Барт тар

(берашта а кагирхошта а лаьрхIа фаьлг)

МоцагIа, дезал а боацаш, шоаш цхьаь бахаш, текъаш, хано къаваь воккха саги, сов дукха укх дунен тIа дIагIийрта букарйийрза цун сесаги хиннаб. Шоай сих хьадаьнна хIама доацандаь, масса тайпара коа тIара хьайбаши оалхазараши леладеш хиннад цар. Боккхийча наьха хиннад: говр, гамаж, етт, вирбIарз, вир, газа, устагIа, жIали, куни, циск, москал, гIаж, котам, боабашк, цийцарг, дистбIарлелхарг а тIехьа хиннай цар.
Уж шоай дезал болаш мо, хьесташ, боча леладеш хиннад боккхийча наха мотт цахов хьайбаши оалхазараши. Цудухьа, дага мел дехача, харцахьа-бакъахьа дIа-хьа ца а ухаш, хоза шоайла тара а луш, хIаране ше-ше де дезар кхоачаш а деш даьхад уж. Бакъда, хьайбаш шоаши оалхазараш шоаши – къаьста дахаш хиннад. ХIаьта циски дистбIарлелхарги боккхий нах чуIеш болча цIагIа хиннад Iеш, наггахьа шоай дог эттача хьоашалгIа дIа-хьа а долхаш.
Цхьа оамал хиннай циска: массаза дехкий лувца а лувцаш, цхьаннахьа чу а дехкаш, царга бала бахьаш, уж даха цадуташ, кхестадеш хиннад цо. ХIаьта дехкий цох чIоагIа къехкаш хиннад, цо шоаш даар кхераш. Царга бала бахье а, боккхийча наьха къамаргаш, е букъ, е гонаш лазадаьлча, царна ший ховха цIог а хьекхаш, дарба деш хиннад цице. Наггахьа воккхача сага сагота хилча, «фхррр, фхррр», яхаш, фаьлгаш дувцаш а хиннад цо. Иштта хIара хьайбан а оалхазара а хиннай ши-ший оамал.
Цхьан сарахьа, котамо кIоригаш яьхача, деррига коа тIара хьайбаш а оалхазараш а гулденнад. БоргIало дийха хиннад уж, ший дезала ловца баккхийта а, царга хIама даийта а лаьрхIа.
Ялат дIаоттадаь латтача отара кIалха гулденнад уж дерригаш а, цхьана ха дIаяхьа лаьрхIа.
Ший керда дезал цIагIа а бита, шоай хьамара гулбеннача хьаьшашка моаршал хатта а, эшача хIаманга хьажа а араяьнна, отара кIалха ена хьаэттай котам. Укхо моаршал хетташ, вокхар массане ловцаш доахаш хьувзача юкъа, пхьор хьадаьннад. Дика шоашта диззалца хIама а диа, долхаш цIаькха кIоригех ловцаш а даьха, шо- шоайцига дIа-хьа дахад деррига а дийнаташ.
Хьаьший чубахачул тIехьагIа отара кIалха хоза лостам а баь, масса киркай оагилгашка долха наькъаш дIа а къайла, чуяхай котам, хIаьта боргIал, ше лоаме тIа хьалхалехьа, массанахьа а бIарг кхаба яхай. Йийша яда ший кIоригаш сомайовлар кхераш, шорттига, тата дужа а даь, бун наIара лохе юстаро йоаллача къоргах дIачу а яьнна, кIерам хьал а сега, кIоригаш чуядача бIена дIатIаяхай котам.
Цигга, шийна бIаргадайначох, дог дIа а лаьца йисай нана-котам. Еррига Iолийга ядаш кIоригех дIаиха бедаргаши, Iоиха цIий тIадамаши хиннад. Из шийна бIарга дайча, во дагадессад котама. ТIаккха цIогIа детташ, оарц деха яьннай из:
— «Къа-тIа-а-а, къат-къат, къат-къат!» Оарц дала, оарц дала! Дуне Iочу ма хаьдарий, хIанз фу дергда аз, фу оарцагIа даргда? Кхаь кIира яьгIа аз даьккха таьлме да ма дайрий са. «Къа-тIа-а-а,
къат-къат, къат-къат!»
Котамо сов чIоагIа детта цIогIа дIахеза, дехьара а сехьара а хьаада дайлар хьайбаш а оалхазараш а. Массарел массагIа боргIал йоагIар. Хиннар фуд хайча, корзагIдайна хьайзар деррига дийнаташ. Цу сахьате цIагIара аралийлха, шоашта улув циск а дистбIарлелхарг а йолаш, чехка баьхка хьаайттар дийнаташа детта цIогIарч хеза боагIа боккхий нах а. Цасоцаш Iехача котамо цогIа деттача чуяьлча, гучадаьлар йоккхача сага хиннар фуд. Цо бун чура шийна гур хьаараоаллаше:
– Даьра, цогал-м да из болх баьр, – аьлар воккхача сага.
– Даьра, лар тар-м я долчох. ТIехьа, лора а даь, топ теха де деза вай из, — аьлар йоккхача сага, ший цIен-дас аьннар бакъа а даь.
– Даьра, дувргдар, магар а бIаргса а хьалха хиннар даларе-м. Ка эг, топа Iоаршув нийсса хьалаца аьттув балац, – аьлар йиш ехача воккхача сага.
– Фу дергда, сатохаргда-кх вай тIаккха, — аьнна, бун чура лампа Iо а йоаяь, ниI дIатIа а къайла, бежкарта яьлар йоккха саг. Шинне а дIа-хьа лелхадаь хьайбаш а оалхазараш а шо-шоай метте дIа-хьа а дахийта, чубахар уж. ХIаьта, дукха юкъ ялале, дог деха яьгIа котам йолча, цун са теде а, кIоригех фу хиннад хьажа даха а, юха хьагулделар тхьовра боккхийча наха шо-шоай метте дIачу-хьачу мел лелхадаь дийнаташ.
Боабашк, гIаж, москал, цийцарг шоай ма даггара, тарлуча тайпара котам тееш, цунга, сатоха, яхаш, хьувзар. ХIаьта вожаш дича бакъахьа долчун уйла еш дар.
– Цу къоаношта-м ховчох тара дар кIоригаш йигар фу да, – аьлар кхетам болча говро.
– Да ма хьакха, адамий мотт вай кхета цабеча, — кхессар боргIало.
– «МаьIув». Мишта кхетабиц адамий мотт? «МаьIув», — аьлар тIехьашкара хьатIаэттача циско.
– Бакъдий из, хьан кхетабу вайх адамий мотт? – хаьттар жIале цискага, сихденна.
– Сиха ма ле, «маьIув». Соца цхьана цIагIа яхача дистбIарлелхарга-м хов адамий мотт. «МаьIув», хIанз боккхийча наха дувцачунга ладувгIаш а я из, – аьлар циско.
Чехка, шоашта уллув даьккха циск а долаш, дистбIарлелхарг йоалае дахар жIалийи, устагIеи, вири. ДIадахараш, дIакъайла дайна далалехьа, шоашца дистбIарлелхарг а йоалаеш, юхадаьхкар.
– «Ц-ца-Iарррр», цар къамаьл хеза я со. Цар йоахар, кIоригаш йихьар берда чу даха цоги да. «Ц-ца-Iарррр». Кхоана фетхала е марта юаргья цо уж, йоахар даде, — аьлар хьадоладаьча оалхазаро.
– Жи, – аьлар гамажа. – Кийчле говри, вирбIарзи, жIалии, газеи. Кхы юкъ ца йоаккхаш даха деза вай цогена наIарга.
Етт а, вир а, кхы дIаходола хьайбаш а тохаделар царца даха. Бакъда, дерригаш цига даха вай гучадовле, боккхийча наха дегабуам бергба вайх, аьнна, гамажа яхар а даь, тийр уж.
Даха, цогала тола наIарга дIа а айтта, бартагIа къамаьл де доладелар хьайбаш. Бакъда, цоге,
фуннагIа акхар дирах, ладувгIа тиганзар:
– Аз сай кIоригашта енай ераш, шун бала болаш хIама дац, дIадаьле чугIо шоаш
хьадаьхккача новкъа, е аз човхадергда шо, — аьлар цогала.
ТIаккха шозлагIа а кхозлагIа а дехар дир гамажа – хIама хиланзар. Яхар де тугаш дацар цогал. ТIаккха ший кур бетташ, тол хоарцае эттар гамаж. ХIама хиланзар цунчох, къорг лаьттах Iочуйоаллаш хиларах, тIакхача хала дар. ТIаккха говро а, вирбIарзо а, газо а, когашца тIера лаьтта чутоха гIерташ, къахьийгар. Цох а хIама хиланзар, тIаккха жIалий доладелар тола чу йода къорг ахка, бакъда, цо ший тIоамарашца лаьтта хьадаьккхача, дахчаш латтар, дIачIоагIа а яь, духьала хьаовттаяь.
Цох кхы хIама ца а хинна, иштта а дукха ха яйнай вай, аьнна, чудахар уж. Болчча тайпара шоаш бихьа никъ акхар дIабийцача, кIалхарчар акхарна дала кхы хьаькъал а доацаш ераш багIаш, устагIо аьлар:
– Даьра, цу оаша дувцача тайпара из къайла яле, вайна-м еллалургйий-хьогI из хьа? ДистбIарлелхаргага боккхийча нахага цар меттала дIаалийтача, фу дар-те, вай кIоригаш мичахьа я?
– А, а. Эшац. Воаш цхьа хIама де хьожаргда вай. Цул совгIа, царга из дIаоалилгах тховсар хIаьта а хIама хургдац, хIанз бийша хургба уж. ХIаьта из тIехьа хилар кхерам ба. МоллагIа а кхы никъ лаха беза вай. Уйла е массане а, — аьлар говро.
Цар мел дувцар хьа а хозаш, даггара шийна дахьа кIа гулдеш боалла дахка, пурам а дийха, йистхилар. Цу сахьате тIатоссаденнача циско лаьцар из. КорзагIдайнача дийнаташа юха дIахецийтар цунга из чехка.
– Аз дергдар шоана цу гIулакха новкъостал, — аьлар дахко.
– Ай, дукха баха хьо, хьа фу вIаштIехьа даргда? – хаьттар елха а чIехкаш котамо.
– Сона цу тола чу дIачубаллал моттиг хургйий цига? – хаьттар цо.
– Ай, даьра, хургья-кх, – жоп делар жIале.
– Долле, хIаьта, со оаша цига дIабуге, аз шорттига, цогена хIама а ца хайташ, дIачу а баьнна, чIуг яьккха, ниI хьаелларгья. ТIаккха цогена таIазар дергда оаш. Бакъда, из аз делехьа сона дош дала деза оаш цхьан хIаманна тIехьа.
– Фуд из, алал Iа чехка, — дийхар гамажо.
– Шун новкъостага цискага са тайпах дехкий да лийца чудоахкаш, нагахьа санна оаш уж хьахеце, аз, айса яхача тайпара, новкъостал дергда шоана.
– Ва-а, циск, бакъдолий-те дахко яхар? – хаьттар говро.
– «МаьIув», бакъда из. Амма со-м дац дехки мукъа хеца лаьрхIа.
– Дукха даха хьо, циск, са ираз довш ма латтий, боккъала а дахко яхар де, — хьоастаенна, циска когех хьаьрчар котам.
– «МаьIув», мегаргда хIаьта. Шо дерригаш тешаш а долаш, дош да цунна, цо кIоригаш хьаарайоахаш гIо даьчул тIехьагIа, деррига дехкий аз мукъа дутарг хиларах, — аьлар циско.
Цигга, кхы ха ца йоаеш, шоашца дахка а болаш, деррига коа тIара дийнаташ дIа а даха, кIоригаш мукъаяьхар. ХIаьта цогал дика йийтта эккхадаь, берда чура а юртара а арадаьккхар.
Воккха саги йоккха саги чIоагIа гIаддахадар кIоригаш дийна а йолаш чуяьхка. ГIадбахарал совгIа, уж чу мишта яьхкай, мичара гучаяйнай цаховш цецбайнабар уж.
Циско, ше ма аллара, деррига дехкий дIа а хийца, хьалха шоаш хиннача тайпара даха хайшар коа тIара хьайбаш а оалхазараш а. Хьалхарчул чIоагIагIа лора дора цар хIанз шоай вахар. ДIахо йодача хана хIара бус цхьаццане аргIах ха а деш дIаяхьа лаьрхIар цар шоаш дунен чу йоаккхаргйола ха.

Матенаькъан Илез

«Сердало» № 63-64 (11999-12000), шоатта, 28 апрель, 2018 шу, суббота, 28 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *