Доал дIакхачар

Хийла дезалхочо ший даь а наьна а сийдоаккхаш нийслу, хийлачо дожадеш а нийслу цар сий. Цхьаболча даьша ноаноша боккхача лерхIамца, лакхача боараме кхебу шоай дезал, кIеззига долча хIамангахьа а уж гIалат бовлар кхераш, цар наха зе-зулам дар кхераш, массадолча гIулакхашкахьа оамалгахьа, кхычарел уж тIеххилар дезаш. ХIаьта цхьаболчар дукха теркал диц уж гIулакхаш. Адам башха да.

Вайна каст-каста хаза йиш я, наха оалаш, ший дезал фу леладеш ба, уж мичахьа лел ха декхар ба хIара да-дана. Бакъда из. ХIана аьлча, даьи наьнеи доалахьа волаш из мел вахача хана, шоай дезалхочоа цар хьалхадоахаш кертахдахадезаш да бакъахьдар-харцахьдар, мегаргдар-мегаргдоацар фуд. Кхелета, кхийна, ший кертаца уйла еш ваха дезалхо хайча а мукъабовлац даи-нанеи шоай дезала луш болча хьехамгахьа. МоллагIа дезалхочунгара даьннача гIалата, уж бехке бергба наха, ханнахьа шоай дезала доагIа гIулакх хьийхадаларе цар из морг хIама дергдацар аьнна.
ЛаьрхIа къахьийга язъяь каьхата тIа IотIаехкаеце а, дезала юкъе хила езаш, лора а еш цар лелаеш бокъонаш я цхьаццадолча халкъий. Дезала доал дар да из. ХIаьта гIалгIай къаман дукха хана денз хьа долаш да дезала доал мишта де деза белгалдеш дола ший тайпара Iадаташи бокъонаши. Хьалха дIабахача вай даьша моллагIа нийсденна гIулакх дIадерзаде шоашта аттагIа хургдолаш юкъекхийлад уж Iадаташ. Халкъанна юкъе дIачIоагIа а денна цIийца ийна дIаэттай из оамал. Из деррига а кхелла да къам лорадардухьа.
Тахан а дезала юкъе леладе деза уж гIулакхаш, дIа ца хадийташ. ВоккхагIвар лархIар, зIамагIчох къахетар, воккхагIчо аьннар дар, зIамагIчоа хьехар дар иштта кхы а дукха да уж леладеча дезалашта юкъе дахаш.
Дезале цхьа моллагIа дика е во хIама нийсделча, даьца наьнаца бахараш а, бо байна бахараш а берригаш дезалхой дIа а а айтте дIадерзаду вай хьатIанийсденна гIулакх. Из да дезала бокъо лораеш а, воккхагIвар воккхагIа волаш, зIамагIвар зIамагIа волаш а, кхал вар кхал, маIа вар маIа волаш а, шоай де дезар, дита дезар фуд ховш нах хилар. Бакъда, уж дезал лоаттабеш дола гIулакхаш ца довзаш а, ваьла ваьнначо шийна бакъахьа хетар леладеш дезалаш а, болаш ба вай мехка, вайна из дезе а ца дезе а. Цу мо болча дезалашца дукхагIа къахьегадеза мехка бахархоша из лазар, у хинна кхычарна дIатIа-хьатIа даргдоацаш.
Дезал яхача деша маIан доккха да. Адам дIахо дебаргдолаш, къам чIоагIлургдолаш дагадеха оттадаь хIама да из, хIара халкъо. Адама сица, цIийца ийна Дала ишта оттадаь хIама да из. Дезал ца хилча адам дебаргдац, адам ца дийбача къам а дахаргдац. Вай даьша яьхад: «Наьха дикал — дукхал». Цох гу вайна дезале дукхагIа нах мел хул халкъо дика лоархIаш хилар а, адам даржар наьха дикал хилар а. Из доацаш кхы а дукха да вай даьша цу хьаькъе кхийла кицаш.
Адам дебарах бола бух лаьрхIа оттадаьд вай къамо хIара Iадат, Iаьдал, бокъо, гIулакх, эхь, эздел, иштта кхыдараш а. Мел дукха халонаш шоашта тIалаттарах из гIулакх лаьрххIа, шиш болаш леладаьд вай даьша, дIахо даха дисача бакъахьа хеташ, вай а дIадахьа деза из ишта, нагахьа санна къам дебар а чIоагIдалар а воашта дезе.
Дезала барт чIоагIагIа мел хул къаман барт а чIоагIле а дикагIа хул. Вай даьша яьхад: «Барт ийгIача коа беркат чуденадац». Уж кицаш даьхад вай халкъо хIара дезал ираз долаш, машаре хилар догдоахаш. ХIана аьлча машар болча адама юкъе барт а дебар а да. Бусалба Iилма дийшача наха хьаяхачох Дала аьннад: «Барт болчарца Со ва, ийгIараш шайтIанна дIател аз». ХIаьта, хIара гIалгIай дезалца Даьла хургволча тайпара барттайна хила хьажа деза вай.
Хьалха дIаяхача ханашкахьа 10, 12, 13, 18 кхы дукхагIа а дезалхой болаш баьхаб вай къаман нах. Тахан иштал дезал кхебе беза аьлча атта саг раьза зхургволаш хIама дац из. Цул совгIа, вай заман атта а дац дезал кхебе, эшараш дукха да. Бакъда, вар цаI мара веце а, лоравеш, къаман гIулакх хьехаш, хозача оамалца кхевой из дукхача хIаман маьха ва. «Дезал дIаболабалар – къам дебара керттера бахьан», оал гIалгIаша. Да а да из иштта. ХIара вар ший дезало мехка цхьа дакъа хьалацар догдоахаш ва, халкъа паргIато йоаржаю къахьегама никъ бале а, атта вахар дале а. ХIаране къахьегарг хьежжа дIадахьа йиш йолаш гIулакх а да из.
Къона вахар даа болалушбола йоIи зIамига саги вIашагIа а кхийтта баха ховшача хана, царна ха дезаш дукха хIама да. Из белгалде деза царна шаккха а оагIорахьарча даьша: йоIа шийчари, кIанта шийчари. ТIаккха гIулакх лерттIа дIагIоргда. Дезала юкъе эггара гаргагIвола саг ва да, нана, воша, йиша, воI, йоI, сесаг, иштта кхы дIахо а. Вай дайна дунен чура дIадовлалца, ший аргIанга хьежжа шоай декхар кхоачашде дезаш бола нах ба уж. КхоачарагIвар хьалхагIа а воалаш, оарцагIа довл вай наха цхьа моллагIа а хIама тIакхаьчача. Из да моллагIволча сага вахарцара чам совбоаккхаш, из алсамвоалийташ, дикага цунга догдоахийташ дола мега гIулакх.
Вайна дага мел доагIача хана, кхы хьалхагIа а гIалгIай къаман дезала юкъе воккхагIа да волаш хьаденад Iадат. ХIана аьлча дезала юкъерча бокъонашца дувзаденна хIама да из. Иштта дIадаха дезаш а да ер дуне мел латт. Дезала цIен корта ба да. Даьна тIехьа шоллагIа нана я, дIахо дезалех хана воккхагIвар а волаш дIадода из ший аргIах. Да дIаваьлча воккхагIволча виIийга кхоач доал, хIаьта шоай дезалаш хьабола а бенна къаьста баха уж хайшача, шоаех хьабайнача дезалашта доал ду хIаране, бакъда, гIулакх мичча тайпара дале а, воккхагIвар воккхагIа а волаш, зIамагIвар зIамагIа а волаш дIадаха дезаш да из. Нагахьа санна да дийна волашше цун когаметта нана е дезал эйттача цIен гIулакх дох. Из чIоагIа во, эсала, доастама хIама лоархIаш да гIалгIашта юкъе. Цудухьа оал вай «Дезала доалдеш да хила веза».
Шоай дезалхошчунца Iохайша, е из ураоттаваь кIеззига юкъ яккха ха йоацаш хул цхьабола дай. Цудухьа из деррига теркал а даь, из меттаоттадардухьа белгалдаь Халкъаштаюкъера дезала ди да. Из хул май бутт юкъе кхаьчача, хIаьта дездеш, цIай хьисаппе дола из ди хьадоагIа 1994 шерагара. Из оттадаьд ООНа Генеральни Ассамблеяс дезалий бокъонаш лораярдухьа. Иштта дезде из ди доладаьд, нах шоайла вIаший безаш, кIалвисачунга хьожаш, дезала барт чIоагIлуш хилар догдоахаш.
Наха белгалдеш долча цу дезала дийнахьа а кхы долча деношка а ший дезалца хоза ха дIайихьача бакъахьа я даьша ноаноша. Мел чIоагIа мукъа беце а лаха еза цар цу шоай дезала гIулакх хьеха ха. Ший дас нанас кхевеш мо дика, кхычар кхевергва аьлча нийсдац саг. Ший цIий гаргагIа а хьамсарагIа а да.
Хоза бIаьсти яьннай ара. Тахан денз дIадола а денна воай дезала, царна ханза даргдоаца гIулакхаш вай хьехе вайна цох боккха пайда баргба, къаьстта халкъа. Вай даьша яхад: «МагIа баьчче ага ма эшалда вайна наIара тIехьашка Iаса ма эшийла вайна». Из фу яхилга да аьлча, бераш а боккхий нах а хилба вай яхилга да. Из долаш дахалда вай укх дунен тIа массаза а.

Матенаькъан Илез

№ 60 (11996), шинара, 24 апрель, 2018 шу, вторник, 24 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *