Оалхазарашца къахетаме хилар

Укх деношкара хаоттам, догIаш, лоа делхаш, малх хьахьожаш, дохк доаллаш хувцалуш бале а, хийцца бIаьсти яьнний ала йиш йолаш да вай. ХIана аьлча, тIайоагIача шелалах дайдда гурахьа ГIалгIай мохк а бита кхычахьа йIайхагIа йолча дIаиха оалхазараш даггара цIаухаш да шоай хьамсарча мехка. Из а я, бIаьсти чIоагIлуш йоагIаш хилара белгалонех цаI.

Готахьазилг, алкхашк, тушол, бекарг иштта кхыдараш а оалхазараш цIадаьхкад. ЧIагарг а доагIаргда Дала аьннадале кастта цIа. Алкхашки, бекарги, тушоли хьалхаеча санна хеталу, бакъда, тахан со болх беш волча редакце цIен дийла латтача корах хьачухозаш яр ше цIаенилга хьахайта гIерташ мо юкъ-юкъе са а доаккхаш кхайкаш хинннача бекарга оаз. Алкхашк а яйний сона массехк ди хьалха багадоахкаш баьца мергIилгаш а долаш, ший бIи цхьалха боаккхаш хьувзаш. Иштта тушол-котам а яр, Iодоассадаь латтача кхертIошта лакхе яьнна ягIаш, ший кура кIуж урагIа а бегIа. ХIаьта, готахьазилг цIадена-м дикка тоъал ха я.
Цхьаккха хIама кхелла дац Дала шийгахьа цхьа пайда боацаш. Цудухьа, оалхазараш а шоашкахьа адама вахаре чIоагIа пайда болаш да. Цул совгIа бIаьсти хьаяларах хоам а бу цар. Уж цIааха доладеларца бIаьстан балхаш дIадоладу наха. Готахьазилг, тушол ктам цIаеча гота дIайолаю, бекарг цIаеча котамаш таьлмеш даха кийчъю. ХIара оалхазар цIадарца из дарга хьежжа, цунца товш бола болх дIабола а беш, шоай белгалонаш а йолаш леладаьд из гIулакх вай даьша хIанз а леладу.
Оалхазараш башха да: цхьадараш низ болаш, кхычарел денал долашах да, хIаьта шоллагIдараш царел низ боацашегIа эсалагIа да. Цунга хьежжа, шоайла къомсамаш а латараш а хул оалхазарашта юкъе. ВIалла шоайла къомсамаш деце а цамогаш хиле кIалдисе хул цхьадола оалхазар. Из мо моттиг нийсъелча кIалдисача оалхазарашка хьожаш а, царна дарба деш а хул къахетаме дегаш дола нах.
Оалхазараш маьрша хилар, цар даха моттигаш цIена хилар ловш, царна гIулакх деш цхьацца балхаш деш хул нах. Ишта цу тайпара моттигаш го йиш я къаьнарча йоккхийча шахьарашка а, юстара ядача юрташка а. Хьалхарча хана геттара дукха хиннай уж моттигаш, ишколашка а, больницешка е пенех дIадийтта оалхазарашта лаьрхIа цIалгаш доахкаш.
ХIанз тIехьарча хана а цу тайпара моттигаш го йиш я. Хьокхама аьлча, Магас шахьаре а доахкаш да цу тайпара цIалгаш. Цул совгIа цхьацца йолча вай мехка юрташкарча гаьнашта дIатIадийтта а доахк уж. Наьха дог къахетаме хилар а, цу оалхазарий гIулакх цар кхетадеш хилар а да из.
Ший беша, е коа оалхазарашта лаьрхIа цIалгаш доахкаш хилар къаьнара хоза, халкъашта юкъера эздий Iадат да. ДукхагIча даькъе цу мо долча цIалгашка чуйолхараш алкхашкаш я. Шоай бIена саг юхе веча геттара кхераш корзагIъювлаш яле а, цу моча цIалга чуйолх алкхашкаш.
ХIана аьлча, цар шоай бIенаш дукхагIча даькъе, ткъов йокъаенна Iо а ежа гаьнех яьнна йоахкача къоргашка ду, кIезига эше зIокарца из къорг тоа а йий.
Геттара хоза, ладувгIа дог доагIаргдолаш, безаме я тайп-тайпара декача оалхазарий ашараш. Царца са а къердалуш царга ладувгIарца шоай са тедеш а хул цхьабола нах. Къаьстта лоам, е хьунагIа нийсвелча геттара хоза хета цар ашараш. Хийла Iуйранна ламаза, е кхыча гIулакаха сатоссаш араваьлча латтийса оалхазарий ашарашка ладувгIаш. Геттара хоза кхайкаш хул кукал, чIагарг, новцIолг, алкхашк, лежкъорг, фаьрг, иштта кхыдараш а.
Цахьоадича нийса хургдоац чкъорд а, вай даьша маIандоаккхаш кхелла цун илле дешаш а. Малх хьалкхийттачул тIехьагIа сомадаьле долалу чкъорд. Ший цхьаь лела Iема, шийца сакъердалуш оалхазар да из. Оаша зийнадий хац сона, чкъордо фу ду аьлча, гаьнна сигала урагIа а дахе, цу лакхе кIеззига ха а яккхе, кхесса хIама мо цигара юха чудоагIа из, лаьттах кхетадоаллаш мо. УрагIдодача хана а юха чудоагIаш а цо оалаш хоза илли да. Из доаладергда вай дIахо:

Чкъорда илли

Дошо дото хьазилг да со,
Чкъарра пIарра.
Сол хозагIа дац кы лаьтта
Чкъарра пIарра.

Сигале Iочуяь дода со,
Чкъарра пIарра.
Яхьаргья аз токхаяь,
Чкъарра пIарра.

Я ца туге локхаргда аз,
Чкъарра пIарра.
Айса кхелла лекха илли,
Чкъарра пIарра.

Сигален лаьттан юкъе гIолла,
Чкъарра пIарра.
ДIа-хьа даржаргда са илли,
Чкъарра пIарра.

Цкъа со сигал ловза даьлча,
Чкъарра пIарра.
Сона духьал отта дац,
Чкъарра пIарра.

Михо шийца массанахьа,
Чкъарра пIарра.
ДIа-хьа хьоргда са илли,
Чкъарра пIарра.

Даржалахь са илли масса,
Чкъарра пIарра.
Геттара сиха даржалахь,
Чкъарра пIарра.

Из илли доахаш шийна мел мог, бIарга къайладаллалца урагIдода чкъорд, цул тIехьагIа цу лекхе лоадам боаца ха а яьккхе кхесса хIама мою ха чудоагIа. Лакхера чухаьхка ше доагIача хана а доахаш илли да чкъордан. Цун маIан:

Сигале хоадае хьалбахьа,
Чкъарра пIарра.
Херх бицбенна доагIа со,
Чкъарра пIарра.

Диг дахьа со дицдендар,
Чкъарра пIарра.
Сенца йохоргья аз сигале,
Чкъарра пIарра.

Лотарашца хетта йоацаш,
Чкъарра пIарра.
Еррига вIашагIйоаллаш я из,
Чкъарра пIарра.

Загал теха лаьца яц из,
Чкъарра пIарра.
БIоагIа лаьца яц из,
Чкъарра пIарра.

Сигален лаьттан юкъе гIолла,
Чкъарра пIарра.
ДIа-хьа даржаржа хьо са илли,
Чкъарра пIарра.

Доккха оарц хьадола сона,
Чкъарра пIарра.
Сигале еце эхь хургда сона,
Чкъарра пIарра.

Даржалахь са илли масса,
Чкъарра пIарра.
Геттара сиха даржалахь,
Чкъарра пIарра.

Дошо дото хьазилг да со,
Чкъарра пIарра.
Сол хозагIа дац кы лаьтта,
Чкъарра пIарра.

Иштта из илли доаха чкъордо аьле, каста-каста дувцар сона тхоай даь-нанас. Из доацаш кхы а дукха да оалхазарий шо-шоай иллеш. ХIара илли шийгахьа цхьа кхайкам болаш да, хIаьта царех тIехьагIа.
Бешамашка къахьегаш, е гаьнаш лелаеш болча наха гIо ду оалхазараша гаьнаш тIа лета зене секам даарца. ДукхагIа шоай гаьнаш зе деча секамах лораердухьа оалхазарашта лаьрхIе цIалгаш ду цхьаболча наха. ХIаьта дукхагIча даькъе къаьстта алкхашкаша дуаш дола даар секамах латта.
Вайна ховш ма хиллара, коартолаш юа чоапилгаш оалхазараш юац. Бакъда, алкхашко геттара чам а хеташ юъ уж чоапалгаш моллагIдола даар санна. Цудухьа, алкхашкаш вай бешамашка а, гаьнашта юкъе а яхаш хилар вайна пайдане да. Цул совгIа, хоза оалхазар да алкхашк, иллеш а ладувгIа догдоагIаш дека цун. ВIалла царгара хьабоаллаш пайда беце а къахетаме, кIаьда хилавеза царца.
Оалхазараш лорадара а, царца кIаьда хилара а хетадаь дерригача дунен тIа белгалдаьккха ди да. Цхьа цIай долаш хIама деце а, цу дийнахьа къахьегаш, оалхазарашта даха моттигаш Iалашъеш хул нах.
Цу халкъашта юкъерча оалхазара ден 100 совгIа шу даьннад. Эггар хьалха из ди белгал а даь цу тIехьа болабеннараш американцаш ба 1894 шера. Из гIулакх хоза хийтта, кхы а дукхача паччахьалкхенаша хьаллаьцад. Цу тIехьа из болам хьаллаьца дIаэттай Россе паччахьалкхе а. Из ди дездеш да апрель бетта 1 дийнахьа.
Царски Росси йолча хана а оалхазараш лорадара тIехьа болх беш хиннаб вай паччахьалкхено. ДукхагIа берий цIай санна да из, берий оалхазарашцара безам а, къахетам а, доттагIал а совдоаккхаш.
Дунен шоллагIа тIом хьайначул тIехьагIа из ди дицдаь дикка ха яьккхай Россе бераша. ХIаьта, болам 1948 шера мара юха болабеннабац. Бакъда, 1970 шерашка юха а вай паччахьалкхено белгал ца деш дIадаьннад из цIай. ХIаьта перестройка а хинна, юха керда Россе пачахьалкххе хьаэттачул тIехьагIа 1993 шера доладаьд из ди белгалде.
Даьшкара денц хьадоагIаш да гIалгIай, шоашта гонахьарча Iалама а дийната а доал деш, из лорадеш. «Бага мотт боацача хьайбашца къахетаме хила ма везий», оал вай, цхьа моллагIа хьайбашта доагIа доал ца деш моттиг нийсъелча. Царца къахетаме а, царна доал деш а хургдолаш юхьанца из гIулакх воай берашта хьалхадаккха деза вай.
Вай кагирхошта из Iадат дукхадезадалийта а цох берашта чам тIабахийта а лаьрхIа болаш болх дIаболабаьбар соахка ГIалгIайчен 25 дизарца шахьар Магаса бархархоша. Из цар дир 2017 шу экологен шу аьнна кхайкадаь хиларга хьежжа. Цар дIаоттадаьд, оалхазарашта лаьрхIа 250 цIалг. Масса йолча салоIама моттигашка а, гаьнаш мел ягIача а, цIеношта юкъе а – керда йотташ йолча къонача шахьаре из болх дIабихьаб цар.
Лоацца аьлча, Дала ший никъ белгал а баьккха кхелла да хIара дийнат. Цул совгIа, бусалба Iилма, дийшача наха хьаяхачох саг укх лаьтта долчунца къахетаме а, цун боарам лорабеш а хилавеза. Даьла салам хилда цунна, Мухьаммад пайхамара аьннад: «Лаьттан тIехьа долчунца шо къахетаме хуле, сигленашкахьара къахетам боагIаргба шуга».
Дала къахетам дIа ма боаккхалба вайна юкъера.

Матенаькъан Илез

№ 50 (11986), ера, 5 апрель, 2018 шу, четверг, 5 апреля 2018 год

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *