Эздича мехка цIено эш

Ер сай йоазо доладу аз, «Оалхазара а беза ший мохк» яхача гIалгIай халкъа кицаца.
1944 шера мехках ваьккха Казахстане Iовига цига кхойтта шу а даьккха цIавенача цхьан воккхача сагаца къамаьл деш со волаш, цо аьлар сога: «Сай сих ираз хьарчарах, юха мехках техар со Дала. Ма дукха беза-кх сона сай мохк. Наьха мехка моз дуаш вахачул ший даймехка морз мелаш вахар толашагIа да. Дала кхы къоаста ма долда вай укх мехках!».

Амин.
Ший мохк, ший даьхе, лоацца аьлча, ше Iоваь хьалкхийна моттиг дукхаезаш хул саг. Сих лета хIама да из, Дала цунна ишта оттадаь. Мел дукха ха, арахьа йорт етташ яккхарах, ше ваьча метте ший валар а дIаволлар а хилар ловш хул саг, къаьстта лоаманхо. Нийса а да из. Ший мехкарчох мара вахар ца хеташ волча сагах бехк боаккхилга яц. Ишта-м кхычахьа а шийна ловча ваха йиш йолаш ма вий саг, амма ший мехках дог лазаш, цунга сатувсаш хул ший мохк дукхабезаш вола саг. Иштта цу хьал тIехьа яьккхай вай даьша шоаша арахьа яьккха ха, шоай мехках хьогаш, цунга сатувсаш, чехкагIа даймехка кхача уйла йолаш, сахьувзаш, шоаш кхийна моттиг гIанахьа дохьал ухаш. Хийцца ала йиш я, шоай цIенгахьа салестарца син паргIато хиннай царга аьнна.
Халача къахьегамца, къизача тIалоаттамца, харцача таIазарца дилла къовсам лоаттабеш, хийлане, даймохк бахьан долаш ший са Iодилла, е хийлавар набахта ваха бола вай даьшта хьамсара хиннача мехка доаккхал ду вай тахан, амма хам-м биц. ХIаравар ший цIа ший ков ший карт, ший беш, ший наIартIе яхаш вагIа. Нийса дий из? Сога хаьттача-м дац. Сай дагахьа долчун уйла шуга дIакхоачаеш дувцаргда аз дIахо.
ВIалла сагота а доацаш миччахьа ехье нувхаш Iокховс вай, е йоккхийча юрташта юкъе гIолла IодоагIача аьлешка дехье кхо дIачукхосс, е моллагIа совдаьннача дуача хIамах хьаIайна хIама йихье цхьаннахьа ара баь тIа Iойоассаю, хьайбаша, оалхазараша дIаюаргьяр из-м, аьле. Цхьаволча саго вIалла эхь ца а хеташ ший вахарал арахьа канализаци дIачуюларгйолаш кIоаг боаккх. Ишта из кIоаг баккхар гIойле йолаш хIама деш цхьаьхаш ба. Фуд аьлча, наIарга гIолла додача харша чу е хи чу шоай коара а, банешкара а, кухнешкара а бIеха хиш хьачу а дехке еррига юрт, е шахьар воча дегазача хьажах хьал а йикъе багIаш хул цхьабола нах вIалла сагота а боацаш. Цох наха лазар хуле а, хьайбаш из шоай бIеха хий моле а, шоай ков-карта цIена хилчахьа кхы дIахо долчоа сагота боацаш хул уж. Дагадоха дезар-те царна, «юкъара моттиг бIехъяьчун каша бIеха хургда…» яхаш бусалба динца никъ беш болча наха хьадувца къамаьл. Цу мо болча нахага дIахаьттача царел дикагIа а цIенагIа а саг хургвац. Цудухьа царга хаттар да са: «Шоай мехках хьогаш вахар диаьча шун даьша-ноаноша дергдарий из морг, цар бIехбергбарий шоай даймохк дегазача хIаманца?» Цу хаттара дег чура цIена жоп лой, тIаккха ховргда вайна массанена воаша леладер фуд а из мегаш дий а.
Наха во хIама дича дувцаш кхайка а деш, из морг ше дича къайла а кхохьаш хила йиш мича я саг. Цу мо волча сагах ши юхь дола саг оал гIалгIаша. Мегаргдац уж хIамаш леладе. Дала воашта хьабенна мохк вай ца лорабеча кхычахьара тIабаьхкача наха лорабергба аьлча а дац бакъ.
Волалуча хана айса хьоахаваьча воккхача сагах хоттаденна дувцаргда аз дIахо.
Ший мохк бита кхыча мехка ваха дIавахача сагах кхеташ вацар из, цу хьаькъе ший тайпара дар къоаночун кIоарга хьаькъал: «Ший мохк а бита кхыча мехка дIа а ваха ваха мишта хов саг. Сона-м могаргдацар се ваь сай мохк бита. Укхазара дIаваха велча а, малагIа бахьан даьккха мишта гIоргвар со дIа. Ший мохк ца безачоа-м бахьанаш дукха корадергда цигара ваха, бакъда, ший даи-нанеи хьогаш лийна боча мохк безаш вале, ший даймехка хьаьнача лаьтта ваха бахьанаш морхIах корадергда сага. Оалхазара а беза ший мохк, оал вай. Даьра беза. Укхаза шийла йоландаь шоаш цох кIалдусаргдоацаш, лергдоацаш кхычахьа йIаьйхагIа йолча мехка дIадолхе а бIаьсти яьлча юхадахканза Iац уж. Шоаш дIадахача мел хоза яле а, мел гаьна хала шоай бе беза никъ бале а, цIадахканца Iац оалхазараш. ХIаьта хаькъале волча сага эхь да ший мохк а бита йорт етташ лелар. МоллагIа кхычахьа ше хьадеш дола дика ший мехка де мегаций сага? ДIа-хьа ца вахача а, рузкъ ца лахача а, Iилма ца Iомадича а валац, бакъда мел вай тIехьа адарах вайна ца дегIа рузкъ а кхоачаргдац вайга. Цудухьа воай мохк дукха а безаш, хIара ги Iобиллал йола моттиг лора а еш, цун доал а деш даха хьажа деза вай укх хьаьнача лаьтта. Кхычахьа кхы а дуккха лаьтташ долаше Дала вайна ер мохк беннаб», — йоах воккхача сага.
Цхьадолча даькъе воккхача сага уйлашца сай уйлаш вIашка ца йоагIе а, цо дувцача хIамангахьа дукха бакъдараш корадоагIа сона. Ший мохк а бита кхычахьа, кхыча къамах болча наха юкъе вахача сага ший дай хоза гIулакхаш, къаман оалмал, Iадаташ дицлу, цхьа ха яларца. Цул совгIа хийра гIулакхаш Iомаде а царца никъ бе а волалу саг хана йоахалца. Вешта ший гIулакх а ховш ше мичахьара хьаваьнна ва дагадоагIаш волча саго дика кхетаду моллагIдола хIама.
Лакхе хьоахадир аз, воай мохк бIехабар аьнна, из дегаза баьннабар аьнна дукха сагота боацаш нах хиларах йола уйлаш гуча йоахаш дола къамаьл. Массанахьа дунен тIа цIихезай вай къаман, вай, гIулакхаца а, оамалца а, хьаьша-да тIаэцаш лархIарца а, камаьрша а, цIена а, воай мохк дукхабезаш а нах да аьнна. Цудухьа тIехьарча хана, арахьара дукха нах тIа а ух вай мехка туризма даькъе долча хIаманна тIагIолла. Бакъда, нагахьа санна наькъашка хьаараехка яда канализацеши, харцахьа-бакъахьа Iокхийса яда нувхаши царна бIаргагой, царна ховргда вайна воай мохк ма дувцара дукха ца безалга а из воашта беза яхаш вай дувцар даьсса хабар долга а.
Нагахьа санна воай даьхе тоаера вай сагота дале, хIара саг ше волча цIено лоаттаеш а лостам беш а хила веза. ХIанз хIаране хоаттаргда вай воашка, воаша дахаш дола кураш, юрташ, шахьараш, вай боча мохк цIена хилара тIехьа малагIа къахьега вай, воаша хьадеш дола хIама моттийта, нахага хIама ца алийта, из дIакъайла доале сагота доацаш ду вай, е цIенача дег тIара, мел хала из дале а де доагIача тайпара наха а Дала бехк боаккхаргбоацаш ду вай. Бакъда цу хаттарашкахьа вай декъалургдолга.
ЦIено дика я миччахьа из яле а. Даьла салам хилда цунна, вай Пайхамара аьннад: «Мохк безар иманах да. ЦIено ах дин да», аьнна а хьоахадаьд Даьла Элчас. Хоза, тоам бола, эздий дешаш деций уж? Цу тIехьа никъ а беш, воай мохк лора а беш даха хьажа вай дIахо йодача хана, наха из дегаза ца а боаккхаш?
МоллагIча саго дIалархIа мара дезац ший мехка хьал тоалургдолаш ше даь гIулакхаш. Уж дагардича ховргда цун ший мехкацара ший безам бел лакха ба, е мел лоха ба. Сай вIаштIехьадаьлча хIара гIалгIачунга хоаттаргдар аз, «Фуд Iа даьр, хьай мехкахошта накъадаргдолаш, цар кхоане сийрда хургйолаш, никъ биллаб Iа, е га дIа егIай Iа, е бай дIабийнаб Iа, е ше шах хьахургдар ер-м яхаш хайна вагIа хьо? Из хаттар эггара хьалса сайга а лу аз.

Матенаькъан Илез

№ 59 (11995), шоатта, 21 апрель, 2018 шу, суббота, 21 апреля 2018 года

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *