Школеи эхь-эздели

Нагахь санна школе ухача бера эхь-эзделах дувцаш хуле, цхьаболча даьша-ноаноша оалаш хул: «Фу эхь-эздел хургда цун, бер ма дий из?» Сона хеташ, цу тайпара уйла йолча даь-наьна бер цIаккха дика-во, нийсадар-харцдар, хозадар-ийрчадар вIаший къоастаде ховш хургдац, хIана аьлча эггара хьалха цIагIара хьадоагIаш, цига Iомадеш да лакхе аз белгалдаьха мах баь варгвоацаш дола, моллагIча дикача сага дегIах дахка дезаш дола хIамаш. Вешта аьлча, цIагIа цунна хоза гIулакх Iомадеш ца хуле, дешархо цIаккха эздел долаш хургвац. Цу дешашта хетадаь да Хамчиев Султана яздаь «ГIалгIай халкъа хьехам балар» яха книжка. ДукхагIча даькъе берашта, кхувшбоагIарашта, уж лерттIа нах хургболаш, фу Iомаде деза белгалдаьккхад цу балха тIа.

ХIаьта а аз тахан ювцаргья белггала сай вахаре а сай балха тIа а нийслуш йола моттигаш. Мичахьа леладе деза дешархочо эхь-эздел, школанна коа хьачуваьнначул тIехьагIа? Цхьан дешаца жоп лургдар аз цу хаттара: «Массанахьа». Вайна ховш ма хиллара, дешар дика дIадоладара эггара хьалха школе ханнахьа хьада деза бер. Нагахь санна нанас ший ханнахьа из цIагIара хьаарадоалийташ ца хуле, цу тайпара нана я ший бер деша дагIача школаца а цигарча хьехархошца а эздел цалеладер. Цо мо мара из эздел леладергдац цун бера а. Бувцар мо болча дезале мел дола бераш, пхелагIча дагIараш а бархIлагIча дагIараш а, цхьатарра тIехьадусаш хул, шоай ханнахьа деша хьа ца доагIаш. Урок йолаенначул тIехьагIа, 15 минот, цкъаза 20 минот яьлча вайя хьаотт иштта дешархо. Нагахь санна ший ханнахьа хьа а гIоттадаь, кулг-юхь а дилийта, хIама даийта, из бер Iоъарадоаккхаре, дувцар санна дола хIама нийслургдацар. ХIаьта цкъа Iомаяь оамал, оалаш ма хиллара, сица мара дIаялац. Цкъа-шозза хулаш дола хIама дац вай дувцар, хIара дийнахьа тIехьабуса дешархой ба. Е хьехархочох е новкъостех эхь ца хеташ, классе хьачубаьле дIаовтт уж. Вешта аьлча, урок йохаю цу мекъача наха. Со зIамига волча хана, цу тайпарча берех «мекъа миталаш» оалар боккхагIчар. Миталаш (улитки) геттара шорта ма лелий, уж мо мара хьаболабенна, ханнахьа хьа а баьхка, хьехархочун дог гIоздоаккхаш тIехьабусараш а бац. Аз хьехача школе 8-ча классе дешаш я ши йиша. Е урока тIа боацаш хул уж; е салаIа, фо кхетийта арабаьйна нах санна, шортта гIа боаккхаш боагIаш хул, берригаш тхьоврре Iохайшачул тIехьагIа. Цар коара кхы а ши йиIиг я пхелагIча классе дешаш, ши хи тIадам санна царех тара ба уж а. Ханнахьа школе хьа ца бахка чIоагIо йича мо мара, Iа царга барт беттарах, бехк баккхарах, шоай оамал хувцаш бац зIамагIбараш а. Из фуд тIаккха? Шоаш деша багIа моттиг ца лоархIилга деций из? Сога хаьттача-м да. Цар хана хьаIомаде деза уж хIамаш: гонахьарча наьха сийдар, царца хоза гIулакх леладар, шоай де дезача хIамах бола бехктокхам кхетабеш хилар. ЗIамига волаш ца хиннар, воккха хилча а хургвац ший де дезар, дита дезар кхетадеш. Лоацца аьлча, дегIаца эхь-эздел цахилар да из деррига.
Хьакхаьчад бер школе. Кхы а дукха да цо лораде, шийгара гIалат ца доалийташ леладе деза хIамаш. ШоллагIча аргIагIа царех да тIадувха барзкъа. ЯьттIа коч, басараша бIехъяь пиджак, йиттанза, аьшк тоханза хачи тIаювхаш деша вар а барзкъан эздел цахилар да. Вайна цох дош ца хете а, цо хьагойт цу сага оамал. Уж санна дола хIамаш чIоагIа лоархIаш а теркалдеш а хиннад хьалхарча заман чухь, кхыметтел лакха даржаш долча наха. Укхаза дагайох сона Дракулах дувцаш йола цхьа моттиг. Шийна тIехьа эскар долаш, хьавоагIача Дракуланна бIаргавайнав яьттIа коч ювхаш вола воккха саг. Сесаг йий хьа, аьнна, хаьттад цунга бIун баьччас. Вокхо, я ший, аьннад. Из могаш я, цамогаш я, цо яьттIа коч йолаш мар ара хIана валийтав хьажа лаьрхIад дошлочо. Воллел, шунцига гIоргдар вай, аьнна, тетта цу воккхача сага фусаме вахав из. Могаш-маьрша йолаш фусам-нана бIаргаяйча, из хьокха тIа IотIахоаяйтай Дракулас. Коч мел яьттIача берий ноаношта цу тайпара таIазар де деза яхилга дац из масал аз укхаза доаладар. Шоай берага дIахьажа деза, цо тIа фу ювх, мишта ювх, хоза лел из бер е ийрча лел. Из ала гIерт со. Нагахь санна доаханна тIехьа кхий цIендеш ваьллавале, цига йийха коч яхьаш, школе ма вола, хувца кхычунца, цIенагIчунца. Нагахь санна бера пиджак хьайоастаеннаяле, бIарчча кIира цу гIирсаца наха юкъе ара ма дувлийта бер. Хала да из дIатега? Басар хьалета йола хачи IоцIенъе, бIарчча шера ца хьежаеш. КIаьнка киса, из Iуйран аравоалаш, йовлакх доаллий хьежача хIама дац. Из эшаш а дуккха моттигаш хул школе. Из даим леладелга дIаIомаде деза цунна. Вайна лоадам боацаш да аьнна хете а, лоархIаме хIамаш да уж, хIана аьлча кхувш воагIаш вола саг цIено езаш хургва е бIеха лелар сих лета хургва яха дош да укхаза дувцаш дар. Цхьа-ши масал доаладергда аз цу хьакъехьа, ювцараш мо йола моттигаш теркал ца еш йитача, царех ийрча оамал хьахулилга шоана дIахайтар духьа. Магасе со вахача юхе я «Марем» яха гимнази. Сел дукха ха йоацаш, цу юхегIолла сарахьа тIех ца вала, кхыча новкъа дIаластар со, сай дега бохам хургболча хIамах кIалхарвалар духьа. Фу дар сона иштта вас еш хиннар? ХIара сарахьа цIадаха аьнна арадаьнна бераш «газелаш» хьаяхкарга хьежаш латташ хул цига. Уж латтача моттиге бус генарий чIорий гув, каьхаташ, юххерча «Тенниса школан» хозача картах дIахьийкхе хул хотташа баьха когаш. Фуд из? Эггара хьалха эздел цахилар, эхь цахетар да. Цигара хьадоагIа кхы мел дар а. Вай даьша оалаш ма хиллара, уж ши оамал айхха шоайла бувзам болаш я, цаI йолча вож хулаш, цаI йоацача вож а кора ца еш. Цудухьа яьхад «Эздел долча, эхь да; эхь долча, эздел а да». Эхь доацача сага фу де тарлу, дувца ца дезаш, вайна массарна ховш да.
Хьаденад бер школе, Iохайнад. Цун истола тIа книжка, тетрадь, къоалам хила безий? Цу урока тIа Iомадеш долча Iилманца, из хьехаш волча сагаца эздел кхаба дезий? Ши кулг киса делла хьа а дена, бер Iохайнадар аьнна дешар мича хул цох. Цо ше а дешац, цул совгIа кхычарга а дешийтац. Ше хIама ца деш йоаккхача 45 минота сагота я цунна. Сатем хилац, цхьаккха ца деш, Iохайна дагIа. ТIаккха из долалу кхычунна каьхаташ кхувса, новкъостагара ручка беха, наьха тетрадаш дохаде, мIижка Iетта, гIар е, фу дус ишттача дешархочоа дага ца дохаш. Цхьаволча дешархочун тетрадах шийтта листанна меттел, ялх лист йоаллаш хул. Цу тIа харцахьа-бакъахьа хьийкхе къоаламаш хул. Хьалхашка яздий хул цхьадола тетрадь, тIехьашкахьа дийхка сурташ хул. Цхьаволча дешархочо цхьа тетрадь кхаь Iилмах леладеш моттигаш а хул. Цу тIара корадоагIа наьна меттах, биологех, эрсий литературах дола йоазош. Денорг доацаш хьаухача бераша тетрада тIа дIаязбу цIагIара болх. «Доккха хIама да тIаккха?» — ала тарлу дас е нанас. Доккха хIама-м дац из, цхьабакъда цу тайпара хьахулаш йоагIар сага оамал-м я. Кхувш йоагIа тIехье массе оагIорахьара дика, хьаькъал долаш хилийта вай гIерте, уж санна дола кхоачамбоацараш а лораде, царца къовсам лоаттабе беза вай. Сага эздел хилар е цахилар да укхаза хьагучадувлар.
ДIайолаеннай урок. Классе мел долча берех цхьа саг вац цIагIа бенна болх баь хьавена.
Хьехархо во волга дий из? Дац. Хьехархочо ший хур ду царга дешийта гIерташ, тетрадашка хьож, тема ювц, цIагIара болх тохк, ца кхеташ моттиг хуле, юха а юха а кердадоаккх ше хьалха дийцар. Эхь ца хетилга да. Нагахь санна урок ца Iомаеш хьехархочоа духьалбахка эхь хеташ уж хиннабаларе, дешархой цу тайпарча кийчонца школе боагIаргбацар. Из дIааьлча, шоллагIча дийнахьа хувцавенна саг а хилац. Иштта хьадоагIа бIарчча шера. Кхы а я бера эздел гучадоалаш йола моттигаш. Классерча цхьалхалонга хьажа оттаваьр (дежурни) ше хилча, из хьажа веза классе мел йий, пахашк йий, улг хIара урокага цIендаь хила деза. Из деций эздел? ПхелагIча классе ягIаш цхьа йиIиг я аз хьехаш, гIалгIай меттах дика кхеташ а из Iомабеш а я. Со уроках дIачувахале, улг цIендийя, таьрахь, кхыметтел таханара тема дIаязйий ягIаш хул из. Иштта хул эзделца юкъамоттиг йола бер. Цхьайолча йиIигага Iа пахашк йитта оале, Iа шийна тIадиллар, кхычоа дIатадилла гIерташ хул. Из эздел цахилар да. Урок йолаенначул тIехьагIа, Iажаш е печенеш яа волавалар – из деций эздел доацилга? Хьехархочо къамаьл деча хана юкъелелхар, бераш яздеш дагIача хана чIоагIа къамаьл дар, переменах араваьлча, школан уйча гIолла, говраш хахка воаллаш санна адар, из а да эздел доацилга. Масала, Iаьлий-Юртарча гимназерча бераша салоIача юкъа шоаех гIалат ца доаккхийте, юртарча кхыча школашкарча бераша во мел дар хьаде тарлу: лата, во мотт бувца, гIаьле оза, иштта кхы дIахо а.
Аз хьехача школе кабинетни система яц. Бераш бIарчча дийнахьа цхьан классе дагIа. Бакъда наггахьа нийслу, цхьа геттара чоалхне тема а йолаш, улга тIа дукха йоазув даь хилча, кхыча классера бераш чудоаладийя, цучурдараш вокх классе Iочудахийта дезаш. Урок чакхъяьлча, латкъа йолалу шаккха оагIув. Укх чура бераш латкъа долалу вокхарна, вожаш латкъа долалу акхарна, истолаш бIехдаьд, тоам боацаш дола йоазош даьд, яхаш. Из даь бер хьагуча а даьккха, хьо цунга лерах, из бер аьшках дича мо мара меттагIдалац: е цIийлуц е кIайлуц. Эхь хетац цунна. Эзделца кхедаьдац из. Школе шийга дIаяхар дIаэца безам бац, футтаройна яхаш мо мара.
ХIама Iомадаь шоаш хьабаьхкабеце а, оценкаш дикагIъяраш езаш хул уж. Гургал тоххаше а, хьехархочоа тIабоагIа, денорг дахьаш.
— IотIаоттаел сона пхиъ! – оал царех цхьаволчо.
— Сенах оттаеш я из пхиъ, цIагIара болх ца бича? – хатта безам хул.
— ЦIагIара болх баьбар аз-м, — хоз хьона.
— Хьахьокхал тетрадь, баьбале.
— Баьб аз, бакъда тетрадь цIагIа дисад са.
Эхь хета, харц ца ле бер Iомадаьдоацилга да из. МоллагIча наькъаца кхаьча а, ший дагалаттачунга, шийна дезачунга кхача гIерт цу тайпара дешархо. Харц лувш хиларах, доккха гIалат а хетац цунна. Цкъа цунга дIаIемалга хургда-кх цун из. Иштта дIахо а дIаводе, оапаш мерз а бенна, нах Iехабе гIерташ хургва из воккха хилча а. Цкъаза мух йоагIаш а моттигаш нийслу. Мух уха саг-м геттара во лаьрхIа ма вий, къаьстта а эзделга диллача. Вай даьша яьхачох, мух вира мара ухаш хиннаяц. Нагахьа санна мух сага ухе, из а тарвеш хиннав вираца. Из фу яхилга хиннад аьлча, эздий саг вац яхилга хиннад. Цхьа йиIиг яр тха школе, пхелагIча классе дешаш. Кхычахьа деша а яьгIа, цIаенаяр из. Хьалха ше дийшача во оамалаш Iомаяьяр цунна, йоагIе а ца йоагIе а пхиаш увттаеш. Шийна аз йиъ оттайича, денорг ший истола тIагIолла хаьхкке дIа а дахийте, хьажъюкъе шод белле Iоховра. Цкъаза согахьа юхатIайийрзе оалар:
— Йиъ сенна оттаяьй Iа сона?
— Фу оттае езар аз? – хатта ма дезий.
— Пхиъ оттае езар-кх! – хулар луш дола жоп.
— Фу бахьан долаш, хIана оттаю аз хьона пхиъ? – хаьттача, цо оалар, хьанехка (кIаьнка), манехка (йиIига) хIана оттаяьй Iа пхиъ.
Вешта аьлча, цунна лоархIаме хеташ хиннар дар, кхыча ший новкъостел оценкашта тIехьацайисар. ХIаьта урок дикагIа е вогIа ховш хилар цунна бе-башха а дацар. Юха а воккхагIчох цатешар, цун юхь йоагае гIертар, цо даьчоа раьза цахилар, из хувца гIертар – шедар бера эзделца хоттаденна дар. Цул совгIа, цхьаькха хIама а гучадоалар укхаза, кхыча берашца яхь а йоацаш, яхь яларе-м из дика деша гIертаргьяр, хьагI хилар. ХIаьта хьагI, вайна ховш ма хиллара, бIехача дегара я, эздийча сагага товш а яц. Цхьаькха тайпа бераш а нийслу. Урок ца Iомаеш хьа а даьхке, шиаш йоахаш.
— Таханарча уроках шиъ я хьона? – дIакхайкаю оценка.
— Со сагота-м вац, — оалаш нийслу цхьаволчо, хьехархочоа жоп луш.
Из да эггара вогIдар – сагота цахилар. Урок ца Iомаеш, хьава эхь хетац цунна хьехархочох. Ше яьккха шиъ даьна бIаргаяйта, наьнага дIахьокха эхь хетац. Цар аргдолчоа, ше царна дергдолча халахетара сагота вац. Цкъаза цу дерригача хIамашта хьехархо бехке ве гIерташ а хул из санна вола дешархо. Масала, хьехархочо шийга шиаш ма яха, ручка хIана бац хьога, тетрадь хIана кхахьац Iа школе, книжка мичад хьа оале, цох ший сий лохлуш санна хета цунна.
— Со массаза IотеIаву Iа, са сий лохду Iа, — ала кийча хул из. Бакъда цIагIара хьааравалале, дагадохац цунна шийга дешара эша кхоачам хила безилга. Цхьаккха хIама ца деш вагIачох, бехк баккха бокъо я хьехархочун. Цо боаккхаш бола бехк, тоалувалара, оамал тIа воагIавалара аьле боаккх, бера сий лохде дага долаш баккхац.
Ширача замангара денз, кхалсаг лораеш, цун сий деш, оагIув хьаллоацаш оамал хиннай лоамарой, цу даькъе вай къаман а. Из оамал а, йиц ца еш, дIаIомае еза берашта школе дешаш долча хана. Вешта аьлча, шоай йишийца, наьнаца леладергдола эздел шоашца деша ягIача йиIигашца а леладе деза кхувш боагIараша. Хала хете а, берригаш бац уж иштта бакъахьара оамал йолаш, йиIигаш лоархIаш. Царна яппараш еш, царех ца йоагIа цIераш техкаш, моттигаш нийслу. Iан замалахьа школан коа араяла яхьац йиIигаш, йошаялцца лоа детташ йитац уж кIаьнкаша. «Ловзаш ба уж», — ала тарлу цхьачар. Белхабеш ловзаш хилар, сел дика ловзар а дац аьнна хет сона. ЙиIигашта бий беттар, мIарга дIатIалестабар, тугаш тохар геттара ийрча хIама да. Цу тайпара моттигаш а дукха хийра хеташ бац кIаьнкаш. Царех цхьабараша-м шоай йижарашца а леладой-хьогI эздел, аьле шеквоал. Из хьахьокх царга деш долча хаттараша а, еш йолча тесташа а. Аз дешархошца яьяр укх тайпара тест: «Шо, тIехкарашка кхаччалца хIама Iояьккха, дегIах хий кхорзаш доахкаш, йиша хьачуйоал. Фу дергдар оаш тIаккха?»
Цунна жоп хIаране ший оамалга, эхь-эзделга хьежжа лора. Массане оамалаш цхьатарра дика я оалалуцар, царга ладийгIачул тIехьагIа.
— Аз коч духьаллоацаргьяр, — оалар цхьанне.
— Хий тохаргдар-кх, — оалар шоллагIчо.
— Хьайола хий IотIакхарза аргдар аз-м, — оалар кхоалагIчо.
— Се иштта дIаотталехь, цIенна чIега дIаболларгбар аз, саг чувоагIаргвоацаш, — оалар виълагIчо.
Из деррига аз сенна дувц аьлча, цхьаццабола дешархой ба, йиIигашца леладу эхь-эздел лора ца деш, царна из хьалхадаха а дIаIомаде а деза аьнна хета сона школе а цIагIа а.
Лакхе аз хьоахадаьча книжка тIа Хамчиев Султана аьннад, берашта школе деша дагIача хана денз дIаIомаде деза декхар, бехк, сий яха дешаш, цар маIан. Нийса да из. Уж дешаш дувза йиш йолаш да дешарца а бера эзделца а. Нагахь санна бер дика дешаш дале, цо кхетаду шийна хьалхашка латта дешархочун декхар. Цун декхар да школе йоаккха ха хьаькъал, хоза гIулакх Iомадеш яккха. ШоллагIа. Нагахь санна бер эхь хеташ, эздел долаш дале, цо хьагойт из бер хьехархочоа, даьна-нанна хьалхашка бехк хеташ долга. Бехк хетар фуд? Из да цо шийгара во хIама цагойтар, эздий хилар. Юххера, сий яха дош мишта дувзаде деза дешархочун вахарца? Дика дешархо хилар, сий долаш хилар да-кх. МоллагIа тIехдика дешаш дола, хозача оамалца белгалдаьнна дола бер малагIча улга тIа хьалтох? Нийса да, из хьалтох «Сийлен улга тIа». Массадолча хIаманца ше саг хилар хьахьокхе, из цу бера сий хилар да.
Сона чIоагIа ловргдар, берий даьй-ноаной хьехархочоа новкъостал деш хулилга. Цар цIагIа дIагойташ дола эздел, гIулакх да бера школе хьадахьар, хIана аьлча да-нана бера кизга да. Цар оамалаш гуш хул бера оамалашка. Цудухьа хIара дийнахьа, кIаьд ца луш, дIаIомаде деза царна эздел, эхь, хоза гIулакх. Уж хIамаш царна довзаш хуле, шеко яц цар дика дешаргхиларахи, царех лерттIа нах хургхиларахи.

С. Арчаков,
ГIалгIай республикан заслуженни хьехархо.

№ 53-54 (11989-990), шинара, 10 апрель, 2018 шу/ вторник, 10 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *