Овшанаькъан Ахьмада Мусай 85 шу дизарга

МоллагIа дунен чу воагIаш вола саг, Дала адам кхеллача хана ше хержа, къоабала баь тIаийца никъ а бахьаш воагIа. Цхьавар эздича хьал тIехьа хул, кхывар – воча хьал тIехьа. Адам башха да. Укх дерригача дунен тIа 7 миллиард ах миллиард гаргга нах баха, хIаьта а оамала шиъ шоайла таравоацаш, тайп-тайпара а, башха хьаькъалаш долаш а ба нах. Дикачарна юкъе а вочарна юкъе а, цар леладу гIулакх цхьа никъ болаш да ле а, цхьатарра ши саг нийслац. Дала ишта кхеллад адам.

Ший къам, ший мохк, ший халкъ дагадоаллаш, цунна, яхаш, вахаш хул цхьавола саг. Ший даьхе дукхаезар – цу чухьа дола хIама тахкар, из довзар да, аьнна, хеташ ва Сурхо тIара Овшанаькъан Ахьмада Муса. Цунга хьежжа, ший мохк, халкъ, къаман боча мотт, истори тохкаш къахьегачарех цаI ва из. Хана воккха вале а, тахан а даггара яздеш къахьегаш болх беш ва Муса.
Овшанаькъан Ахьмада Муса ваьв Сурхо тIа 1933 шера май бетта 1 дийнахьа. Мусай да Ахьмад хьаьнала къахьегаш, наьха хIамах лоралуш, шийна могачох наха гIо-новкъостал деш ваьха саг ва. Цудухьа ший берашта а из хьалхадоахаш хьавена ва из. Тамаш яц Муса а цу наькъ тIехьа дIаоттар.
Бера хана денз хIамах кхеташ, бера хьисап, хьинар дика долаш хинна Муса Сурхо тIарча школе деша вода ший ворхI шу даьлча 1 классе. Бакъда из дIачакхъяккха кхец цун 1941 шера Сийлахь-Боккха тIом хьарца. Фу хургда ца ховш, моастагIчо тIабенача низа духьал латаш нах болча юкъе гIолла хIаьта а кIезига сабардаьча гIолла аьттув а баьле, дIахо деша Мусас. Цу хана Сурхо тIарча юкъарча школе тIехдика дешарца 3 класс чакъйоаккх цо. Амма 1944 шера вай къам мехках а даьккха СибарегIа Iодахьийтарца юкъагIдус цун из юха а.
Мехках баьхача Мусай даь Ахьмада дезала кхыча наха санна дукха халонаш тIакхоач, шелалца а, хьогалца а, моцалца а ювзаенна. Доххьал хьалхарча цхьан шера 4 саг къаст царех. Из дар ГIинбухен Казахстана Малиновка яхача юрта. Бейначарна юкъе бар Мусай даь-да а даь-нана а, даь-вежарий а. Цига каша а даьккха дIабохкарца, массаза ГIинбухен Казахстане лаьтта бисар уж, бехкбоацаш шоаш къоастабаьча шоай хьамсарча мехках хьогаш.
Ераш кхаьчача Малиновке иштта бахар украинцаш, немци, полякаш. 120 цIа дагIаш йоккха йоацаш юрт яр из. Цу юрта йолаш яр юхьанцарча дешара школа, цу чу дешар 4 шера. Шоаш мехках баьхача 1944 шера гурахьа цу школе деша эттар Муса дIахо 4 класс яккхардухьа.
Арабоахача хана тайп-тайпарча поездаш тIа нийсбенна хиларах, бекъабенна нийсбеннаб арабаьха нах. Иштта Сурхо тIара арабаьха Iобига Овшанаькъан а къаьстар СибарегIа Iокхаьчача. ХIаьта Малиновке нийсбеннараш Мусай даи, даь-вошеи, цхьаькха цар тайпах цхьа кхалсаги бар шоай дезалашца. Иттех шу даьккхар цар Малиновке бахаш къел юаш, шоай тайпан нахах дIа мишта кхетаргбар-хьогI яхаш, царех хьогаш. Хала вахар дар цар цига диар, геттара дукха хийттар царна шоай гаргара тайпан нах бIарга ца гуш цу юрта дIайихьача ханах. Цу юкъа шоаш бахача районерча Советское яхача юрта дешаш 9 класс а яьккха, дикка кхийна зIамига саг хилар Мусайх.
1954 шера Кокчетавски областа Володаровка яхача юрта баха дIабахар Мусар. Цига бахар акхар массаза сатийса цар тайпах бола кхоачарагIбараш. Володаровке ший дешар дIакхоачашдир Мусас, 10 класс чакхъяккхарца. Массаза а тIехдика кхеташ, ший дешар дукха а дезаш, боккхача лерхIамца дийша ва Муса. Цун геттара дукхаезаш, цо атта а хеташ Iомаеш хинначарех я математика, физика, химия, хIаьта къаьстта цун дукхаезаш хиннай эрсий мотти литератураи Iомадеш йола урокаш. Дукха исбахьален литература дийша ва Муса: Гоголя, Лермонтова, Пушкина, Толстойя кхолламаш, хIаьта Толстой цун геттара дукхавезаш хиннав, цо дувца бакъдараш а нахах язду дикадараш а бахьан долаш.
Школа яьккха ваьннача 1955 шера дIахо лакхахьар дешар Iомаде институте деша ваха чам хиннабар Мусай, бакъда из чам бита бийзар, дезал халача хьал тIехьа бахаш хилар бахьан долаш. Ший дезала хьал аттагIча оагIорахьа тоадардухьа, болх а лаха, шийна эггара хьалха корабаьча балха вахар из. Из араваьлар кхерах йола плиташ хьаеча карьере. Цига, дика алапи а луш, болх бу Мусас цхьан юкъа. Бакъда, 26 сом ахча а луш дика болх из бале а, къонача зIамигача сага дегIа могашал кIалйитар кхерам болаш хала болх бар из. Цудухьа сайранарча курсашка деша а этте, шофера курсаш йоахаш дийшар цо, цул тIехьагIа Володаровка автобазе балха ара а ваьлар. ЗИС-5 яха керда машен кхаьчар цунга, хIаьта Рузаевски районе гIишлош еча дIахьожа а ваь, 1957 шерага кхаччалца йолча хана болх бир цо цига, ший хьамсарча мехка юха цIавалцца.
Производства хьалхалаттачарех хиларга хьежжа, хьалхарчарца бокъоелар цунна Кавказе цIава. Бакъда цу шера аьхки гIалгIаштеи нохчаштеи цIабаха бокъо ца луш хIама кхостадир, поезда тIа хьал тIа а бувлаш, милице болхлоша паспорташка а хьежаш, нах юха тIера Iо а боахаш.
ЦIа дехкадар Мусар, ший балхара хьаваьннавар из, цIаваха бокъо ма елланге а. Шийца хиннача шоай гаргарча наьха 50 сага паспорт а дахьаш, ший даь-веший къонгашца Казахстана аренашка гIолла Кавказе кхаьчар из. Цар хьош хиннача наькъа керттера декхар дар, цу паспорташта Сурхо тIа прописка елга. Цул тIехьагIа Казахстане юха а ваха, цигара ший гаргара нах цIабоалабар чIоагIа лерхIам болаш дар цунна.
Шоай боацача панача мехка 13 шу даьккхачул тIехьагIа, юха шоай мехка а юрта СурхотIех а кхийттаб уж. Цу юкъа СурхотIен цIи «Мамисон» аьнна хувцаеннаяр. Йовзаргйоацача тайпара хувцаеннаяр юрт, цхьаццадола боахамаш тишденна, довзаргдоацача дайнадар. Дукханахьа йоархI тIаяьннаяр. Из бIаргадайча, халахийтар Мусайна а цунца хиннача новкъосташта а, бакъда боханзар уж. Ше цIадена паспорташ ший юрта прописка еш дIа а яздаь, шийца цIавенача Мухьмадаца Кокчетаве юха а ваха, ший мел вола гаргара саг а воалавеш цIавера Муса дукха хьийгача шоай боча мехка.
ЦIавенав аьнна доалаш мича да, дезал ба кхаба безаш, хIаьта цу гIулакха болх эш. Цудухьа цIавенача шера, кхы юкъ ца йоаккхаш, Грозне къаман мотт Iомабарах йола курсаш яха деша вахар Муса. 3 бетта хула курсаш яр уж, номер 22 йолча школе хьехаш Малсагнаькъан Дошлакъи Оарцхои болаш. Курсаш чакхъяхарца амар а денна, Муса балха хьожавир Сурхо тIарча школе гIалгIай мотти рисованиеи хьеха. Цо цига болх бир 1957 шера декабрь беттага кхаччалца. Болх бита бийзар, арме ваха везаш хиларах.
1957-1961 шерашка Муса амал деш хиннав Военно-морской флоте Севастополеи, Североморскеи, Северодвинскеи, Красноводскеи. Цига амал деш волча юкъа, цIе диплом хьаэцарца, военно-морской училище йоакх цо. Армера гIулакх чакхдаьлча из цIавоагIа ший мехка – Сурхо тIа. Ше цIавеча хьалха ше хиннача школе болх бу Мусас гIалгIай мотт, история, география хьехаш. Хьехархо волаш болх беш воллаше, цо, дIа а этте, деша Нохч-ГIалгIай хьехархой институте историко-филологически факультете. Из дика дийше чакхйоакх цо 1967 шера. Цу хана Муса болх беш вар ше хьехаш волча школе завуч волаш.
1968-1972 диззача дешара шерашка школа кулгалхо волаш болх бу цо. Цу 1972 шера цун лу «Отличник народного образования» яха цIи. ХIаьта 1972 шера из хорж Сурхо тIарча сельсовета тхьамада. Цига цо болх бу 1974 шерага кхаччалца. Цул тIехьагIа из хорж Назрановски исполкома тхьамада гIонча. 1975-1987 шерашка цо болх бу Назрановски райсполкома культуран отдела кулгалхо волаш. Цу юкъа дукха сийдеш грамоташ лу Мусайна, ший мохк, ший халкъ бахьанце балха тIа хьинаре къахьегарах.
1995-2004 шерашка ГIалгIайчен культура министра гIонча волаш болх бу цо, иштта Халкъан кхоллама цIен кулгалхо волаш а. Цу юкъа цунна лу «Заслуженный работник культуры» яха еза цIи. ХIаьта 2010 шера Муса цIагIа Iа, дIахо ший цхьацца хIаманна тIехьа къахьега а шийна салаIа а уйла йолаш. Цу хана цунна лу «За заслуги в культуре» яха еза цIи.
Уж мел дола балхаш деш воллаше, цу юкъе гIолла исбахьлен кхоллама а Iилман а балхаш деш хул Муса. Кхоллама балхаш язде Муса волавеннав 20 бIаьшерен 70 шерашка. Цун халхара дувцараш кепадийттад «Ленина никъ» яхача газета тIа. Уж да: «По следам старой легенды», «Путешествие по Сирии и Ливану», иштта кхы а. ХIаьта 1995 шера арадаьннад цун Iилман-цIихеза гуллам «Язык Адама и Евы». Цу тIа гIолла хьахьокх Мусас, мел къаьна ба гIалгIай мотт, мишта кIоаргара хьабоагIаш ба из.
Дукха да Мусас яздаь балхаш, царех да: «ГIалгIай къаман иллеш, ашараш, назмаш», «Сеска Солсеи Колой КIантеи», «ГIалгIай къаман кицаш, ловцаш», иштта кхы а дукхаш.
Овшанаькъан Муса прозаик, поэт, публицист, краевед историк ва. Цхьацца ший Iилман бух бола статьяш цо кепайийттай «Сердало» газете а.
Муса ваь 85 доал укх шера май бетта 1 дийнахьа. Со воккха а ва, къа а веннав, аьнна, Iо ца ховш, даггара къахьегаш, тохкамаш деш, дукха хIама дIаяздеш болх беш ва из тахан а. Наха дукхавезаш, нах шийца дагабувлаш саг ва из.
«Сердало» редакце цIарагIа цунна ловца боаккхаш ях оаха: Муса, хьайна мел лов вахалва хьо укх дунен тIа! Ираз, аьттув болаш хилба Iа лелабу болх.

МАТЕНАЬКЪАН Илез

«Сердало» № 63-64 (11999-12000), шоатта, 28 апрель, 2018 шу, суббота, 28 апреля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *