ДIалехкача доахан же хьал

Массехк шу хьалха «Сердало» оагIош тIа, Iулага дIалехкача доахан хьал дувцаш яздаьдар оаха. Цу хана дукхагIа оаха белгалдаь дийцар дар вай мехкара доахан Iулаш лаьгIденна хилар а цун бахьан а. ХIана аьлча, цIенадаь хоададаь наха шоай доахан дIадоахаш латташ хилар бахьан долаш.

Шахьарашка бахача наьха-м бехк бац доахан лела цадар, хIана аьлча, цар уж доажаде моттиг яц, цул совг1а, шахьара бокъонех а товш дац из. Бакъда, цецвоаккхаш да юрташка бахача наха, доахан, жа, гаьзарий, говраш лела цадар, уж хоададаь дIадоахаш нах хилар. Ишта из дале а дикка уйла йича хеталу, дукха наьха бехк болаш дац из гIулакх аьле.
Iанна кхий чу даьхка доахан, говраш, гаьзарий, жа бIаьстий хьаяларца ший долчо дIаарадоаха, дажаргдолаш. Ишта чудаьхкача хьайбашта дикагIа а да арахьа цIенача баь тIа, фега лелар, нагахьа санна цхьа лазар долаш хIама деце. Дии бийсеи дIайхагIа ухаш хиларца, лаьтта дохьа а луш, цхьатарра буц хьатIайоал, хIаьта доахан из геттарачам болаш юъ, тIаккха шортта цох хьахинна беркате, хьаьна шура чуяхьа Iатто. ВIалла деце, ара дIалехкашдола хьайбаш кхы дIахо гурралца кхаба дезаш хилац.
Вай даьша массаза а леладаь гIулакх да из, цунга хьежжа уж доажаду моттиг а хиннай, хIара кура тIарча доахан Iула лаьрхIа белгалъяь. Хьанехка кура тIара доахан дажа моттиг, манехка кура тIара доахан доажаду моттиг яхаш тIатеха цIараш а йолаш. Бакъда тIехьарча хана хьалха санна леладиц наха доахан, говраш, гаьзарий, жа. Цу гIулакхацара дикка хийрадаьннад адам. Цун а ше-ший бахьанаш да.
Укх шера бIаьстан хьалхара бутт чакх а баьнна шоллагIбола бутт аханел тIехбаьннаб, вай мехкара цхьадола доахан Iулаш хIанз а дIадаханза долаш. Арадаханза кхий чу е божкарта доахк наьха хьайбаш. БIаьсти тIехьайиса хилар дий из? Дац, Iулга дIаваха саг воацилга а, доахан доажаде даьгIенаш йоацилга а да.
Сона дагадоагIача хана, хьалха дIаихача шерашка апрель бетта хьалхарча деношка цхьаттара къонхий а, истий а, кагирхой а арабайле, доахана, же Iулаш вIашагIдетташ, бIаьсти хьаяларца гIадбахе, Iул доахаш хулар, е ханнахьа дийце хьавоалавий гIокказ дIаоттавора цун белгалбий мах Iо а оттабий. Бакъда, укх тIехьарча кхаь-диъ шера из гIулакх дикка лаьгIденнад. ДукхагIболча наха – бIаьхийчар а, юкъера таро йолчар а, къечар а – цхьатарра дIадоахаш латт хьайбаш. Леладечарел дукхагIа ба уж цалеладераш. ХIана аьлча, доахан доажаде моттигаш кIезига я, Iуйранна дIаарахийца хьайба, дахе цхьаннахьа наьха коа е беша чудода, боккъалдар аьлча бешамаш-м наха хIанз дукха лела а йиц, цхьа наггахьа волчо мара.
Хьалха дIаяхача хана етт а боацаш вагIача сага ший лоалахоех, юртхоех эхь хеташ ханаш яр. Из а дIадаьннад. Бакъда, доахан хIана леладиц оаша, аьнна, нахах бехк баккхале, цхьаькха цхьа хIама да укхаза белгалде дезаш.Iулах вIашагIа а теха, доахан, жа доажаде дIалоахкаш хилча царна дажа даьгIенаш эш, хIаьта уж йоацараш мо я, геттара кIезига я-кх. Хьалха вIалла дIа а ца дувш, доаханеи женеи дажа лаьрхIа йита хинна даьгIенаш, аренаш, гувнаш наха цхьатарра дIалувцаш латт, цхьайолча ялаташ дIадувш а, баьцаш хьекхаш а совхозаш е кхыболча наха леладу. Цудухьа наьха догдагIац шоай доахан арий дIа а хийца, йорт етташ тIехьа саг воацаш, наьха сардамаш тIехьа а долаш лелийта. Ала деза ишта лелашдола доахан а долаш долга.
Гонахьа карташ яь, е доххьал хьалаьца Iодахка дIадувш доацаш дадаш а да дукха лаьтташ, цу мо йолча моттигашка доахан дIатIадаха вахьац бежIу. ХIана аьлча, са лаьттан тIа доахан хIана доаладаьд Iа, кхы цIаькха хьай Iул укхаза хьатIа ма далийталахь, яхаш чугIертараш а хул. Цун фу бехк ба, цхьаннахьа дика уж хьайбаш дуза ца дича мича воал из, лорабе безаш Даьла а наьха а бехк хилча.
Укх шера гIокказ хьа а ца воагIаш, сона ховш дIа ца додаш диса цхьа доахан Iул да. ХIана аьлча доахан кIезига да Iул а даь дIаара даьха дIалахкал, тIаккха арахьара тIа а вена бовзаш боацача хийрача мехка наьха доаханга воаллача сага а шийна шортта алапи хиллала хIама деза. Доахан кIезига хиларах хьава тигац бежIуно. Цхьанне аьннад, нагахьа санна шун Iулага хьаухаш 70 бежан хуле 500 сом мах цхьан бежанах а болаш дIавоагIаргва ше, аьнна. ТIаккха а хилац цун цох, 35 000 сом ахча мара. Кхыча мехка а ваха, догIа-малх, шелал-йIовхал, ди-бийса, тIоадал-йокъал ца къовсаш из болх бе а дац атта, хIаьта вай къамах сага эхь хета доаханга вахар а, царга хьажар а.
Доахан жа мел беркате да дувцаш дукха хьаькъале къамаьлаш да вай даьша дийца. дукхагIболчарна уж дешаш довз аьнна а хета сона. «Жа долча коара цIаккха а беркат дIахадаргдац», «Цхьа даца устагIа – деррига фарал», «Хьайга таро еце нахаца юкъ лелабий а устагIа лелабе», «УстагIа лелабе таро еце цун цIока мукъагIа леладе» – цу тайпара кицаш гIалгIай къаман дукха да.
Цхьа сакъердаме хоза оалам а ба бувцаш устагIо къел эккхаю яхаш. УстагIо ше болча коа къел чуйитац оал боккхийча наха. ЦIагIа къел чуяьлча оал йоах цо: «Укхаза Iахар бужабе беза са, йолле дIаараяла укх чура. ТIаккха наIарга къел яьлча оал, наIара тIехьашка Iахар Iобужабе беза са укхазара а йолле. ХIаьта коа къел араяьлча оал, укхаза Iахар ловза беза йолле дIаараяла, тIаккха наIарга къел яьлча, укхаза Iахар боажабе беза са йолле дIаяла са вахар тIара аьле эккхаю». Йитац цо къел ше болча йижа а, гIатта а хьашт дале яха а. Цу кицаша а оаламо а дахьача маIанга хьежжа шоашта цох пайда а эцаш, леладаьд наха уж къамаьлаш. Бакъда, къамаьл даьча а, кицаш хьакхийлача а ца Iеш, шоашта етт, устагIа, москал, котам, кхы эша хIама а леладеш, цох пайда а беш, шортта беркат рузкъ а хулаш баьхаб нах.
Тахан иштта этта латта хьал бахьан долаш, доахан, же Iул даккха гIокказо а хьавола тигац. Цкъадале, хьунашка доахан доажаде а вахьац, моллагIа хьайба тувладенна дIадаха, е аькхо тийда из ший такхадезаш хилар кхераш; шозлагIа-дале, лакхе аз ма аллара Iул зIамига а долаш, мах кIезига хул. Цхьаькха а да хьоаде дезаш, хьуна петарашка доахан дажаш хилча фашкаргаш чIоагIа лат, цудухьа наха ма лехка оал шоай доахан хьуна юкъе.
Укх шера вай мехкарча дукхача юрташка доахан Iулаш чIоагIа кIезигаденнад, цхьадараш, вIалла дIа а цадолхаш, деха дIадайнад. Цу гIулакха раьзабараш а ба, раьзабоацараш а ба. Цу наьха хьал тоалургдолаш, наха шоай доахан доажаде моттигаш хургйолаш хIара юрт хьабелгал а яь моттигаш къоастайоре бакъахьа яр Iаьдало. МугIарерча наьха вIаштIехьа мича доал уж моттигаш къоастае.
Малх айлуш, ди дохьлуш хилча, хьогденнача доаханна е жена чIоагIа хий эшаш хул мала. Цудухьа малх дикка айбелча цхьаннахьа додача хийисте, е цхьаннахьа хин атагIа маша овттаду доахан, хий менна хьогал а йоаергйолаш, дIайхача дийнахьа шийлача хиво дегI а шелдергдолаш. Бакъда карарча хана из аьттув болаш бац, дукхагIа уж мо йолча моттигашка баха нах Iохайшаб, е йоккхий заводаш е кхыйола гIишлош хьалйяьй, из бахьан долаш цхьаннахьа догIан хи тIа е хьасте кхувладезаш нийслу доахан Iулаш.
Нагахьа санна доахан дажаш йола моттигаш акхаяраш мара йисаеце, цу моттигашка ийца баьца ги дIаде мегаргдар Iаьдало, цига мега буц тIаяргйолаш, хIана аьлча Iочуюача баьцага хьежжа мара шура а хьалац Iатто, е дегI а даккхац моллагIдолча хьайбо. Керда, хьаьна буц доахан чIоагIа эшаш я, из хилийтар а вай декхар да. Нагахьа санна воай хьаьлий шурах дизза чудахкар воашта дезе цу Uгулакхага хьожаш хила деза вай.
ДIадодаш Iул ца хилча, наха духхьал дIааралехка шоай доахан, тIаккха уж миччахьа наьха коашка а бешамашка а дIачу-хьачу ух. Цар дог эттIа а деш, нах шоайла айхьазбовла, вIаший гIараш, яппараш ю, сардамаш доах. Цу тIа гIолла эйхьаз бовлаш а эгIаш а нийслу цхьабола нах.
Цхьаькха да хьоаде дезаш. Ца хьоадича даргдоацаш. Дажа моттиг ца хилча, шоаш мец ма даллинге а даа хIама долчахьа довда доахан. Доаханга ваьллача сага дика кхетадергда аз яхар. Шоашта даа хIама цахилар бахьан долаш дIадийна дадача кхаш тIа ух уж. ХIаьта керда долча хана кIа, мукх, кем биа доахан дийсте тIадоагIа, тIаккха цох доаханна доккха зе доал. Хийла бежан, кхай тIа даьжача дийсте тIа а дайя, дале дIадоал. Шийна ховчо дукха удаду бежан е че хьув, бакъда тIехьа да а воацаш, бийсаш ара а йоахаш лелараш, кхай тIара керда ялат дукха диача, из кера чу дийсте, тIаккха цо кер а бестабий, ла.
Дала дикача хIаманна тIехьа аьттув боаккхалба вай. Дала машне долда вай доахан!

Матенаькъан Илез

№ 58 (11994), ера, 19 апрель, 2018 шу, четверг, 19 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *