телеграмма яхьийтар аз Москве. Из санна дола хIамаш дар Лида лоралуш хиннараш.
90-ча шерашка, телевиденера дIа а яьнна, Нохч-ГIалгIай радио режиссёр йолаш, болх бир цо. Телевиденера дIаяхар ший лоIамагIа дар е хьакимашта бакъахьа хетарах дар дувцаш, Яндиевас аьннадар: «…Мехка вовзаш волча артиста Кикабидзе Вахтанга оалача цхьан илле тIа укх тайпара дешаш да: «Са шераш – са ганз». Аз кхыча тайпара аргдар: «Са ганз – нах соца дика хилар». Со морг кхы яц аьнна, бацар уж соца иштта дика. Согара гIалат даьлча, цхьайола передача шаьрра чакхъяккха вIаштIехьа ца даьлча, цар дIайхача дешашца хьаллоацар, керда низ телар сона, сайх бIу болийтар. Из хиннадецаре ткъаь бархI шера телевидене экрана тIа хулалургьяцар со. Баркал хилда царна.
Цхьаккха хIама чаккхе йоацаш хилац. Боккхийча наха оалаш хезад сона: моллагIча хIаман геттара чам беннача хана, юхасаца ха деза. Телавизорашка хьежарашта се кIорадйилехь, диктора болх бита лаьрхIар аз. Дог Iаббалца йийлха а йийлха, цунца Iадика йийцар…»
Радио балха йолаш а, наха дикахетар де, кийчъеш йола передача езалургйолча тайпара кийчъе ховш яр Яндиева. ЦIаккха дицлуц сона, Озиев ИсмаIалий Салмана «Кхо чурт» яха легенда цо мел хоза дIаяздаьдар. Цун режиссёр а йоазув дIадийшар а Лида ше яр. Хозача ашарашца увш, дег чура йоагIача оазаца дийшар цо из. Иштта передачаш кхы а кийчъяьяр цо, кердача балха тIа ше яьккхача хана.
Лидай цхьа воI вар – Майсигов Башир. Дуккхача наха из дагавоагIа хургва, Димаев Iаьлас кулгал даьча «Зама» яхача ансамбланна юкъе хиларах. Гитара локхаш а илли ала оаз йолаш а вар Башир. Из де доацаш вайча денз, дуненах догдилла яьхар нана. Диъ шу даьккхар цо воI лехаш. 1995 шера Шолжа-ГIалий тIарча тIемах едда лел из Знаменское яхача юрта, тIаккха ГIалгIайче. Цу хана яйра сона Лида эггара тIехьа. Наьсарерча культуран ЦIен дIатIакхаьча вала воаллаш водача сона духьал IотIайоагIар Яндиева. Из сайх укхаза кхетарг ма йий аьнна, цIаккха дага а хиннадацар сона. Со Шолжа-ГIалий тIара араваьнна дуккха а ха яр, хIаьта из, хетаргахьа, дукха ха йоацаш кхаьчаяр Наьсаре. Из бIаргаяйна хоза хийтар сона. Цхьабакъда хьалха санна йоацаш, оамала ехача санна хийтар сона из хIанз. Цхьан хIаманга кхача тIехьаюсача сага санна, сагота яьккхар цо оаха къамаьл деш яьккха лоаца ха. Цу хана сона дага а дацар, из сайна тIеххаьра гуш ма йий аьнна. «Цхьаннахьа яха сиха хургья-кх ер, массагIа хул вахача моттиге»,- соцадир аз сай дагахьа. Цу хана-м хIата а дар наьха гIулакхаш дукха, вахарах, фусамех беха лелараш кIезига бацар.
Кастта сона хезар Яндиева Лида Туркий мехка яха дIаяхай, цигарча гIалгIачунга Боян Хьасанага (Тимарзнаькъан) маьре яхар а хиннад цун, аьнна. Бакъда цига а ираз хилац цун. Могаш йоацаш дикка ха яьккхачул тIехьагIа, 1999 шера 6 октябре соц цун дог. Из дIаеллай Бейшехир яхача шахьаре.
Яндиев ИсмаIала Лида яр гIалгIашта юкъе хьалхара диктор хинна кхалсаг, «Нохч-ГIалгIай АССР гIоръяьнна артистка», «Советски телевидене отличник», хIаьта 2002-ча шера (енначул тIехьагIа) цунна деннад ГIалгIай Республикан керттера паччахьалкхен совгIат «Карахдаьннарех» яха орден.
Лида ше йоацаш яле а, цох бола дагалоацам цIаккха лергбац аьнна хет сона, из йовзаш хиннача наьха дегашка. Цул совгIа, цун виIий Башира воI ва аьнна а хезад сона, цо а даимленна хадийтаргбац ший даь-нанас хьабена никъ, цох хьадаьнна фу.

С. Арчаков, йоазонхо.

№ 49 (11985), шинара, 3 апрель, 2018 шу вторник, 3 апреля 2018 года.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *