ГIалгIай мотт лорабеш

Укх деношка Iилман консультативни совета доакъашхой аргIанара вIашагIкхетар хилар ГIалгIайчен Iилман-тохкама институте. Укхаза дакъалоацаш бар института гIалгIай метта отделене болхлой, гIалгIай метта хьехархой, йоазонхой, Iилманхой, Халкъа гуллама депутаташ, Дешараи Iилмани министерство болхлой, хьехархой говзал лакхъярах йолча института болхлой иштта кхыбараш.

ВIашагIкхетаре аргIанара дувца оттадаь хаттар дар, гIалгIай меттеи, литератураи граматикахи, дешарахи латта книжкай хьал дуцаш. Ала деза, дешараи Iилмани министерствос тIехьарча шин-кхаь шера болх беш къа а хьийга керда гIалгIай метта учебникаш овттадаьлга а, уж арадаха лаьрхIа кийчдаьлга а. ХIаьта уж книжкаш пайдана дий, цар тIара грамматика дакъа а, дешара дакъа а ерригача паччахьалкхено дIадехашдола декхараш кхоачашдеш дий даций хьожаш тохкама болх баьб хьехархой говзал лакхъярах йолча институтта филологен кабинета кулгалхочо Овшанаькъан Марема. ДукхагIа, цу тIа гIолла дола хаттараш дашхара тIехьа дар из вIашагIкхетар.
Цхьа шу хьалха ГIалгIайчен Iилман-тохкама институто Iунал деш хургйолаш Iилман консультативни совет вIашагIъеллаяр ГIалгIайчен Халкъа гуллама депутаташта ларца. Из совет вIашагIйоллара бахьан дар, цхьацца гIалгIай меттаца бала болаш а цох дог лазаш а болча наха халкъа гуллама депутаташта а тхьамада а гIалгIай метта хьал чоалхане хиларах дола хаттараш тIакхахьар бахьан долаш. Цу хана гIалгIай меттаца къахьега Iилманхой а, хьехархой а, йоазонхой а, говзанчаш а Халкъа гулламе вIашагIтеха доккха ховшара тIехьа вIашагIкхетар дIадихьадар цу хьаькъе дола дош дувца аьнна. Цигга барт а кхийтта, из гIулакх ГIалгIайчен Мехкдаьна тIа а дихьа цо а къоабала даь тIаийца вIашагIъелла яр из совет.
Совета доакъашхой ба масса оагIорахьа гIалгIай меттаца къахьегаш болча нахах ткъаьх саг чувоагIаш, шоашца халкъа гуллама гIалгIай мотт лорабарах йолча отдела къахьегама шиъ депутат а йолаш. ХIаьта цу массарашта а тхьамадал деш совета доакъашхоша шоаш хержа хьалхаяьккха Iилман-тохкама института гIалгIай метта отдела кулгалхо, филологен Iилман доктор Кийнаькъан Аза я.
Юххьанца болх болабичахой совета доакъашхоша шоашта хьалхашка овттадаь хаттараш-декхараш дар гIалгIай мотт нийса Iоязбаргахьеи, бувца боагIача боараме из нахага бувцийтаргахьеи къахьегаргда, аьнна. Цу гIулакха шера диазза вIашагIкхеташ хIара ховшарга цхьаъ е шиъ чоалхане хаттар доашхаргдолаш дIачIоагIдир совета доакъашхоша. Цу хана денз къахьегаш а цхьацца Iаьдала викалаша а, кхы дIахо йоазонхоша а, хьехархоша а, Iилманхоша а меттагахьа хьакхувлаш дола хувцамаш доашхаш уж карарча хана юкъе даьхача мегаш да е дац, цар пайба бергба е беча пайдал доккхагIа зе дергда – из дош а дийцад совета доакъашхоша шоай ховшарашка.
Лекхе вай хьоахаяьча филологен кабинета кулгалхочоа Овшанаькъан Марема, цу книжкаш тIа болх бича, цхьаццанахьа кхоачамбоацараш гучадайнад. Уж доашхаш гулбеннарашта хьалхашка ший доклад йийшар гIалгIай метта говзанчас.
— Вай мишта чакхдалийтад а ца ховш, тхьовра хьалха денз хьадоагIаш, тахан а чакхдайна гIалаташ да цу учебникаш тIа. Эггар хьалха ше мотт Iомабеча хана беро ший даьх наьнах оалаш дола нани дади яха дешаш эрсий меттала мама, папа аьнна доаладаь да. Из хьанийс ца дича даргдац. ХIана Iомадайт вай воай берашка дунен чу цо хьалха оалаш дола дешаш кхыча меттал? ДIахо аьлча, цхьайола параграф шийна тIехьа йоагIача текстага хьежжа хилац, е из белгалдеш хьакъоастадеш йола бокъонаш а хьехархочоа шийна кхетае хала йолаш я. Эрсий метта е кхыча метта учебникаш хьа а ийца вайчарца уж дистача цар тIа къоагадаь хьахьекха да хIара параграфа а бокъонна а, текста а оттам мишта хила беза, малагIа декхараш кхоачашду цо. ХIаьта из болх вай учебникаш тIа ледар ба, хьатоа ца бича барг а боацаш, — аьнна доладир Марема ший къамаьл.
ХIара учебника тIара бокъо Iома мел еча хана цунгахьа йоалаяьча текста кIалха, е дешара книшка тIа долча дувцарашта байташта кIалха белгалдаь яздаь хул хаттараши тIадуллараши. Цу хьаькъе дир дIахо Марема ший къамаьл:
— Белгалдаьхача хаттарашкахьеи тIадулла-рашкахьеи кхоачамбоацараш да. Мишта? Хьехархочо лерттIа хьабелгал а даь, чура хьадаьста берашка дIа ца аьлча уж кхетаргдоацаш да цхьадараш, хIаьта цу гIулакха хьехархочунга ха яц. Укхаза а къахьега деза берашта классера а цIагIара а болх беча хана аттагIа хургдолаш. Из доацаш дIахо кхы а кхоачамбоацараш да цар тIа. ФГОС программо дIадехаш дола хаттараш хьалдизад вай, Даьла къахетамца цхьа харц кхетам луш, бер кегадала тарлуш йола тексташ а яц цу учебникаш тIа.
Учебник дале а, дешара книжка оттадеш дале а къахьегаш массехка саг хила веза, кхычахьа цу тайпара долаш да из хIама. ХIаьта вай каникулашта цIагIа Iийнача хьехархочунга дIалу из книжка цу тIа къа а хьега, из болх чакх а баккха аьле. Хала, дукха болх ба из цхьан сага. СалаIа а ма дезий цу хьехархочун, цун из кач ца а доллаш ахча дIа а хийца, лерттIа хьинаре, дог лазаш из чакхдоаккхаргдолаш болх хила беза. Цудухьа цаIи шиъи хьехархо тоъам бац цу гIулакха. Из доацаш хьалха денз юххьанца абат оттадеш къахьийгача нахах дола дош дац цхьаннахьа хьоадаь, е царех бола кхетам а бац. Из хаттар а дашха деза, — аьнна дийцар дIахо Марема.
Иштта кхы а дIахо дийцар Марема ше баьча балхагахьа шийна гучадайнача кхоачамбоацарех. Цо белгалдаьха хаттараш дашханза дарг а дац, царгахьа дола кхоачамбоацараш юстарадаха а деза, геттара бакъахьа баь болх а ба из, аьнна цун доклада къахьегам хьаллоацаш бар дукхаш, бакъда цхьацца долча даькъе Маремаца раьза боацаш а, цо дувца кхоачамбоацараш сов хала дац яхараш а бар. Цул совгIа, хIанз вайга долча книжкашта кепатоха, тIехьагIа кхы а къахьегаргда вай уж хьаметтадоаладеш яхараш а бар.
Ишколе деша ухача берашта эшаш дола книжкаш арахецарах дола хаттар кхаж тассарца къоастаде овттадир гулбеннараша. Хьалхара хаттар дар, хIанз шоаш долча тайпара кхы хувцамаш ца деш цу книжкашта кепатехача бакъахьа дий вай, аьнна. ХIаьта, шоллагIа хаттар дар, царга кхы а хьежийта, цига хьагуча мел дайна гIалаташ, кхоачамбоацараш дIа а даьха, тIаккха мара ара цадаьхача бакъхьа вай уж, аьнна. ХIаране кулг а айдеш даьча хоржамашкахьа вурийтт сагах ялхайтта саг бакъахьа хеташ вар, кхы а нах хьежийта эшар хьатIа а тоадаь, тIаккха мара цу кийча да яхача книжкашта кепа ца техача бакъахьа да аьнна хеташ, цу тIехьа соцам а бир совета доакъашхоша. ХIаьта царна хIанз кепатохаеза яхарех цаI мара хиланзар. Цудухьа хIанзарчоа, лерттIа болх а баь тоадалца цу книжкашта кепатохаргйоацаш сосам баь чIоагI а даь Iодиллар из хаттар.
ДIахо кхы а дукха хаттараш, къовсамаш хилар метта хьаькъе. ХIаране ше-шийна хетар оалаш, метта хьал дувцаш дIадихьар вIашагIкхетара цхьа дакъа. Воай къаьнарча йоазонхоша даь балхаш юха кепатохадезаш хилар а дийцар:
— Боканаькъан Хьаме Ахьмада, Чахкенаькъан Идриса СаIида, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида, Ведажанаькъан Абабукара Ахьмада иштта кхы а дукхача хьалхарча йоазонхой исбахьлен кхоллама балхаш дац тахан хьа а ийца Iодеша. Уж хургдолаш паччахьалкхен декхар а хинна къахьегар лоархIам болаш дар. ХIара шера цаI е шиъ книжка кепатоха паччахьалкхен аьттув беце вай мотт а литература а дегIадоагIаргдац. ХIана аьлча, мотт хьабераши из лоаттабераши йоазонхой ба, — аьнна белаглдир берий журнала «СелаIад» керттерча редактора Горчхананаькъан Бадруддина.
Цун къамаьл хьаллоацаш цу книжкашта кепатоха езаш хилар дийцар дIахо кхы а:
— Бадруддина цIараш яхача йоазонхой балхаш чIоагIа дIаьхий да, дукха къахьийгад цар, шоашкахьа халкъа боккха пайда а хьехам а болаш да уж, яхаш дувц вай Iилманхоша а, йоазонхоша а, хьехархоша а. Из деррига сенна пайдана да, нагахь санна хьа а ийца Iодеша уж цар къахьегама исбахьален балхаш доацаш хилча. Дукха къахьийга хала лехад аз Пхьилекъонгий Махьммад-СаIида «Сина цIенал» яха роман. Дац из тика чура хьаэца а е нахагара дийха хьада а, из мо мара кхыдараш а дац. Царна кепатохар геттара эшаш а вай кхоачашде дезаш а хIама да. Паччахалкхен амарца из болх беш ца хуле, тахан санна дIагIоргда из гIулакх дIахо а, — аьлар ГIалгIайчен филологен университета гIалгIай литератураи багахбувцамаи кафедран кулгалхочо Мартазананаькъан Хьанифас.
Из дош хьаллоацаш а цу тIехьа шоай оагIорахьа де аьттув бола гIо а дергда шоаша аьнна къамаьл дир халкъа гуллама депутаташа.
ДIахо дийцар гулбеннараша вай мехкарча ишколашка хьалдийтта доахкача йоазонашкахьа дукха гIалаташ хилар, маьждигашка хьехамаш деш болча дийшача наха а шоай къамаьлашгахьа гIалаташ деш хилар, вIаший къамаьл деча хана моллагIболча наха деш дола гIалаташ, тIаьрешка, е тIаьшта тIехвоаллача, е тикашка хьалдийтта доахка гIалгIай меттала дола йоазош гIалаташ долаш хилар. Цу дерриганен тIехьа къа а хьегаргдолаш, из дош доашхарг а долаш соцам бир совета доакъашхоша хIара метте дола гIалат дIа а доаккхийташ из болх тохкаргболаш.
— Нагахь санна вай ишколашка оаша ма яххара гIалаташ долаш даь йоазош дале уж хьанийсдайта деза вай. Эзараш деша дагIача вай бераша харцахьа дIаIомадерг ма дий цу тIера хIамаш. Из моттиг лерттIа тIахьожам бирца дIанийсъе еза вай. Цу оагIорахьа тхоай низ дIакхоача гIо дергда оаха а, — аьлар халкъа гуллама депутата Амренаькъан Марема.
Иштта ца хьоадеш дисанзар карарча хана латташ йола бокъо лора а ца еш арадоахаш дола книжкаш а. Цу гIулакха а тIахьожам бергболаш, вай йоазон мотт цаI хургболаш из оагIо а теркалъе еза вай аьнна дийцар совето.
Из доацаш гулбенначар дийцар цхьаболча йоазонхой е Iилманхой вахара кхолламах яздаь хIамаш кегадаь дIатIа-хьатIа дийхка да, е цхьанне аьннар кхычо аьннад аьнна яздаь да. Уж а дIанийаде дезаш халарах а дийцар гулбеннараша.
Июнь бетта хургдолча тIадоагIача вIашагIкхетаре уж хаттараш техка цIенадаь Iодохкаргдолаш барт а баь, цу тIехьа соцам а баь дIа-хьа къаьстар совета доакъашхой.

Матенаькъан Илез

№ 51-52 (11987-988), шоатта, 7 апрель, 2018 шу, суббота, 7 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *