«Сердало» газета 95-шу дизарга

Хоаддаме довзаш дац, ширача замалахь гIалгIай дешар йоазув хиннад е хиннадац яха дош. Цхьабакъда хIанзара вай йоазув мишта, маца хьахиннад ховш да. Цу гIулакхо гIо даьд вай къаман литература хьахилара а мотт лорабара а.
Вай къаман мотт чубоагIа Иберийско-Кавказски меттай дезала, нахско-дагестански тоабан нахски подгруппе. Iилманхоша белгалдечох хIанз дийна, леладеча ялх эзар совгIа долча меттаех, ширахдарех лоархIаш ба вай мотт. Цун башхалонех да, цунца бархI падеж, ялх грамматически ха, ялх грамматически класс (цхьаболчар ворхI а кхы дукхагIа а я оал) хилар. Цунца цхьана гIалгIай мотт къона йоазув долча (младописьменный) меттаех ба. Укх шера 1 мая 95 шу доал гIалгIай меттала «Сердало» газета хьалхара номер араяьнна. Газета вахарах массехк уйла белгалъеш да ер йоазув.

Ший хана, Советий Iаьдал доаккхача хана къехошта (пролетариата) денна дош кхоачашдеш, Къилбаседа Кавказе а дерригача Россе а дахача, таьрахьага диллача доккхий доацача къамашта, наьна меттала йоазош (алфавиташ) вIашагIдехкад. Царна юкъе хьалхачарца шоай йоазув хьадаьд гIалгIаша. Укхаза белгалде деза, вай меттацара цхьадола дешаш тохкача хьалхарчарех академик, Iилманхо Услар Петр лаьтталга. ТIехьагIа цу хьакъехьа къахьийгад профессора Яковлев Николаяс, кхычар. БарайттлагIча бIаьшере гIалгIай къам Эрсий паччахьа карадахача (1770 ш.) денз эрсий а доазол арахьарча а Iилманхоша, мехкаш тохкаш лелачар, дукха йоазош даьд вай къаман вахарах, оамалех, сакхетама маьхалех, къахьегара башхалонех, гIишлош ярах, хьаша-да тIаэцарах, текъама динах дола куцаш довзийташ. Цу даькъе Iилман гулламашка а периодически изданешка а кепайиттай цу йоазонашта. Цхьабакъда вай меттала йоазув ца хилар бахьан долаш, Iалаьмате дукха гIалгIай къаман вахара а сакхетама а маьхалаш дIа ца язъеш йисай. Цудухьа йицъеннай уж.
Вай меттала долча йоазон уйла еш нах цу хана вIалла а хиннабац оалалга дац. ГIалгIаша бусулба ди хьатаийцачул тIехьагIа, цхьаболча Iаламнаха, Iарбий йоазув вай метта гарга доаладе гIерташ къахийгад, совгIа диакритически хьаракаш а увттадеш. Деррига а 28 алап мара доаца Iарбий алфавит 46 алап а 45 оаз а йолча гIалгIай метта гаргадоаладе аьттув хиннабац. Царел совгIа ший хана Джабагиев Иже Мухьмада «Ингуше-чеченская азбука» аьнна цIи а тилла книжка кепатеха хиннад 1908 шера, яхаш белгалду Iилманхоша. Цу моттиге латинскии кириллицаи алфавитех пайда ийцаб автора. Уж хьоахадаь шаккхе а алфавит энтузиасташа къахьегарах хьахиннад. Паччахьалкхено цу даькъе гIо даьдац. Цхьабакъда 1922 шера дIадоладаьд гIалгIай алфавит вIашагIдоллара балхаш. 1923 шера 1 мае «Сердало» газета хьалхара номер араяьннай. Цу хана тираж 500 экземпляр а йолаш, кIира цхьа номер арахецаш хиннай. Редактор хиннав Мальсагов Зоврбик. Из цу балхара дIаваьнначул тIехьагIа, цу дарже лаьттав Аушев Дреса Махьмад. ХIанз долча «Сердало» газета йолча йиъ оагIон ах боараме мара хиннадац из. ЦхьалоагIчеи йиълагIчеи оагIонаш тIа эрсий метталеи шоллагIчеи коалагIчеи оагIонаш тIа гIалгIай метталеи йоазош кепатохаш хиннад газета.. Юххьанца 39 алап хиннад вай алфавитаца (1923-1928 ш ш.), хIаьта 1928-1938 шерашка 41 алап. Латински ларде долча цу алфавитах пайда а эцаш, цу шерашка кепатехад школьни учебникашта, дешара пособешта, шин дошлорга (М. Ужахов. «ГIалгIай – эрсий лугIат. Крайнациздат 1927, И. Мальсагов. «Эрсий – гIалгIай словарь». ГIалгIай издательство «Сердало» 1929.
Дукха хана денз, наг-наггахьа, цу даькъе «Интернете» а хьоахаду, вай йоазув-дешар латинница ларда тIа даккха дезар яха дош. ДукхагIчар аьлар алийта е шоаш малаш ба ца хойташ дувц из дош, Iаяха лингвистиках а фонетиках а шоаш кхеташ беце а. Деррига а 26 алап мара доаца из алфавит гIалгIай метта гаргадахьа хала хургда. Из шаьрра гуш да 1923-1938 шерашка хиннача вай алфавитага хьежача а. Вай дешар-йоазув ховш бола нах иштта а кхы дукха боацача моттиге, тIаккха-м геттара кIезиглургба уж. Цудухьа, вай хIанз долча кепайоазох бизза пайда а эцаш, наьна метта йоакхо йича дика хургда ала лов.
Укхаза белгалдинза далац, «Сердало» газетал совгIа, гIалгIай меттала йоазонашта кепаетташ массехк районни газет хинналга. Царех да «Наьсарен колхозхо» (1939-1943 шш.), тIехьагIа «Ленина никъ», (1958-2000) шерашка «Наьсарен оаз». 2000 шера денз «Наьсархо». «Ачалкхен колхозхо» (1941ш.), «Къахьегама байракх» (Шолжа районни доазон колхозно-совхозни урхале, (1962-1963). «Байракх», Первомайски район (1958-1960 шш.). ГIалгIай меттала йоазошта кепаетта уж газеташ шин меттала арадувлар. ХIаьта «Сердало» газет 1957 шера денз деррига а гIалгIай меттала кепаетта доладир, выходной даннеш эрсий меттала хилар ца лаьрхIача.
«Цхьа мотт ховр цхьа саг ва, кхо мотт ховр кхоъ саг ва» яьхад вай даьша. Цудухьа метташ дукхагIа мел хов диках да. Цунца дувзаденна къоаггадаь белгалдинза далац, вайна эрсий мотт ховш хилара лоархIам Iалаьмате боккха болга. Цун бахьан вахар ше да. ХIана аьлча, Россе паччахьалкхене ши бIаь гаргга къам дах. ХIаьта царна юкъарчал деш лелабеш ба эрсий мотт. Цул совгIа паччхьалкхен мотт а ба из, Российски Федераце дерригача доазон тIа. ТIаккха доазонал арахьа а дукха нах ба эрсий мотт лебеш.
«Сердало» газета хьалхара керттера редактор Мальсагов Зоврбик хиннав аьнна белгалдир вай лакхе. ХIаьта из хиннав гIалгIай цу ханарча алфавита автор а. Газет хьахиларо, из арадувла доладаро доккха новкъостал даьд вай меттала художественни йоазонаш деш бола нах гучабалара. Цу тIа кепайийттай Беков Тембота, Оза-къонгий Ахьмадеи Салманеи, Муталиев Хьажбийкара, Базоркин Идриса, Осмиев Хьамзата, Яндиев Джамалдас, Зязиков Бахьаудина, тIехьагIо Боков Ахьмада, Ведзижев Ахьмада стихаштеи дувцараштеи. 1957 шера газет керда арадувла доладелча бокххагIча а къона хьалкхувш болча а йоазонхой произведенеш кепаеттар «Сердало» оагIонаш тIа. Ала деза 1958 шера денз «Лоаман Iуйре» цIи йола литературно-художественни альманах арадувла доладенна хилар. 1990-1991 шера «Маьт-Лоам» яхаш журнала массехк номер араяьлар. ХIаьта 1997 шера денз «Литературни ГIалгIайче» журнал да арадувлаш.
Мехках баьха гIалгIай нохчии цIа а баьхка республика (НГIАССР) меттаоттайича, арахеца доладаьча «Сердало» газета керттера редактор хиннав Хаматханов Джабраил. ГIалгIай кепайоазох аьлча белгалдинза далац, цхьаькха а: ший хана, нийсагIа аьлча «ЦIе ГIалгIайче» – «Красная Ингушетия» цIи йолаш, эрсий меттала газет арадувла доладенна хилар, 1920 шера 20 апреле денз. ТIехьагIа «ГIалгIай къехой» – «Ингушская беднота» аьнна цIи тилла хиннай цу газетах
«Сердало» газета редакце тайп-тайпарча ханашка къахьегаш хиннарех ба: Мальсагов Мухтар, Шадиев Азмат, Ахриев Умалат, Шадиев Арсмак. XX – ча бIаьшерен 30-гIча шерашка редактор дарже лаьттав Дахкильгов Ахьмад.
ГIалгIай меттала язде-деша ховш бола нах кIезига хиларах Iалаьмате лоархIаме хиннаб таржамхой Аушев Махьмадеи Дахкильгов Бахьаудинеи къахьегам.
Iалаьмате халеи чоалханеи зама эттай, коллективизаци а репрессеш а хиларца цу хана. Цу хана «Сердало» газета редактораш хиннаб Тамбиев Ювсапи Мальсагов Колии. Редакце хьинаре къахьегаш хиннарех ба Паров Сулейма, Дзарахов Хьамид, Ужахов Хьажбикар.
1957 шера денз газете къахьегаш йоазонхой бар Осмиев Хьамзат (бехктокхаме секретарь), Чахкиев Капитон, журналисташ Галаев Хьасан, Котиев Султан-Гири, Чахкиев Ювсап. «Сердало» газета редакце къахьегаш хиннарех гIалгIай меттала йоазув-дешар дика довзаш уж пхи саг мара хиннавац. Цхьабакъда къонача журналисташа хьем боацаш караерзаяьй наьна метта йоазув Iомадара говзал. XX бIаьшерен кховзткълагIча шерашка керттера редактор хиннав Льянов Мустафа. Из пенсе вахачул тIехьагIа, лакха говзал йола журналист Тебоев Тухан эттав цу дарже. Лоаццача юкъа газета керте лаьттай Аушева Хьава, иштта Гадаборшев Осман а.
Юкъарлене перестройка йолаеларца, керда хувцамаш хулача хана редактора дарже эттар Чахкиев СаIид. Цу хана гIалгIай къаман вахара лоархIаме дешаш дашха, республика вIашагIйоллара эшараш довзийта аттагIа хургда аьнна, деррига а гIалгIай меттала арадувлаш хинна, «Сердало» газет, эрсий меттала даьккхар. Ма дарра аьлча гIалгIай меттала наггахьа дола йоазув кепа-м тохар цу шерашка. Вай республика вIашагIъеллача Шолжа-ГIалий тIара редакци Наьсаре хьалъеча, керттера редактор волаш къахьийгар Озиев Мурата. Цул тIехьагIа, газета кулгалдеш хилар Барахоев Мухьмад. НонагIо долча шерашка цу дарже лаьттар Шадиев Хьусен. ХIанз керттера редактор ва Патиев Йоакъаб.
Дуккхача шерашка «Сердало» газете къахьегаш хилар: Майсигов Саламхан, поэт Угурчиев Азмат-Гири. ХIанз а шоай йоазонашта кепаетташ ба Картоев Мурад, Газдиев Ахьмад, Шакриев Батарбек, Ханиев Мухьмад, Султыгов Йоакъаб, Матиев Илез, Барахоев Муслим, Кодзоева Мадина, дуккха а кхыбараш.
Массайттаза хьоахадаьд газет деррига а гIалгIай меттала даккха деза яха дош. Цхьабакъда цу гIулакха дукха «новкъарленаш» я яхараш а ба. Царна хетачох газета лаьрхIа гIалгIай меттала язде ловш а ховш а саг вац, газет дешараши хьаяздераши кIезига ба. Тираж совъяьлча редакцен рузкъан таро а тоаяла тарлора. ХIаьта вай гIалгIай метта литература дика гIонча хинна, дуккхача шерашка лаьтта «Сердало» газет, гIалгIай меттала даккха дукха хIама эшац. ГIалгIай меттала цхьацца редактор, таржамхо, корректор хилча кхоачам хургбар, цкъарчоа, юххьанца ше арадувла долалуча хана санна шоллагIеи кхоалагIеи ши оагIув мукъагIа гIалгIай меттала кепаеттара. Таржамхочо эрсчий меттала яздеча авторий йоазонаш гIалгIай меттала доахаргдар, хIаьта корректора, официально тIаийцача грамматикаца нийса тексташ нийсъергъяр, редакторо стилистика тоаергъяр. Бакъдар аьлча укх тIеххьарча ткъаь итт шу гаргга йолча хана «Сердало» оагIонаш тIа кепаетта, дукхагIдола гIалгIай меттала дола йоазонаш гIалаташ долаш да. «Интернет» оалаш цхьа керда, технически говзал я укх дерригача дуненчу яьржа. Из араяларца каьхата тIа кепаеттача газетий тиражаш кIезигьяьй. Масала «Сердало» 5000 (пхи эзар) хинна тираж 2000 (ши эзар) мара яц. Цхьабакъда, дунен дуккхача а мехкашка миллионаш экземпляраш йолаш газеташ да арадувлаш. «Интернет» дика аьттув болча заман технически белгалонех я, хIаьта каьхата тIа кепатехар документ да, виртуальнии, электронни белгало а йоацаш. Уж шаккъе а йолаш я «Сердало» газета а, каьхата тираж кIезига яле а. Вай бахархоша газет хьаяздоре, из совъяккха аьттув хургбар редакцен. Из газет, укх 95 шера, гIалгIай къаман юкъара – политически, социально-экономически, литература, кепайоазон, багахбувцама йоазоний, бIарчча хьаийцача вай къаман истори да ала мегаргда.
Цу шерашка газета редакцен болхлоша хадданза къахьийгад, вай къаман вахара белгалонех, керда эттача юкъара – политически хьала башхалонех, юкъеювлача эргалонех дар бахархошта довзийташ. Ший хана бокъонца, мехках баьнначара цIа а баьхка гIалгIай керда вахар дIадоладарах, цига нийслуча кхоачамбоацарех, баьннача аьттонех, цу ханарча НГI АССР, СССР регионашка долча, доазонал арахьарча кердадарех, яздора газета оагIош тIа. Хадданза терко йора хьаьнала къахьегаш боахкарий: ахархой, хьайбаш леладерий, заводашка, фабрикашка, мехкдаьтта хьадоаккхача а из чаккхдоаккхача а къахьегача болхлой. Цул совгIа, ГIалгIай Республика вIашагIйоллара дош дувца даьккхача денз, тахханалца вай мехка мел дола кердадараш довзийташ, из йозон кепе дIачIоагIдеш хьадоагIа «Сердало». Цхьаккха а лоархIаме дола, къаман а мехка а боараме дола дош хьоаха ца деш дитац. Цудухьа белгалде лов, сона хетачох лакхе ма аллара газета ши оагIув гIалгIай меттала а яьккха (цкъарчоа), дIахо болх дIабихьача дика хургдар.
Из Къилбаседа Кавказе къаьнагIчарех а цул совгIа вай къаман юкъара–политически а газет да. Сона дагадоагIаш укх тIеххьарча 40-45 шера вай къонача йоазонхой кхоллама произведенеш: стихаш, дувцараш кепаеттар «Сердало» газета оагIонаш тIа (укх тIеххьарча шин-кхаь шера из гIулакх лаьгIденнад). Цул совгIа къона журналисташ кхебара, царна гIалгIай метта дешар-йоазув шаьрдара дика гIонча хинна латташ да газет. ХIаьта наьна метта хьехархошта а дика гIо ду цо. Вай республика Конституцех, гIалгIай мотт паччахьалкхен шин меттах цаI хиларах, ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо тIаийца закон низаца чIоагIденна болх бе долалац, из официально кепатохалца. Долче, из декхар а дизза кхоачашду «Сердало» газето, ГIалгIай Республика, законаш, Правительства, министерстваи ведомстваи, кхоачашдара Iаьдала органии соцамашта, амарашта кепаетташ, «ГIалгIайче» газета оагIонаш тIа эрсий меттала. 2018 шера цхьоалагIча мае 95-шу даьннад вай къаманна дешарга, йоазонга, кердача вахарга, сердалонга бода никъ хьабийлла дола «Сердало» газета хьалхара номер араяьнна. Цудухьа дегчура ала лов, гIоза – даькъала хилда хьо «Сердало».
ТIехьленна лоацалда Iа хьаьнала хьегаш дола къа!

С. МЕРЕШКОВ

№ 65-67 (12001-003), пIаьраска, 4 май, 2018 шу, пятница, 4 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *