Наьха дегашка кховдар

ДIадахача 2017 шера декабрь бетта арадаьлар ГIалгIайчен йоазонхой Союза доакъашхочун, гIалгIай метта хьехархочун ЧIемхилганаькъан Уматгире Раисай «Вахара сийгаш» яха байтех латта гуллам.
ЛаьрххIа байташ язъе а царех яша а Раиса йолаеннай университета дешара шерашка. Юхьанца цо уж нахага дIахьекхаяц эхь хеташ хиларца. Бакъда, яздеш ший массехка байт хьаIейча цо кепатохийтар царна «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала тIа а, Къаман юкъарча мехка газете «Сердало» а.

Раиса яьй 1955 шера декабрь бетта 5 дийнахьа Казахски ССРа Таволжан яхача юрта. СибарегIара нах цIабаьхкачул тIехьагIа ший бархI шу доаллаш яхай кхувш йоагIа йиIиг ишколе деша. Ший дешара гIулакх цIенхашта леладирца дика дешаш ишкола чакхъяьккхачул тIехьагIа из дIахо деша йода Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете. Из а нахал эшашагIа йоацаш чакхъяьккхай хулаш йоагIача хьехархочо.
ЧIемхильганаькъан Уматгире йоI Раиса наха дика йовзаш я, къаьстта деша дагIача берашта. Цул совгIа, гIалгIай поэзий йовзачарна а из езачарна а йовз йоазонхо ший дешаш кхоллара говзалца. Дукха езаш тIаийцар наха цун хьалхара арадаьннача «Дега оаз» яхача гуллама тIара байташ.
Ший байташ йийшача наха, дукха а езаш уж тIаэцарах, кхы а дIахо ше язъяьча байташта кепатехай Раисас лакхе вай хьоаха ма дарра газетий а журналий а оагIошка. Цул тIехьагIа бIарчча гуллам оттадилла уж хьаIайча цо царна кепатехар «Вахара сийгаш» аьнна цIи енна книжка арадаккхарца.
КIоарга чулоацам болаш, дика язъяь еша атта йолаш я Раисай байташ. Массайолча темаех лаьца язду Раисас ший уйлаш нахага дIакхайкайирца. Бийсашкахьа наб ца яйташ ше кхестаю ший уйлаш йоазонца мугIарашка яхай цо. Уж дIа-хьа яржай дунен тIара шоашта йоагIа моттиг хьа а лаьца, наьха вахара оагIонех хотта а енна, цар наькъаш аттача доахаш дIаовттарца.
МоллагIволча йоазонхочун лоархIамегIа дола хьисап да ший кхолламца наьха вахаргахьа хувцамаш хилийтар. Ше еш йола уйлаш нахага дIакховдаерал совгIа, цар бокъонашца нах баьхача бакъахьа хеташ хул йоазонхо. Иштта болх ба Уматгире йоIо лелабер а, из гIерт тIайоагIаш йолча Iоажала адамаш маьрша, иразе, дог-цIена дохьала дахийта, царгара бала ший уйлай бокъонашца байбе, боабаь дIабаккха.
Бийсан сатемах, седкъий вахарах хьог Раиса, хIана аьлча, дIа ца бовш, массаза лаьттанга белаш бах хIара седкъа, хIаьта бийсанарча сатемо ираз, машар, моаршо кхайкаду нахага. Сатемерча бийсанна уйла е а дагавала а дуккха аттагIа да сага. Иштта малхах хьог из, укх дерригача дуненна яла йIовхал цунга йоландаь. Ший тайпара царна тара хила гIерт Раиса.
Цу хIара долчох хоттаденна хаттараш увт шийга йоах йоазонхочо: «Ккаст-каста хаттар лу аз сайга, аз фу даьд наьха вахар сатеме дерзадеш, малагIа йоакхо я аз наьха ер, сенах хьогаш я со укх дунен тIа? Мел чIоагIа зизаша хозъяьяр аьнна сом боаца га пайдан яц. Иштта пайда боацаш да, хургдоацачунга дог дахар а. Цудухьа шоашкахьа йIовхал йоаца уйлаш IаттIа йита, ший де аьттув бар хьадирца къахьегаш хила веза саг. ХIаьта йоазонхочун декхар кхы а доккхагIа да адамашта а, Далла а хьалхашка» — йоах Раисас.
Ший вахара уйла нийсача апарах ерзаяь, ший сий лорадеш, бакъахьарча наькъашка лийнар дехкеваргвац, мел дукха ха цо укх дунен тIа яккхарах. Бакъда, ха мел кIезига йоаккхе а ший вахара денош пайда боацаш, зехьа доадаьр дехке варгва дунен чу а Iел дIавахача а. Из шедар хьалхадоахаш кхебу ЧIемхилганаькъан Раисас ший къонгаш.
Царга ший уйлаш хайташ ше нана хиларга хьежжа цар хьаьнала къахьегар ловш, маьршача вахара уж тIабехаш йоах йоазонхочо:

КЪОНГАШКА

Кхерац со шо хувцадалар,
Вахаро кура даьха,
Е мискачун га Iодиллар,
Шоай мул харцахьа аьха.

Шо да са вахара кизга,
Дега къайле яц,
Хьаьнала къахьега,
Вахар цаI мара дац.

Нана хиларал совгIа хьехархо ше хиларах дика хов Раисайна дикадар-водар, бакъахьадар-харцахьадар къоастаде из диста. Цудухьа ший наьна а хьехархочун а говзал оарцагIъяьккха болх бу цо ший берашца а дешархошца а. Вахара поалхамца караерзаяьй цо из говзал.
Ший лакхарча дешара шераш чакхдайначул тIехьагIа Раисас болх баьб Йоккхача Ачалкхен ишколашка эрсий мотти литератураи хьехаш. Цул тIехьагIа вахара моттхиг хувцаш маьре яхачул тIехьагIа Наьсарен №4 йолча школе бу цо болх. ХIаьта карарча хана из болх беш я Наьсарен лицее гIалгIай мотти литератураи хьехаш.
Шийна дукха везача сага совгIат ду Дала. СовгIаташ а башха хул. Цхьаволчоа шортта рузкъ совдаккхарца, цхьаволчоа дунен хьаькъал, кхыволчоа вахара безам, цхьаькхачарна деша говзал яларца, иштта кхы а дукха.
Хийцца ала йиш я деша говзали, наьха тешами Раисайна Дала деннад аьнна, хIана аьлча ший мугIараш нахага дIакхачийта гIортарал совгIа царгахьа хьехам, моаршо, тешам мехкаду цо. Ше а нахах чIоагIа тешаш нах дукха безаш саг я из. Таханарча дийнахьа дукха ба наьха тешам байна, наха дега йIовхал ца луш шоай вахара оагIош кегаенна нах. Из дувцаш дукха я Раисай байташ. Царца наьха дегаш сийрдадаха а, уж тешамах хотта а гIерт из.
Бийсан сатемах, цун тешамах язъяь массехк байт я Раисай. Массаза а цунца къамаьл деш, цунга хьестлуш я йоазонхо. Хеталу, бийсано автора яхар бокъонца кхетаду, хIаьта цо шийга юхадувцар автора а кхетаду аьнна.

БИЙСА

Бийса, Iа са уйлаш,
Гаьна, гаьна кхувл,
Седкъий сийрда лепаш
Селханен сурт дулл:

Хоза дувхар хувцаш,
Къонало ниI елл,
Везачунца дагара дувцаш,
Тешамо низ тел.

Бийса, баркал хьона,
Са неш хиларах,
Михьаръяьнна уйла
Бона хьестарах.

Ший байташца Раисас тIахьех вай воай вахара ерригача оагIонашка зем боаккхаш хьажара. Из йоазонхочун лоIам ба: «Дег чура хьагIаш, эгIазал дIа а яьккха, воайла хьерчаш дашаш, дезаш, тешаш вай хилча бакъахьа хетар сона. Мел хала дале а эгIазлон къург бича ханаца дицлу сага даь водар а. Адам маьрша дахаш хилча царна юкъера барт-безам чIоагIлу, тIаккха дахар аттача доал, лаьтта ираз дарж», — йоах Раисай лоIамо.

ДIахо, байтий оттама, нийсаяздара бокъонашка хьежача цхьацца белгалъяха моттигаш йолаш я «Вахара сийгаш» яхача гуллама чуяхача байташта юкъе. Из дукхагIа редактора а, корректора а бехк ба. Йоазонхочо книжка мах бе а, из тоаде а цIенде а дIаденнача белгалбаьхача наха лерттIа, хьинаре бе беза из болх. Цудухьа укхаза йоазонхочох ца а боаккхаш дукхагIа редакторах боаккх аз бехк.
Хьамсара «Сердало» дешархой, ма барра йоазонхочун ЧIемхилганаькъан Уматгире Раисай кхоллам шоана бовзарг ба хьа а ийца оаша из Iобешарца. Лекхе аз белгал ма дарра, ший уйлаша наьха сакхетам лакхбар, цар вахар хоздар догдоах йоазонхочо.

Матенаькъан Илез

№ 53-54 (11989-990), шинара, 10 апрель, 2018 шу/ вторник, 10 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *