Наьна метта сий дора цо

Хьехархошта лаьрхIа

Ший къаман мотт дукха безаш вола саг, цIаккха гIожа, нахаца охца, довне-шовне хургвац аьнна хет сона. Вахаре зийна хIама да аз дувцар. ГIалгIай мотт кIоарггара бовзаш вар, нахаца тарлуш а Iимерза а хул. Цунца Iомаю къаман хозагIйола оамалаш: эздел, къахетаме хилар, даьй сий дар, боккхагIчар юхь яр. Кхы а да уж, меттага гIолла сагага кхоачаш дола дикаш, шоашта юкъе дешар а хьаькъал а долаш. Тахан са вувца безам бола саг, деррига ший вахар цу меттаца, йоазонца дувзадаь вар. ХIаьта а дуккхачарна гуш, наха юкъе геттара гIоръяьнна ювцаш яцар цун цIи, хIара дийнахьа яхар санна цун кулго даь йоазош шоаш деше а. Газета таржамхой малашб ца ховш бусар дукхагIойлча хана, хьалха уж наггахьа мара белгал а бахацар арадувлача кепайоазон тIа, ах хIана дац аьнна газет хьадераш уж бале а. Цу тайпарча сагах, Котиев СаIадала Cултангирех, дола ер йоазув аз хьехархошта хетадара бахьан да, школе ийслагIча классе Iомадеча, Мальсагов Абос оттадаьча хрестомате тIа цо яздаь дувцар хилар. «Дезал» аьнна цIи йолаш да из. Журналисташта юкъе шерра вовзаш вале а, бакъда хьехархошта цунах дукха хIама хов оалалургдац сога. Къаьстта а укх тIехьарча хана кхийнарашта хIаьта а. Из цар бехк а бац, хIана аьлча цун вахарах-леларах, цун йоазонех лаьца дукха хIама яздаьдац, цо йита тIехьале йовзийташ къахьийгадац тохкамхоша а. Геттара йоккхий романаш, повесташ цо кхеллаеце а, хьехархошта ха деза, малав шоаш берашта дIахьехаш дола дувцар яздаьр, мишта хиннаб цун вахара а кхоллама а никъ. Котиев царна вовзийта уйла йолаш, даь да дукха доккха доаца ер са йоазув.

Эггара хьалха, лакхе хьоаха ма дарра, са белгалдаккха безам ба, наьна мотт лоархIаш а цун сий деш а саг Котиев хиннилга. ЙIаьхача хана цунца дувзаденна тайп-тайпара балхаш даь вар из. Мотт ховча наха лакхара мах а бора цун говзала. Вай хIара дийнахьа коа-карта бувцаш бола мотти политически чулоацам болча йоазоний мотти чIоаггIа эргаш ба. Иштта даьча йоазошта таржам де Iохайча мара ховргдац, из мел атта боацаш болх ба. Сона дагадоагIаш, цу балхах дика лоархIабеш бола гIалгIай геттара кIезига бар. ХIанз-м царех саг виса а вац. Цу тайпарача йоазонашта таржам дарца кулг шаьрденна бар: Льянов Керам Мустафа, Тебоев Iабазбика Тухан, Плиев Аьдалгире Ахьмад, Чахкиев ТIегала Ювсап, Хамхоев Мусий Мустафа, Майсигов Махьмад-Султана Саламхан, Котиев СаIадала Султангири, Галаев Махьмада Хьасан. Цу массарех хIанз волаш вар цхьа Майсигов мара вац, из а, пенсе ваха, болх беш воаца тоъал ха я. Уж берригаш шоай хана «Сердало» газета редакце къахьийга, даим цун лоархIам лакха лоаттабеш чакхбаьнна нах ба. Царна юкъе а ший белггала моттиг йолаш вар Котиев Султангири.
Эггара хьалха из сона вайзар 1976 шера. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета къаман отделене деша вагIар со. Соца цхьан группе вар Буро магIара зIамига саг Котиев Хьусена Зяудин. Цо дехарах, тхо шиъ «Сердало» газета редакце цун гаргара саг волча вахар, белггала дагадагIац сона хIанз малагIча гIулакха дахадар. Шовзткъа шиъ шу хьалха хинна хIама ма дий из. Цу хана вайра сона юкъерча дегIара, кIаьда йистхилар дола къонах. Балхо кIаьддаь, эттача санна хийтар сона цун цIийденна бIаргаш. Сайна хийттачох се гIалат ца ваьннилга кхетадергда аз, дуккха ха дIаяха, се а цу редакце балха веча. 1981 шера аьхки шозлагIа гу сона Султангири, хIанз со-се а цу редакца балха вар, тхона юкъе цхьа-ши кабинет мара яцар.
Шовзткъа итт шу совгIа ха яьнна вар Котиев аз ювцача хана. Укхаза цун вахара наькъах массехк дош аьлча бакъахьа хургда аьнна хет сона. Котиев СаIадала Султангири ваь хиннав 1930 шера 10 июне ГIалгIай автаномни областа Пригородни района чуйоагIача Iаьржа АтагIе яхача юрта. Цох дувцаш, Котиевс ший дагалоацамашка яздаьд: «Лоаман юххе дIатеIIа улл тха юрт Iаьржа АтагIе (Чернореченское), Тирка аьтта оагIорахьа йисте. Циггара хьайолалу Тирка чIоже (Дарьяльское ущелье). Тиркал дехьа гIолла бода Военно-Грузински оала ГуржегIа бода никъ. Бурогара хьал Iаьржача АтагIа ворхI километр мара яц. Тха юрта йистегIолла доагIар лоаман кIалхара духдувлача хих хьахула дукха доккха доаца хи тоатолг. Иштта итташ, бIаьш шерашка ца лакъаш Iоухача цу тоатолга бухе дада тIой Iаьржа долаш санна хеталора, царна тIайижача баьде-тайшача гIоанах – из яр кIалхара хийдухдувлача лоамах аьшк доаллаш хилара белгало. Баьдеча тIош тIагIолла IодоагIа шакIа санна цIена хий Iаьржа долаш санна хеталора. Цудухьа, хетаргахьа, тилла хила тарлу цу хих «Iаьржа хий» аьнна цIи, хIаьта цунна уллув хьахиннача нах бахача моттигах — хьалхагIа Iаьржача АтагIен отарашке, тIаккха Iаьржа АтагIе яха юрт…»
Вай мохк бохабеча хана, дийтта шу даьнна мара хиннавац эггара воккхагIвола СаIадалеи Сахратеи воI Султангири. Вож кхо воша кхы а зIамагIа хиннав. Сулумбика ялх шу даьнна хиннад, Саварбика – кхо шу, Салман шу даланза хиннав. Казахстана Кустанайски областа Орджоникидзевски района Архангельски яхача юрта Iокхаьча дукха ха ялале, новкъа кхийттача шелалалх ла зIамагIвола Салман. Вай цIадоагIаш Султангири 27 шу даьнна зIамига саг хиннав. 1957 шера Шолжа-ГIалий тIа юха меттаоттадеча «Сердало» газета культурани вахареи отдела кулгал де дIаэц из. Цул тIехьагIа цо болх баьб, экономикан а партийни вахара а отделий кулгалхо волаш. Цигара из хьожаву партийни балха тIа. 1962 шера Котиев балха дIаэц парте Шолжа-ГIалий тIарча горкома инструкторалла, 1968 шера, балха тIа лакх а веш, парте обкома инструктор хул цох. ДIахо дIайодача хана, Шолжа района парте райкома секретара а, цу района райисполкома председатела а (1971) балхаш тIа хьежаву из. ХIаьта 1973 шера из юха а газета редакце къахьега воагIа. Укхаза цо эггара дукхагIа баь болх бар, бехктокхамеча секретара дарже волаш. Вешта аьлча, редактори, цун заместители дIаваьлча, кхоалагIвола саг вар бехктокхаме секретарь. Боккъал бакъдар аьлча, хала болх а бар цунбар. Журналист ший йоазув дIачуденна дIавахача воалар. ХIаьта Султангире хIара арадоалача газета макет хьае езар, йоазош мишта латтаргда, сурташ мишта латтаргда, хьалхарча, шоллагIча, кхоалагIча, йиълагIча оагIош тIа фу хургда?.. Дукха хIамаш дар цун корта лаза безаш. Из газет бокъонца вIашагIделла, арахеца мара ца дезача дIакхаччалца,, ший садаа дезар цун. ХIаьта Котиев, массабола нах санна а воацаш, шийга караденнача гIулакхах бола бехктокхам бизза кхетабеш, зIамига мара деце а, гIулакх боаггIача боарам тIа хилийта гIерташ хулар даиман. Цу гIулакха дукха ха а низ а дIабала безар. Цудухьа цох тешаш, ший болх цо гIалат доацаш бергболга ховш хулар цунца болх беш мел хинна редактораш. Кхыча беса аьлча, Султангиреца болх бе атта дар царна, ший гIулакх дика довзаш, хьадеш из хилар бахьан долаш. Кхо шу гаргга ха яьккхар аз, цо хIара дийнахьа иштта беш бола болх зувш. Цкъа машинисткаш болча вада везар цун, йоазош кепа тоха сихдеш, тIаккха типографеца бувзам оттабе безар. Йоазош ца тоъаш хилча, отделашка гIолла чакхвала везар, редактора хьалхашка вIашагIъелла еррига номер Iойилла езар… Уж шеддар ший ханнахьа де кхоавора, цу балхаца хьакхаштаваьнна бехктокхаме секретарь. Къаьстта а хало ла езаш хулар мехка партийни балхаца дувзаденна вIашагIкхетараш, съездаш, цIайш хилча, паччахь венна моттигаш хилча. ХIана аьлча Москвера телетайпаца даим хьалкхухьийтар эрсий тексташ. Уж ах бийса яьлча йоагIаш а нийслора хийла. Газет цу заман чухь духхьал цхьан гIалгIай меттала мара дувлацар ара. Цудухьа дерригача йоазошта чехка таржамаш де дезаш хулар. Доккха дакъа кхоачар царех Котиев Султангирега. Сона хеташ, аз лакхе хьоаха ма дарра, цудухьа хулар из наб яйна а бIаргаш цIийденна а, бус цIагIа болх бе безаш хилар бахьан долаш. Кхыча дешашца аьлча, из вар гIалгIай таржамхошта юкъе дикагIчарех цаI. Цул совгIа, вай мехка а республикан а конституцеш, законаш, кхыдола паччахьалкхен йоазош наьна меттала арадаха, книжка тIа царна кепа тоха кийчдора цо. ДагадоагIа, книжни издательстве балха волаш, цо а цун новкъосташа а даь таржамаш арадоахаш массово-политически редакце айса къахьийга. Мотт шаьра болаш, таржам нийса дий хулар цо баь болх. Наггахьа мара эрсий дош доацаш, дукхагIа мел дола йоазув цIенача наьна меттала дий а хулар. Уж эрсий дешаш а, вай хьатIаийца, даим метта юкъе леладераш мара хилацар. Из бахьан долаш, цо даь таржам атта дешалуш, мотт гоал ца боахаш хулар.
1990 шу хьатIакхаччалца бу цо газета бехктокхемеча секретара болх. Цу юкъа цо хьахьекхадар, ше говза журналист хилар а. Духхьал таржамаш даь ца Iеш, цо язйора газета чIоаггIа эшаш йола статьяш, очеркаш, кхыча жанрех дола йоазош. Тахан а ешаш, йовзаш я цо тIема доакъашхоех язъяь очеркаш. Масала, царех я Россе турпалах Оздоев Мурадах йола «Дог майра лаьча», тIема доакъашхочох Султыгов Хьасанах йола «Даьймехка тIема ветеран» яха очеркаш. КIоарга чулоацамболаш, мотт шаьра болаш яр гIорваьннача хьехархочох Медов Йоакъапах цо язъяь «Беркате саг хилар – цун вахара декхар» яха очерк. Из цо эрсий меттала язъяьяр. Цох хов вайна, Котиев эрсий мотт а йоазув а дика довзаш хиннилга. Иштта тайп-тайпарча шерашка газета деза денош долаш, цо язйора редакце болхлоша хьабена бIаьха а хала а никъ бувцаш йола статьяш. Эггара тIехьаръяр газета 85 шу дизара хетаяь яр, «Сердало» яхача газета юбилейга» аьнна корта а болаш. Къаьстта а дика яздича санна хийтар сона, шоай дезал Сибре бахьара цо хетадаь «Дика дагабоагIа сона вай халкъо Сибре бихьа никъ» яха дагалоацамаш. Уж йоазош Iодешача хана, дика кхетаду Iа, Султангирена говзамеча литературан мотт дика ховш хиннилга. Ший тайпара сурт дуллаш, бе-беча гIирсашца тоабаь хул цун мотт лакхе дувцараш санна дола йоазош деча хана. Духхьал политически йоазоний екъа стиль яйза ца Iеш, публицистий а йоазонхой стилаш (метташ) йовзаш вар из. Цунна тешал деш да цо говзамеча литературан классикаш а хинна дIабахача йоазонхой кхолламашта таржамаш деш хинна хилар. Масала, Серафимович Александра «Кавказе», «Лоаман Iуйре», «ГIалгIай», «Базар», «Шозза вIашагIкхетар», «Мецабараш, йIовхал йоацараш» яха лоацца дувцараш гIалгIай меттала даьхад цо. Иштта эрсий метталара гIалгIай меттала даьккха хиннад цо Гойгов Iаддал-Хьамида «Джан-Гири» яхача повеста тIеххьара «Сардал» яха дакъа. Кхы а да Султангире говзамеча литературанна даь таржамаш.
Газетера дIавахачул тIехьагIа а, сатем болаш вахар, салаIар хилац цунчох. Кастта йох Нохч-ГIалгIай республика. Из санна бола нах чIоаггIа эшаш хул керда вIашагIъеллача, къонача ГIалгIай республике. Из балха вода ГIалгIай республикан халкъа гулламе. Цига кийчдеш дола Законаш эрсийи гIалгIайи шин меттала хила дезаш дар. Цу балхах, вешта аьлча, уж гIалгIай меттала дахарах, цул дикагIа лоархIавергволаш саг вай мехка вацар. Цудухьа из дIаэц протокольно-редакционни отдела керттерча болхлочун дарже. 1996 шерагара дIволавенна, 2008 шерага кхаччалца къахьег цо парламента тхов кIалха. Цу шийтта шера вай депутаташа мел кийчдаь законаш, гIалгIай меттала а доахаш, Iодийхкар Котиев ва. Тахан из болх беш ва йоазонхо Мерешков Iалаудина Султан. Шийл хьалхагIа из болх баьча воккхагIволча новкъоста даьчох пайда а эцаш, цо йитача тIехьаленгара Iома а луш, бу из болх Мерешковс. Цу хьакъехьа дувцаш, цо аьлар: «Султангири сона вайза дукха ха я. Мишта дукха ха я? Вай республика хьахиннача шерашка вайзав сона из. Фу саг вар из, аьнна, хаттар лургда аз сайга. Дунен дешар а довзаш, гIалгIай эздел довзаш, адамий эздел долаш, боккъал хозача гIулакхаца саг вар из. Нагахьа новкъа водаш-воагIаш, из ше машен лоаллаш вайнавац сона, машен соца а яь, даьллахь Султангири, фу леладу Iа, хьаволлел, аз дIавугаргвар хьо, аьлча, чIоагIа бехкала вахе хьовзаргвар. Ай, хIана соцаяьй Iа машен, оалар. ЦIаккха бехк баьккхе дош ца оалаш, хоза гIулакх долаш вар из. Сона ховра из, ГIалгIай халкъа гулламе таржамхо а волаш, болх беш волга. 2008 шерага кхаччалца «Сердало» газета тIа ара мел даьнна дола Законаш цо таржам даь да. ГIалгIай мехка Конституци тIаийцача хана а, тIехьа тIадоагIа законаш тIаийцача хана а, шаьра а дика а шийна къаман мотт ховш хиларах, цо дика болх баьб. Дукха хIама карахдаьннад цунна. Таржама балха шаьрваьнна воацача сона доккха новкъостал хилар, цо баьча балхах. ХIана? Хьалха хиннача закона юкъе тоадараш хьош хилча, цох керда закон хул. ХIаьта а хьалха цо даьча таржамаша чIоагIа гIо ду цун цIи мишта язъе еза хьехаш, цкъаза цунна юкъе тоадараш Iочуоттадича кхоачам болаш хул. Цо даь таржамаш электронни хьисапе сога долаш а да, дIахо беча балха тIа сона чIоагIа гIо деш а да».
Котиев Султангири йоазанхо вар а ала мегаргда. Цо яздаьча дувцарех да «Даде шуча», «Басрата хинна вас», «Сирдаьккха бога». Хьалхара шиъ Iодийшача, из бегаш дукха безаш саг хиннилга кхетаде хала дац. КхоалагIдар дукхагIа Сибре дахьале а дихьачул тIехьагIа а хиннача ханашта хетадаь да. Цхьадола цо даь йоазош школашка Iомадеча книжкашта юкъедихьад. Ишттачарех да «Дезал» яха дувцар. ИйслагIча классе дешача кхувш боагIарашта дикка кхетам луш да аьнна хет сона из йоазув. Дезал кхоллар сихвенна де йиш йолаш хIама доацилга хьахайт цо. Шоайла бовзаш, тIера болаш хила беза керда дезал хинна вIашагIкхеташ бола зIамсаги йоIи, цу наькъаца мара, барт болаш дезал хьахургбац цох. Цар тIехье а дика, оамалца йолаш кхув, да-нана барт-машар болаш дахе. Иштта я цу йоазон керттера уйла. Из Iомадеча хана, дешархоша боккхача сакъердамца дувц цун чулоацамах, къовсам боалаш моттигаш а нийслу царна юкъе. Цхьабарашта зIамсагаи йоIаи юкъе безам хила безац аьнна хет. Даьша дIаеннача дIаяха еза йоI, иштта хул цхьабараша деш дола къамаьл. Вокх оагIон уйла кхыча тайпара хул, уж раьза ба йоазонхочо яхачунца.
Дуккхача шерашка Котиев Султангире баь болх белгал а боаккхаш, цунна деннад тайп-тайпара паччахьалкхен совгIаташ. Царна юкъе я «Эрий дада лаьтташ карадерзадарах» яха медаль, «Сийлен белгало» яха орден. 2005 шера цунна деннадар вай республикан эггара дезагIдола совгIат «Карахдаьннарех» яха орден. Султангири ше тахан вайца воацаш ва, из кхелхав 2010 шера 8 июне.Из Россе журналистий Союза доакъашхо вар дуккхача хана денз. Миччахьа журналисташ вIашагIкхийтта моттиг хуле, из болх дика беш, дуккхача шерашка къахьийга нах хьоахабеш хилча, хьалхарчарца йоаккх Котиева цIи. Цунна оалаш дола баркал санна дек уж дешаш, из везаш а вовзаш а хилар белгалду цу тайпарча моттиго.

С. Арчаков,
йоазонхо

Сурта тIа: (аьттехьара аьрдехьа) Котиев Султангири, Тебоев Тухан,Яндиев Жамалда, Чалаев Билал, (дIахора шиъ белггала малаш ба хац), Ведзижев Ахьмад, Плиев Ахьмад. Хетаргахьа, сурт даьккхад вай цIадаьхка дукха ха ялале, «Сердало» газет меттаоттадаьчул тIехьагIа.

№ 51-52 (11987-988), шоатта, 7 апрель, 2018 шу, суббота, 7 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *