Лоамашка дека иллеш

Дезткъа иттлагIа шераш доладеннача хана, хьалха хоза баьха, шоай цIенче, боахам хинна дуккха нах, цхьан дийнахьа цхьаккха доацаш бисар. Шоаш баха моттигаш юташ, дIа-юха бовла безаш хилар царех дуккхабараш. Шолжа-ГIалий тIа баьхараш а Буро тIа бахараш а – берригаш хIана бац аьнна Наьсаре нийсбелар. Цу сахьате царна дIадала цIенош доацаш, уж берригаш Iоховшабе таро йоацаш, йисар хIетта хьахинна къона республика. Цхьабараш, царна юкъе бар цIихеза нах а, доазол арахьарча мехкашка дIабахар, шоашта вахара аьттув лехаш. Иштта нийсъелар Бельге гIалгIай иллиалархо Ахциева Хадижат. ХIанз а цига яхаш я из. Укх тIеххьарча 15-20 шера вай мехка хьалкхийнача кагирхошта интернета чу яздаьр мара хIама хац цох. Цудухьа цох сайна ховр дувца лов сона укх йоазонца. 80-гIа шераш долалуш, со вар «Сердало» газета Шолжа-ГIалий тIа хиннача редакце корреспондент.

Цу хана сона хезар, бокъонца йола йоккха иллиалархо хила безам болаш, къахьегаш гIалгIай йоI йолга. Вайнаьха иллеш зIамига волча хана денз дукха дезаш хиларах, из йоI малий а, цун оаз миштай а, цо илли мишта оал а хьажа лайра сона. Цул совгIа, аз беш хинна болх а бар культураца бувзабенна. Цхьаькха цхьа хIама дар цунцара са вIашагIкхетар хьалхатетташ, сихдеш. ХIанзалца вай къаман цIаккха а хиннабацар из дешар дийша бола профессионалаш, къаьстта а кхалнаха юкъе. Катеха къоалам, каьхат хьаийца, Шолжа-ГIалий тIарча ашарий училище вахар со. Цига дешаш яр цу заман чухь Ахциева. Дукха ха ялале, сона хьалхашка латтар юкъерча дегIара, гIийло, кIеззига хьалхьайза мераж йола, къамаьл деча хана, эхь хийте цкъаза басилгаш цIийлуш йола йоI. Аз айса-м, бакъдар аьлча, кхувш йоагIа йиIиг аргдар цох. Иштта яр цу хана цун хинна кеп. Цунга хIама дIа ца оале а, сона хийтар, укхох фу иллиалархо хургья, оаз а низткъа мара лерга хьахозаш ца хилча. Дукха дагIанзар тхо къамаьл деш, сихха сайна эшаргдар дIа а яздаь, юхавера со редакце. Дукха ца говш, айса даьча йоазонна кепа а техар. Сона хеташ, из дар Ахциева Хадижат мехка газетага гIолла гIалгIашта йовзийташ даь эггара хьалхара йоазув. Айса цох яздаьдале а, сона моттацар укх гарггарча хана наха шерра йовзаш йола иллиалархо цох хург ма йий аьнна.
ШоллагIдола тха вIашагIкхетар хилар дикка ха яьнначул тIехьагIа. ХIанз из, дуккхача наха хьалхашка дIа а этта, ший оазаца уж гIадбугаш, иллеш доахаш яр. Уж декар низ болча оазаца, хоза. Хьалха сона хезарех вIалла тара доацаш. Цхьан хана шийх са хиннача уйлаех хIама дитанзар цо са дег чу. Со шек вацар, цун вахаре дуккха сийрда а дегагIоз яхьаш а дола денош хургхиларах. Йоккха говзал йола иллиалархо а хинна дIаэттача кхалсага вахар иштта хул массаза. Боккъал бакъдар аьлча, цун бокъо а яцар иллеш во даха, хIана аьлча дика иллиалархо хилара мел эша хIама долаш дар цун вахаре. Да-нана ашарашца кхийна нах бар Хадижата. Цун наьна Матиев Элмарзий Тамаре хоза оаз яр. Алма-Атерча драматически театра сцена болхло йолаш, къайлагIа дуккха казахий иллеш Iомадаьдар цо. Нах вIашагIкхийттача моттигашка ца доахе а, ше цхьаь йисача ший оаза низага ладувгIаш моттигаш нийслора. Кхы кIезигагIа ашараш езаш вацар Хадижата да Ражапа Жабраил а. Из цхьан хана ваьхавар Шолха, хIаьта цунна дукха гаьна воацаш вахаш хиннавар вай дерригача къаманна вовзаш а везаш а хинна, дахчан пандар шийл дикагIа локхаш воаца Цицкиев Идрис. Цунгара Iомавенна а дахчан пандар говза локхаш а вар Жабраил ше а. Укхаза белаглдаккха лов, Жабраилеи Тамареи 7 кIаьнки 5 йиIиги — шийтта дезалхо хиннилга, Хадижат царна юкъе пхелагIа яр. Иштта халхарашта, иллешта, ашарашта чIоагIа тIера вар дезале воккхагIвола Мухьмад, цо Хадижатаца цхьана иллешта доахаш а нийслора. Дика халхадоалаш дар Руслани Лизаи. ХIаьта дезале бархIлагIйолча Розайх дика иллиалархо, ГIалгIай республикан заслуженни артистка хиннай. Цу дезале кхийнача шийттанех, таханарча дийнахьа 10 саг волаш ва. Царех къаьстаб Руслани Мусаи, уж боацаш ба. Иштта доацаш да дезала даи нанеи.
БIарчча хьаийцача, ашараш йовзаш а езаш а болча наьха овлан тIара саг яр Ахциева Хадижат. Цхьаькха цхьа хIама а да укхаза хьоахаде дезаш. Ца хьоахадича нийса а хургдацар. Кхувш йоагIача йиIига «хьехархо» а хинна дIаэттаяр дукха еза къаьна патефон. Вай Сибрера цIадаьхкача хана, дуккхача гIалгIай фусамашка яр уж. Сона дагадоагIаш, тха а яр из, уллув кхестадеш ко а доаллаш, морача, чамдана хьисапе болча бетта чу а йоаллаш. Цо лекхар йоккхача, Iаьржача пластинкаш тIа дIаязъяь ашараш. Эггара дукхагIа дезар зIамигача йиIига Русланова Лидияс доахаш хинна иллеш, царна юкъера цхьадола дешаш дагахьа а Iомадаьдар, къаьстта а лоацадарашцара, бегашта доахарашцара (частушкашцара) шийна дезаденнараш. БоккхагIчар дукха теркалдицар цун иллеш, деррига бераш а хул зIамига долаш иштта, аьнна, хетар царна. ХIаьта а царна хийттари бокъонца хиннари вIашагIкхетача дацар. Денгара ди мел доал, къонача иллиалархочун ашарашцара безам дегIабоагIаш, чIоагIлуш, цун дег чура а гонахьарча наьха дегашкара а ший моттиг хьайоаккхаш боагIар. Из яр йоккхача искусствага цо ший хьалхара гIа боакххаш хинна ха. ДIахо цунга хьежаш яр ашарий школа, сцена тIа араялар. Цул тIехьагIа, гаьнарча районера енача, хIанз а сага малий ца ховча йиIига дIаяла йийзар, Шолжа-ГIалий тIарча ашарий училище дIаотташ йола экзаменаш. Цо уж толамца дIалу. Хабараш дIадоладелар тIаккха. Массане къоабалдицар из гIулакх, вайнаьха кхалcагага товш доаца гIулакх лоархIар цох; цхьабараш цох бела а сахьат доацаш бар, цох цхьаккха тайпа иллиалархо хургьяц мотташ. Кхы а массагIа дар уж, кхы а массагIа дар. ХIаьта а оагIув хьаллоацаш хинна нах дукхагIа бар, царех бар къаьстта а цун хьехархой. Уж, шоай болх дика ховш а цох дог лазаш а бола, нах бар. Эггара хьалха царех яр цун оаз дIаоттаеш, хоре а ансамбле а академически хьисапе иллеш доаха из кийчъеш хинна Гончарова Галина Ивановна. Вешта аьлча, ареш, ариетташ, романсаш дIаала Iомайора цо гIалгIай йоI. Хадижата яр сопрано оалаш йола оаз. Цудухьа из тара хила гIертар иштта оаз йолча мехка цIихезача артисташта. Царна юкъе а дукхагIа цун безам тIабодаш хиннараш бар Синявская Тамараи Биешу Марияи. Царга кхача атта дацар, хIаьта а ГIалгIайче оалача ший зIамигача Даьхен лаьтта дукха езаш йола иллиалархо а хиле дIаотт из тIехьагIа. ХIанзарчоа деша а къахьега а дезар, хIара дийнахьа, хIара сахьата яхар мо. Цу гIулакха дукха хьинари низаши эшар. МоллагIча дикача иллиалархочо санна, чIоаггIа Iунал де дезаш яр оаз. Артистий Iаьдал да, илли дика ала хьайна лойя, ашара пхаьнаш лораде, оалаш. Вешта аьлча, лорабе безаш хиннар бар болх хьабеш бола «гIирс». Нагахьа санна дахчан пхьара гIирс фаттан, диг, херх бале; аьшкпхьара гIирс жIов, лайси дале; иллиалархочун балха кечал цун оаз я. Боккъалдар аьлча, цу тайпара оаз лелае хала дар. Хьай безам бар яа йиш яцар, хьай безам бар мала йиш яцар, морожнии генараши аз вIалла уллув а дитац, дувца а дувцац. Хьаштдале, чIоагIа къамаьл де а йиш-м яц цу иллиалархой, къаьстта а деша, Iомабала дIаболалуча хана. Цу хана дIаоттаяь оаз, дIахо дIа мел йодача хана юс оалаш да. Хадижата цу хьакъехьа шийга мел аьннар дизза кхоачашдора. ХIаьта а цкъаза цун а хулар шелал кхийтта къамаргаш. Йоккха мел хул цох а лораяла Iомалу из.
Училищера дешар цIенхашта дар. Сахьат гаргга ха йоаккхар дешаш волча сага, хьехархочунца ше цхьанне болх беш. Цкъаза геттара лоаца а цкъаза шу мо йIаьха а хеталора уж урокаш. Цкъаза гIадболхар, тIаккха вас хулар. ВIашкалувш моттигаш а хулар. Илли эсала дIааьлча нийслуш хIама дар из. Иллеш доахаш болча наьха гIулакх миштад? Цар дукха хIама даа деза. Низ дукхагIа а оаз чIоагIагIа а хургйолаш. Из деш ца хилча, толам боаккхалуц. ХIаьта Хадижат дукха хIама даара тIера яцар. Цул совгIа, цхьаькха цхьа хIама дар цунна баргал мо новкъа долаш. Набара чIоагIа сутара яр из. Уж хIамаш бахьан долаш хулар хьехархочоаи дешархочоаи юкъера дукхагIдола цатоамаш. Хьехархочун кхы мел дола хьехамаш-м цо чIоагIа лорадора. Лакхе хьоахадаь кхоачамбоацараш а, ха дIа мел йода кIезиг-кIезига доалаш, шоаш дIадаьлар.
Дийша яьлча, ше Iомабаь болх (хора, ансамбла иллиалархо) цо кIезига бу. ДукхагIа ше къаьстта халкъа а эстрадни а иллеш доахаш хул из. ХIара концертах ший вахарера чIоаггIа лоархIам бола, ший еррига кхел хувцаргйола моттиг хеталора цунна. ЦIаккха цхьа бе-башха доацаш, талмаста хIама деш оамал яцар цун. Йоккха говзал йола иллиалархой болча ший концерт дала дезаш хилча, къаьстта саготдеш, ше дер дезалургдий-те, аьнна, хеташ хулар из. Харц ца лийча, моллагIча наха хьалхашка а чIоаггIа кийчъяле мара сцена тIа ялацар Ахциева. Вайнаха оалаш ма хиллара, пандара мерз санна озалора из, цунга хьежжа хулар цу «мерзагара» боагIа мукъам а оаз а. Оамала болх бар из беррига а, иштта хила йоагIа, сона хеташ, илли оалача сага оамал, дегIа хьал. ХIаьта цунга ладувгIа баьхка нах, моллагIаш бале а, цунна раьза хиле дIаболхар. Укхаза хьоахае лов сона гIорваьннача поэта, композитора, иллиалархочун Хамхоев Ахьмада кхоллама хетаяь хинна сайре. Хетаргахьа, цун 80 шу дуза ха хиннай из. Хадижата «БIаьстан вальс» яха ший илли дIааьлча, цун бIаргех хий даьнна хиннад, яхаш дувцар цига хиннача наха. Гулбеннараш дIа-юха къеста болабелча, йоIа тIавена, баркал аьнна, лаьрххIа цунна керда илли язде дош денна хиннад къоаночо. Бакъда, цул тIехьагIа дукха ха ялале, Ахьмад кхалхар бахьан долаш, кхоачашхила дегIа хиннадацар цо аьннача хIаманна. Хамхоев Ахьмадаца хоза бувзамаш леладир Хадижата, дикка йIаьхача хана. Цхьан юкъа из болх беш яр республикерча Iилман-методически центре. Из чуйолча цIагIа вахаш вола Хамхоев, каст-каста араваьле, коа техача гIанда тIа вагIаш хулар. Цунна тIаяхе, цхьацца дувцаш Iара Ахциева.
ЦIагIа йолаш, вешта аьлча Бельге дIаяхале, цо дукхагIдола иллеш гIалгIай меттала доахар. Эрсий меттала даха-м цунна аттагIа а хургдар уж, хIана аьлча дукхагIйола ший вахара ха цо яьккхаяр эрсий мотт лебеча наха юкъе. ХIаьта а вай къаман ашарий искусство дикка кIалйисандаь, из дийнъе лаьрхIадар йоIа кIеззига мукъагIа. ХIаьта а ала йиш яц, цо кхыча цхьанна меттала иллеш дахацар, аьнна. Цо дIаоалар дуккхача, тайп-тайпарча композитораша яздаь иллеш, романсаш, операшта юкъера ареш. Царех бар Николай Андреевич Римский-Корсаков, Франц Шуберт, Пётр Ильич Чайковский, кхыбараш. Цхьа хIама-м да, харц ца лийча, белгалдаккха дезаш. Классически ашарашка ладувгIа Iемадац вай хIанз а кхоачам боллаш дика. Кхыча дешашца аьлча, царга ладувгIа кийча дац. Цунна тешал деш, цхьа масал доаладергда аз Ахциева Хадижата вахарера.
Аз лакхе хьоахадаь 80-гIа шераш юкъекхаьчача хана дар из. Шолжа-ГIалий тIарча С. М. Кирова цIерагIча культуран а салаIара а парке концерт луш вар МагIалбика районера вена массехк артист. Ахциева Хадижата классически илли аьлча, ладувгIаш багIараш дIа-юха хьувш санна хийтар сона, тIаккха гIараш яьлар, цхьанне шок а техар, цхьабараш, гIайтта, лела болабелар. Амма иллиалархо сцена тIара дIаяха сихлуш яцар. ДIадоладаь илли чакхдаллалца дIа а аьнна, цхьаькха аьлар цо. ХIанз цо аьннар дар «ГIалгIай вальс» яха илли. ЛадувгIа баьхкараш цу сахьате дIатийра, сатем эттар, кастта илли дIааьнначоа баркал оалаш, чIоаггIа тIоараш техар. Из деррига аз дувц, къаман ашарашкеи иллешкеи мара ладувгIа дикка Iемадац вай, ала гIерташ. Сона хеташ, из дика хьахьекхар аз лакхе доаладаьча масало.
Ахциева МагIалбика районе болх беш хилар, гIалгIай къаьстта республика хиллалца. Цул тIехьагIа ера из Наьсаре хьаяьча халхареи иллеи паччахьалкхен ансамбле къахьега. Атта дарий цунна укхаза къахьега? Сел атта а дацар. Концерташца дIа-юха аха езар, хIаьта цун лелаве везаш мар а воI а вар. Уж хIамаш вIаший тарде массане низ кхачац. Бакъда Хадижат цу шинна декхарах лоархIайора. Вай къаманна юкъе из болх бе шозза халагIа да. Сона-м хац из курал вайна мичара енай а, йоазонхоех а артистех а дашаш оамал хилац-кх вай. Вай аьлча а, цхьаццаболча хьаькъала дукха гаьнабаьннабоацача вайна юкъерча наьха. Кхыдола балхаш деча наьха санна сий де деза аьнна хет сона цар а. ХIанз-м тIехьа дацар из кхетадича. Дуне сердалга, дешарга, культурага, космосага кхайдача хана; артистех вела мишта лу. Уж-м вай цамогаш долча синошта дарба ду нах ма бий. Къаьстта вай къам цу даькъе тIехьадусаш санна хет сона. Цунна тайп-тайпара бахьанаш хила тарлу: Сибре яьккха ха а, дин Iоткъам тIалаттар а, къаман ший цхьаццадола Iадаташ а. ФуннагIа цига дале а, Хадижата ший говзал лакхйора, наха тоам беш дола иллеш доахар. Царна юкъе дар Хамхоев Ахьмада, Гагиев Гирихана, Угурчиев Азматгире, Мальсагова Хьавай, кхычар дешашта кхеллараш, халкъа багахбувцамцара хьаийцараш. Цун иллешта юкъе да аз тоадаь цхьа илли а. Мальсагова Хьава яхаш къона композитор яхар Шолжа-ГIалий тIа. Цкъа каьхата йиста тIа эрсий меттала язъяь дукха йIаьха йоаца байт хьахьекахр цо сога.
-Ер тоалургьярий хьога, иллеца южаргйолаш? – хаьттар цо. Цу ханале са язде а тоаде а кхийнадар цхьаццадола иллеш. Масала, Дзейтов Тимура дIаоала «Мехкарий», Наурбиев Руслана доахаш хинна ( цул тIехьагIа из даьккхад Яндиева Тамарас а Абадиев Iалихана а) «Къона дог доагаду алано…», «Беке къонгаш» яхача спектакла юкъе хоро дIаоала «Лаьтта-Нана», из илли гIалгIай меттала дIааьннад Москверча Турецке хоро, кхыдараш.
-Хьожаргва со, — аьлар аз Хьавайга. Массехк ди далале таржам а даь, гIалгIай меттала даьккхар аз из йоазув, илле хила езача тайпара хьатоайир ритм, рифма. ХIанз из дIадолалора «Лепаш я лоамий бухь багIа кийнаш…» яхача мугIарца. Дукха ца говш, радио чу а телевизор чу а гIолла дека даьлар цох хьахинна «Яндарех дола илли». Из дIаоалаш хиннар яр Ахциева. ТIехьагIо Наьсарерча филармоне вIашагIкхийтар тхо шиъ, цу хана цо хьа а дувцаш, дIаяздаь хинна хIамаш да укх йоазонга гIолла аз шоана довзийтараш. Хадижата аьлар:
-Хьа дешаех даьккха цхьаькха илли ала лерхIаш я со.
-Согара гIо эшаш хуле, хьааргда-кх Iа, — цо аьннар дIачIоагIдир аз. Бакъда, цул тIехьагIа дукха ха ялале, 2000-ча шера март бетта Ахциева Хадижат, цхьацца бахьанаш нийсдаларах, ший дезалца Бельге яха дIаяхар. Цу хана, 1983-ча шера денз Гагиев Зурабага маьре а йолаш, Хажмурад яхаш кIаьнк а волаш, яр из. Уж баха совц Антвертен яхача гIалий тIа. Мар художник а скульптор а ва цун. Вайнах вIашагIкхийттача моттигашка каст-каста хьоашалгIа хулаш, гулбеннача наха наьна мотт а цу метталара иллеш а дагадохийташ, дикахетар деш хул Хадижат. Вайнаьха концерташка дакъа лоац цо. Иштта вай мехкахочо Iомабаьб, Бельге дувцача меттаех цаI бола Нидерландий мотт. Цу метталара эрсий е вайнаьха меттала таржам де дезаш моттиг хилча, гIо-новкъостал де кийча хул Ахциева. Из мел дика цига яхе а, хIаьта а новкъа-м чIоагIа хилар дуккхача наха, из вай мехкара дIаяха.
Цу дезалера хьаяьнна я аз лакхе хьоахаяь Роза. Из Хамхоев Ахьмада цIерагIча филармонена чуйоагIаш а, ГIалгIай Республикан заслуженни артистка а я. Цо яхачох, хIара шера хIана ягIац аьнна цIа а яйя, ше кхийнача мехка фуд хьаже, юхайода Хадижат. Сона хеташ, гаьна яле а, ший къаманцара дог-безам дIадаьннадац цун, ше мичара а малий а дицденнадац.

С.Арчаков,
йоазонхо.

Сурта тIа:
Ахциева Хадижат

№ 57 (11993), шинара, 17 апрель, 2018 шу/вторник, 17 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *