Къаман хьехархо

ГIалгIай метта кепайоазув хьахилар а цун ларда тIа хьалхара литературни йоазош арадала доладалара а зама я 1920-1940 шераш. Халкъа ший йоазув хьахилар – къаман гIулакх-оамалца хувцам хилар санна хIама да, эрсаша революция оал цох. Йоазонгара дIадолалуш да халкъа дешар, кепайоазув, хоамбаржар, литература – цу массадолчо халкъа кхетам дегIабоалабу. Хьакхеллача йоазонна хьалха а байнна дIаовтташ бола викалаш къаьстта хьинар долаш а, къаман яхь йолаш а, денале нах хила беза. Ишта ца хилча гIулакх чакхдаргдац. Цу тайпарча нахах хиннав ГIалгIай къаман эггара хьалхара хьехархо – Беканаькъан ДордагIа Тембот.

Вайна ховчох, гIалгIай къам йоазонга даьнна бIаь шу а хьалдизадац. Къаман меттала йоазув дацар, аьнна, вай мотт-м, кега ца луш, цхьацца хьагучадувлача кердача хIамашта цIераш техкарца, дегIаихаб. Дукха кицаш, ховли-довзалеш, сакъердаме дувцараш, фаьлгаш дувцарца метта лоаттабаьб мотт, вай даьша. Бакъда, цхьа да оарцагIвала везача хьале эттаб гIалгIай мотт 19 бIаьшарено ший доал 20 бIаьшаренга ковдадаьча замах. Цу ханна из кхета а даь, мотт каьхата тIа баккхаргахьа къахьега болабеннаб вай къаман цхьаццабола къонхий. Цига хьалхалаьттарех ва къаман хьехархо Тембот.
Малсагнаькъан Кураза Зоврбика вай йоазув хьакхеллача хана, массарел хьалха а ваьнна шийна тIа а ийца, наха юкъе из дIадоаржадеш къахьийгарех ва Тембот. Керда кхелла йоазув 1921 шера чIоагIдаьчул тIехьагIа, из йоазув шин шера гаргга кулгайоазонца леладаьд цар. ХIаьта из кепайоазон тIа даккхардухьа дукха къахьегаш, кийчон балхаш дIакхахьа дийзад. Из болх а ДордагIа Тембота дукхагIбар шийна хьатIаийца хиннаб.
Беканаькъан ДордагIа Тембот ваьв 1873 шера декабрь бетта 27 дийнахьа Йоккхача Ачалкхе. Цхьаькханахьа хьоахадаьд 1878 шера февраль бетта 10 дийнахьа из ваьв аьнна. Бакъда цох бакъдар, нийсагIдар малагIа да ца хой а, лоархIаш дар хьалхара таьрахь да.
Тембота да ДордагI хьал-таро дика долаш саг хиннав. ДIадувш лаьтта а долаш, дукха жа-доахан а долаш, Буро тIеи Ачалкхеи, шиннахьа, тикаш а йолаш. Буро тIарча тика чу дохкаш дуа хIама хиннад, хIаьта Ачалкхе хиннача тика чу цIен боахама, вахара эшар хиннад. Тембота нана, Доврбеканаькъан Букачис Iумара йоI хиннай.
ЗIамига кIаьнк волча хана денз хьисап долаш хIамах дика кхеташ кайоаллаш хиннав Тембот. Ший даьна тIехьадешарца Къуръана цхьаццадола айташ а, къаман багахбувцамаш а, халкъа иллеш а Iомадаь хиннав из дагахьа, хIаьта кицаш-м цунна дукха ховш хиннад. Эггара хьалха деша дIаволалуш, цкъарчоа шоай юртарча маьждиге Iомадаь хиннад цо Iарбий йоазув-мотт. ТIехьагIо Наьсарен Буро чу хиннача дешарле дIавеннав из дас. Из яьккха ваьлча, цо деш гIалгIай керттера шахьар хиннача Боро тIарча реальни училище. 1893 шера из чакх а яьккхе дIахо деша вода из Ростове хиннача Варшавский политехнически институте. Цхьан шера дийшача, цамогаш хиларах из институт йите цIа а вай, шийна дарба а дай, Буро тIа хиннача паччахьалкхен банке чинал долаш болх бу цо. Цу замалахь Буро тIа дика даь шоай цIенош а хиннад цар.
Кхыбола гIалгIай къонгаш санна бIорахой тIем тIа а моастагIчоа духьал латаш дакъа лаьцад Тембота. Деникинцашта духьал латаш тIем тIа чов а яьй цунна.
ГIалгIай къам паргIатдаргдола оагIо лохаш, цу оагIорахьа дукха теркам лоаттабеш къахьийгарех ва Тембот. Ханаца шийна улув баьхаб цо ше мо уйла йола нах. 1920 шерашка из чIоаггIа чуув къам сердалонга дигара Iилман балхаш тахка, уж дIаязде, дукхача шерашка шийна дагалаьттар кхоачашде къаман тIера хало дIаяккхара къахьега волалу, дIаболабу боккха юкъара болх. Беррига ший низ дIалу цо къаман гIулакх-оамал дегIадоаладара, хьенаре дакъа лоац вахар эргдоаккхача оагIорахьарча балхаца, дукха уйла ю, къахьег ма хулла чехкагIа бIаьшерашка хьайоагIа боадо халкъа юкъера дIаяккхара, къаман меттала дола йоазув арадаккхара. Къаьстта вай къам йоазув мотт ховш ца хилар чIоагIа Iаткъаш хиннад цунна. Из хьагаш хиннав дунен Iилманца къахьегаш шоай мот, гIулакх-оамал, хьисап довзаш из доашхаш къахьегаш болча кхыча къаман нахах. Бакъда царех хьегарах бала пайда боацилга кхета а деш из гIийртав шийна могача тайпара къам сердалонга дига, къаман хьалхале лаццал ба аьнна шийна хетарашца къахьега.
Малсаганаькъан Зоврбика «Сердало» яха вай хьалхара газет хьакхеллача хана, цун редактор из ше хиннав. Дале а, цунна чIоагIа эшаш хиннав газет ларттIа кхоаччаш леладергдола цIенхашта вола саг. Газета геттара эшаш хиннав дика гIалгIай мотт ховш а керда хьахинна гIалгIай йоазув ховш а вола саг. ХIаьта Тембота Зоврбикаца ший доттагIал хилар бахьан долаш, хьалххе а цунгара хьа а ийца, Iомадаь хиннад из йоазув. ХIаьта дIабувцаш бола гIалгIай мотт-м Темботал дикагIа ховш атта саг хиннавац цу замалахьа. Из ва эггара хьалха гIалгIай мотт хьеха волавенна саг, къаман хьехархо. Газета «Сердало» бехктокхаме секретарь а волаш, таржамхо а волаш болх баьб цо редакце хьинаре къахьегаш
Болх дIаболабаь а балалехь Тембота вIашагIъеллай дика гIалгIай мотт ховш а цу меттала язде ховш а болча нахах йола йоаккха йоаца тоаба. Уж ба Хоаной Осман, Оазнаькъан Салман, Овшнаькъан Махьмад, Iоахарнаькъан Лорса, Дахкилгнаькъан Бахьаудин иштта кхыбараш а. Ший беррига низ оарцагIа баьккха царна дIахьийхад цо из керда даьнна йоазув. Уж кхы дукха ца говш цох дIа а кхийттаб.
Юххера а ший болх болабаьб газета «Сердало». Цун хьалхара номер араяьннай Буро тIа май бетта хьалхарча дийнахьа 1923 шера. Пхи бIаь газет да уж эггара хьалха араяьнна хинна тираж. Из хьалхара номер арайоалача дийнахьа, цох боккха кхаъ хинна, Наьсаре вIашагIа а кхийтта, Буро тIа кхо бIаь совгIа саг вахар тхо, яхаш, дувцар боккхийча наха. Из йоазув хьакхоллара ди гIалгIашта массаза а лоархIаме хиннад.
Газета бехктокхаме секретарь хиннув тIех лоархIаме вола Беканаькъан ДордагIа Тембот. Наьна меттагахьа чIоагIа говзал, хьисап долаш саг хиннув из. Юххьанца деррига къа ше хьега дезаш хиннад цун газет арадала доладелча. Бакъда, цо из болх, чIоагIа цох доккхал деш, бIа ца къожабеш, хьабеш хиннаб. Из газета хьакхоллача а цу юкъе доккха дакъа лаьца ва из. Цу газетах доаккхалдеш, цун хьалха лаьтта ши саг вувцаш, цох лаьца ДордагIа Тембота язъяьй, «Сердало» яхаш цIи а йолаш, байташ.

Сердало

Дахалда вайна «Сердало»! —
Вай культуран чарх,
Камаьршача Iаьдало
Вайна байта малх.

Зоврбика тIехк я хьо,
Тембота дулх да хьо,
Ткъамаш дIаьха да хьа,
БIаргаш сийрда да хьа.

Хиланза хьалдаь, дале хьалкхийна,
Зовне екача назмех чуийна,
Вай лоаман тархаш сомйоахаш доагIа
Хьо, заман тур, культуран дIоагIа.

Села чIоагIа вай мотт каьхата тIа балар дезаш хина гIадваха яздаьд поэта уж мугIараш. Укх байташкахьа хьалхарча бIоагIилга тIа йоах цо «Сердало» вай культуран чарх хилар а, из сийрда малх хилар а. Дог тийша хиннав из мотт дIаяьзбеш хилча цунца дIаязъеш йола культура, дукхача нахага дIакхоачаргхиларах. ДIахо шоллагIча бIоагIилга тIа шеи Зоврбики шиъ вIаший хеттав цо. Зорбиках газета тIех я йоах, хIаьта шийх – Темботах – газета дулх да йоах. Дулх тIадоацача тIехкан чIоагIале яц, тIехк юкъе ца йоалле дулхан а низ бац! КхоалагIча бIоагIилга тIа цо дувцар да, цхьа ший маIан долаш. Лоаман юрташка бахача нахага из кхоачарг хиларах дог тийша, цох дог гIоздаьнна ва из, шоллагIа дале, лоаманхой вахар газета тIа дувцаш хилар а хьахьокх цо.
Цу хана гIалгIай йоазув кхолларо дукха вай кагий нах дешара тIахьийхаб. Массанена а дагадаьллар хиннад «Дешар сердало – цадешар боадо» яха керда даьнна кица. Цу хана гIалгIай йоазонхошта шоаш деш долча йоазонна кепатохийта из цхьа газет мара кхы моттиг хиннаяц. Иштта дегIааха болабеннаб ГIалгIай йоазон мотт. «Сердало» бахьан долаш шой начIал лакхдеш, говзал ираеш, дош кIоаргдеш къахьийгад юхьанца цу ханарча йоазонхоша. Из газет бахьан долаш а хиннаб царех дукхагIчарех эзди йоазонхой.
Хьалха газет «Сердало» духхьала гIалгIай меттала хиннад, хIаьта тахан дукхагIча даькъе эрсий меттала да из. ФуннагIа даь а, деррига йоазо гIалгIай меттала хургдолаш даккха дезар из.
Укх 2018 шера май бетта хьалхарча дийнахьа «Сердало» газета 95 шу даьннад. Вай уйла йича, дукха ха я из. Доаккхалде мегаргдолаш газет да из. Боаккха мул ба цо ший вахаре баьккхар! ЧIоагIа мах бар цун, нагахьа санна из деррига а гIалгIай меттала арадувларе. Дала низ лулба цунна гIалгIай меттала дала! Вай хьахинна каьхата мотт эггара хьалха караийцачарех а ца Iеш, Темботах хул хьалхара хьехархо а. 1923 шера Областной дешара отдело вIашагIйохк курсаш. Темботах тийша хиннай уж а. 1923 шера диъзлагI арадоалача газета тIа кепатох цо «Хьехархой курсаш» яха статья. Тахан а ший мах бовнза я из. Цо йоах:
«Вай, гIалгIай мехкара хIанзара дешар, эрсийчул совгIа гIалгIай меттала а да. ГIалгIай метта дешар юрташка хьеха гIалгIай хьехархой беза.
Наьсарерча Буроча уллача школе укх июнь бетта юххье 1923-ча шера хьехархой курсаш я йолалургйолаш. Курсаш лоацца я, цар ханаш кхоккха бутт мара бац.
Цига хьехаргбар цкъа гIалгIай мотт ба, шоллагIа — хьисап, кхоалагIа — географи, диълагIа — истори; деррига а дешар гIалгIай меттала хургдолаш да.
Деша баьхкача наха мехка чотах хургболаш хьехархой кхача, книжкаши тетрадаши да, цхьабарашта чуIе фусам хургья. Курсашка деша бехараш ба бусулба дешар дийша, хIанз хьужарешка деша багIараш а, баьннараш а — берригаш а ханна 20 шерал зIамагIа боацаш. Цига дешаш ба эрсий мотт дика хов кагий нах а.
Дешар кхаь бетта йистедоалаш да. Дийша баьннарий бокъо я хьаштдолча юрта хьехархо хила, эрсий хьехархошта нийсса алапи а долаш. Хьужарера мутаIалам вар ший хьужаре юха чуваха бокъо йолаш ва цу тIа гIулакх де, хьашт дале из дешар новкъа доацаш цу юрта хьехархо ва из, дизза алапи а долаш.
Хьехархочун болх бе безам боацачоа шийна Iомаде дешар хул цох. Дешаро массаза а соввоаккх саг. Ший наьна меттала дешар доаца къам къамашта юкъе вIалла къам а дац хIанз, акха къам лоархI цох, сий далац цун. Ший меттала дешар доацача къаман саг, дешар долча къамашта юкъе нийсвелча, ший къаман йоазув ца хилар шийна мел Iаткъ цунна дика хов. Цудухьа шоай наьна меттала дешар хиллал ираз хиннача къамо модз санна мерза а хеташ Iомаде дезар из, вешта моллагIча къаман дешар вай везачо Iомадолда…».
«… дешар ший наьна меттала даьлча, из ца хар доккха эхь да, кхувш боагIача гIалгIай кагийча наха.
– Со визза гIалгIа ва, — ала йиш яц цун ший меттала дола йоазув ца хейча!».
«МоллагIа долча кхыча къаманца яхье этте латт вай, воай лоалахошца, хьаькъалахи, говзалашкеи дунен сердалонгеи додача хIаманна, кхычоа санна вай хьал ца эттача, цунна вай йоаккхо ца йича, ийрчадаргда вай наха хьалхашка. Вай яхь хила еза воашта нийссача къамашца.
Вайна а беза воай чура че лелае нах. Уж ца хилча, вай йиш яц воай йоазонга дала. Цудухьа хьа а дIа а ца кхувсаш сахьа-ташца хьалкхеде деза вай воай дешар. Дешара вай хьалха далар шун кара да, кагий нах! Керттера шун кара да из!».
«Сеца хий, мелла кIоарга дар, аьнна, тхьайса латт, тхьайса хIама — денначоа нийсса да». «Iийнача берзал лийнна цогал теннад», — яьхад вай даьша. Сомадала гIалгIай къам! Iа а хьа-эца укх маьлха дунен тIара кхыча къамашта нийсса хьайна доагIа дакъа!
Ший дакъа хьал ца эца саг а — саг вац, ший дакъа хьалъэца ца хов къам а къам дац».
Иштта нахага кхайкамаш а деш, чакхйоал из статья.
Хьехархой курсашка хьийхача а ца Iеш, Тембота гIалгIай йоазув Iомадаьд советски партини школе курсашка. Къаьстта цун хьехархочун начIал гучадаьннад из ГIалгIай хьехархой-техникуме хьехаш хиннача хана. ДукхагIбола вай къаьнара йоазонхой цо хьийха ба. Воай хьалхарча мугIарашка латта йоазонхой вахар тахка айттача гучадоал вайна ДордагIа Тембот царна хьехаш хинналга.
Литератураца, грамматикаца, юкъарлон балхаца дукха я вай тахан лелаеш йола ший хана Тембота кхелла хинна терминаш. Вай орфографен хьалхара бокъонаш увттаяьр а из ва.

1928 шера апрель бетта 2 дийнахьа арадаьннача «Сердало» газета номера тIа «Ши зама» яха ший поэма IотIаяьккхай цо.
«Ши зама» ювцача хана вай теркам тIабахийта боагIа цун поэтически говзала. Йолалушшехьа а халкъа кицан тIара дIайолалу из:

Сигала морх йоацаш,
ДогIа делхарг ма дац, —
Дег тIа бала боацаш,
БIарг белхарг ма бац.

Укх кицашца хьахов вайна поэт цIена гIалгIай мот ховш хиларал совгIа халкъа кицаш довзаш а цар маIан дика кхетадеш а хинналга.
Тембота прозаически кхоллам ба дукха статьяши очеркаши. Цо повесташ язъеш хиннай, алар, цхьаккха лар йолаш хIама дац. ДукхагIа йола цун очеркаши статьяши кепайийтай цун хьамсара хиннача «Сердало» газета тIа. ВIалла кIорда а ца деш дийнахьа а бус а цу тIа вагIаш хиннав из. Цун кхача хиннаб из газет.
Беканаькъан ДордагIа Тембота кхоллам гIалгIай литературе чIоагIа лоархIаме ба. ГIалгIай дукхача йоазонхоша ма аллара ший тайпара гIалгIай поэзи хьайолаенна хьаст ба из. ГIалгIай къаман гIулакх-оамал, мотт, къаман Iадаташ дегIадара ший беррига низ дIабеннаб цо. Дукха яздаьдац Тембота, бакъда кхоллама йоазо кIезига дале а мотт бикъа ба цун, бIарчча библиотека хьалйиззал маIан даккха йиш йолаш ба цун хIара кхоллам. Цун кхоллам бешаш хилча хIарача ший заман хьашташ кхоачашдеш хила веза саг, яхача уйлан тIа вода. Тембота из дика кхетадеш а хиннад.
Тембот дагавоагIаш хинначар хийла оалаш хиннад, цо дукха вай багахбувцам дIаязбаьб. Бакъда, уж деррига балхаш шоай ханна кепа ца тохарах, мича дахар ца ховш дIадаьннад. Къаьстта дукха хиннадар, йоах, Тембота дIаяьздаь турпала-эпически иллеши, шира дувцараши, наьртий оаламаши.
1939 шера кхелхав ДордагIа Тембот. Дала гешт долда цунна! Вийрза моттг Дала даькъала йойла!
Халкъа хьехархо хиннача Беканаькъан ДордагIа Тембота хьамсара хиннача «Сердало» газета укх шера 95 шу дизад май бетта 1 дийнахьа. Ше хьакхеллачахой мехка дола кердадараш, хувцамаш, наьха вахара хьал белгалдеш хьадена газет да из. Тахан а шийна ма могга хьинаре къахьегаш мехка хьал тоадалар дог доахаш болх беш я «Сердало» редакци.
«Сердало» — гIалгIай кепайоазон ираза никъ.
Беканаькъан ДордагIа тембота 95 шу хьалха ма аллара, дахалда «Сердало» — вай культуран чарх!

Матенаькъан Илез

№ 65-67 (12001-003), пIаьраска, 4 май, 2018 шу, пятница, 4 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *