Хьаша лархIар, из лоравар

Укх деношка Шолжа района «ГIалгIай Iадатай ишкола» цIагIа кагирхошца аргIанара вIашагIкхетар дIадихьар, хьаьша тIаэцарах дола дош дувцаш. Къаман гIулакх, оамал, Iадаташ Iомадеш болча кагирхошта хьаьша хьал дувцаш а из тIаэцарах, лархIарах, накъаваккхарах дола хаттараш доашхаш хилар къаман Iадаташ дика довзаш вола Ноакастхой Iаьлий Хаваж.

ГIалгIай дукхача эздича Iадаташта юкъе хозагIчарех а лерхIамболаш долчарех а да хьаьша тIаэцара Iадат. «Хьаьша цавезар — Далла везац» оалаш кица да гIалгIай. Хьаьша тIаэцар, цунга хьажар, цо дена гIулакх дизза кхоачашдаь чакхдаккхар лерхIаме хIама да. Хетаргахьа из кхоачаш ца деш наггахьа саг хургвац гIалгIай къамах. Вай санна кхыча лоаман къамай наьха а да цу тайпара Iадат.
ГIалгIай къаман массаза а хиннад хьашийна лаьрхIа цIа лоаттадеш, «хьаьша цIа» аьнна цIи а йолаш, иштта менги хиннаб «хьаьша менги» оалаш. Хьаьша мара кхывола саг цу тIа Iовужийташ а хиннавац. Мехкара воаца хьаьша вале а, кхайканза е кхайка вена хьаьша вале а цун лоархIам беш хьаденад из гIулакх массаза. Тахан а леладечарна долаш да из Iадат ший хозача куцашца дегIадоагIаш.
Кхаь ден, кхаь бус хаттар деш хиннадац хьалха хьаьшийга, ше дена гIулакх цо ше хьакIодадилца. Нагахь санна вена хьаьша хьаэттача фусам-да цIагIа веце, фусам нана оарцагIаяьле, е лоалахой оарцагIабайле хьаьшана дизза гIулакх ду вай.
Цкъа венача хьаьшан тIехьагIа юхава чам хургболаш магIаваьккхе из Iохоавий, цунца Iохайча мегаргвола цунца товргвола саг хьавийхе, хьаьна шу оттадий, вижа кIаьда мотт билле, водаш совгIаташ а дале новкъа воаккхаш хиннав из безаме.
Башхало яц моллагIча къамах из вале а, хьаьша – хьаьша ва. Озабезам боацаш ер са ва-кх, ер наьха ва-кх аьнна доацаш, цIенача дег тIара де деза хьаьшана деш дола гIулакх. Из веза лархIар а, цун сий дар а массаза лакхалоаттадаьд вай къамо. «Хьаьша Даьлагара ва», «Хьаьшо шийца беркат дахьа», оал вай, да а да из ишта.
Хьаьша тIаэцар, цун гIулакх дар гIалгIашта мел деза да а, цо адам вIашакаозаш хилар а, гаргалол чIоагIъеш хотташ хилар а дийцар ГIалгIай Iадатай ишкола дешархошта Ноакастхой Хаважа. Цул совгIа хьоадир из Iадат гIалгIашта юкъера хаьда дIадала йиш йоацаш хилар, из цIенденна дIадаргдоацилга а.
— Укх дунен тIарча хIара къаман ше-ший тйпара да хьаьша тIаэцара Iадат, бакъда эггара дикагIа хьаьша тIаэцачо аз юар юаргья Iа, со вужача вужаргва хьо аьле эца тIа. Из вай къамо кхоачашдеш гIулакх да. ГIалгIаша къаьстта цIа лоттаду хьаьшийна лаьрхIа. Цу цIагIа ламаза а, вижа-гIатта, а кхы дIахо цо денача гIулакхашка хьежжа а массабола кхоачам хила беза. Цо йоккхача ханага хьежжа кхоачам хила беза цу хIамашкахьа, хIара ха массаза яла ер деза сона, вож деза сона хьаьшан яха дезаргдоацаш. ХIаьта кхача вай цун дикагIбар ма лоаттабой, — аьлар Хаважа.
Доххьал гIалгIай мара доацаш а да хьаьша тIаэцара Iадата гIулакхаш. Цох а дийцар Хаважа кагирхошта:
— ГIалгIай фусам-нана мара яц хьаьша-да воагIе а хац яхаш къаьста кхача а цIа а лоаттадеш. Иззол лерхIам болаш лелаву вай хьаьша, дIахо дIайодача хана а лелаве веза. Кхыдолча къамаша хьаьша сийдар дика лоархIаш да, амма из юхатохе сов чIоагIа бехк боаккхаш Iадат дац цар, амма вай Iадато вайх бехк боаккх нагахь санна вай из кхоачаш ца дой, леладинза даргдоацаш хIама да из. Укх дунен чу кхы къам дац, хьаьшо коаниI хоадаяьчул тIехьаIа, цун даьчоа фуса-м да кIалъотташ, цун эхь хулаш. ХIаьта гIулакх кхоачаш а даь хьаьша накъавоаккхача хана из юртах валлалца, е мехках валлалца накъаваккха везаш а да вай Iадатах, — аьнна дийцар Хаважа кагирхошта
Хьавена вай тIаийца хьаьша лоравеш мо, кхычахьа арахьа воаша хьаьший а хинна вай дIадахача вай къаман наха кхоачаш де дезаш вай Iадато дIадехаш гIулакхаш да. Из хаттар дагадоаллаш болча дешархошта дика кхетадергдолча тайпара хьалхадаьккхар Хаважа д1ахо ше даьча къамаьлагахьа.
— Нагахь санна, черсашкахьа, гуржашкахьа, е Москве, Ростове, миччахьа вай долхе а, дIадахача метте хьаьший эздел да вай лораде дезаш. Ше чуийца фусам-да лоравар, цун тIакхаьча во цунца декъар, цунга бала гIайгIа дале из аттадар декхар да вай Iадатах. Ше чуийца фусам-да лоравеш а, шийгара эсала, эхь дола хIама бIарг цадайташ лоралуш хила веза гIалгIа. Миччахьа вахарах, ший дин а, ший оамал а, ший къам а кхычарна дукхадезалургдолаш цу хьал тIехьа хила веза вайх саг. Даг дехача наькъашка, пхьегIаш а еш, халхараш а деш, наьха хIамашта ка а етташ къуй гIулакхаш леладар гIалгIачоа эхь да, — аьнна белгалдир Ноакастхой Хаваша дешархошта.
Шолжа района тайп-тайпарча ишколашкара пхийттех кагирхо ва укхаза ишколе вай къаман Iадатех дола хIама лорадеш шоашта дувцачох пайда эцаш.
Ха дIа мел йода заманца гIабоаккхаш, эшар хьахотташ, совдар дIадоаккхаш хьаденад из Iадат кхыдола Iадаташ санна. Цудухьа хийцца ала йиш я, Хаважа хьехам дукхагIа Iадат дегIадоаладеш из лорадарах а боацаш, цун говзалаш, бехкамаш, наькъаш дувцарца хьаьша тIаэцарах бола дешархой кхетам лакхбеш дар, аьнна.
Хьаьша лархIар доххьал хьо вахаш волча хьа доалахьарча цIагIа кхоачашдаьча а ца Iеш кхы дIахо йолча моттигашка а лораде дезаш гIулакх да. Нагахь санна тайпан юкъе кхыча тайпах саг тIавенавале цу тайпах мел вар декхарийла ва цун гIулакхага хьажа, иштта кхыча юртара саг тIавеча цу юртара нах ба цун гIулакх кхоачашде дезараш, мехкара воаца хьаьша воагIе берригача мехка хьаьша санна дIаотт из. Нагахь санна цхьанне кхоачаш ца дой дIахо мел болча наха бехк а хулаш, цхьанне из гIулакх хьалдузе берригача мехка а халкъа а сийдоалаш хIама да из. Цудухьа башха воацаш лархIа а лораве а веза моллагIвола хьаьша.
Шоаш болча вена хьаьша бIаргса санна лоравеш хиннав гIалгIаша, из леш а хиннав шек ца воалаш цунна во ца хилийта. Боккхийча наха чIоагIа лоархI хьаьшацара гIулакх мел зIамига из вале а. Хийла воккха саг, зIамига бер ше волча чудаьлча хьалгIотташ нийслу. Сага сий дар, хьаьша сий дар лакхача боарамах хилар да из.
«Хье волча хьавена хьаьша, хьай бIаргса санна лораве, оалар тхьовра хьалха боккхийча наха. Дала сага деннача совгIатех доккхагIчарех да бIаргса, из воаша мел чIоагIа лораду, из доацаш дисача воай мел хIама эшалу хов вайна. Цудухьа вIаший дистад вай даьша бIаргсаи хьаьшеи, цу хьаьшан лерхIам лакхбеш. Хьаьша дика ва, хьавенача хьаьшо керда хоамаш дахь, хьога гIайгIа, бала, сагото дале из дIадоаккх, шу эргадоаккхийта, хьога маьл боаккхийта. Дуккха а пайдане хIама да хьаьша варца хулаш. Тиш а ца долийташ лораде деза из Iадат», — йоах Сурхо тIарча воккхача сага Меданаькъан МаIиса Махьмада.
Эздий гIалгIай къам массехана а хиннад хьаьший сийдеш, цун эшар дезар лоаттадеш? иштта дIадаха а деза из дуне мел латта. ХIана аьлча, къам лоаттадер цун дин, Iадаташ, оамал, гIулакх да.

Матенаькъан Илез

№ 56 (11992), шоатта, 14 апрель, 2018 шу, суббота, 14 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *