ГIалгIай хьалхара поэма

Таханарча дийнахьа вай къаман литературе дикка дегIаена жанр я поэма яхар. Цу лостамагIа даь массе тайпара балхаш да вай йоазонхой. Йолаш я лирически, лиро-эпически, драматически поэмаш. Бакъда эггара хьалхара поэма хьакхеллар хиннав Озиев ИсмаIала Салман. Укх шера 90 шу дуз из язъяь. Дукха ха я поэма араяьнна, наха йовзаш йола. Цхьа хIама да тамаш йолаш, тахан язйича санна мара, ший лоархIам бовнза, къа ца луш, кIорда ца еш, хьайоагIа из селлара йIаьха зама йоаккхаш. Сона хеташ, кхы а бIаь шу даьлча, хIанз мо ешаш а езаш а хургья «Урдуви Тамареи» яха из поэма. Цунна тайп- тайпара бахьанаш да.

Эггара хьалхара бахьан дувзаденна да безамца. Массаза хиннаб, болаш ба, хургба, адамаш дунен чухь мел дахача хана, кхалсагаи маIача сагаи юкъера безам шин тайпара кеп йолаш. Хьалхарбар – цIена, шаккха оагIув раьза йола, цар шоайла сий ду безам. ШоллагIбар — цIенача дегара боаца, бохка-эца йиш йолаш бар. Дувцача йоазон тIа гуш ба уж шаккха тайпа безам лелабу нах. Тахан а вайна юкъера дIадаланза да из хIама. ЦаIаш маьре баха гIерт вIаьхийча сагага, шоай хьал а гаргарча наьха хьал а тоадар духьа. Вокхарна везагIа ва дукха везаш вола, дего къоабалву саг. Духхьал мехкарашта юкъе хинна а Iац цу тайпара хIама, кагийча наха юкъе а хулаш да из. Цу тайпарча кагирхошта къахьега, шоай кулгашца хьаьнала рузкъа Iоаде лац. Даьгара, маьр-даьгара, е устдаьгара шортта кум йожарга сатувсаш хул уж. Бийша баддаше а, сигалара Iочукхувсаш хилча дика хеташ хул. Хала хете а, болаш ба цу тайпара нах. Да миллионер хилча, болх сенна бу? Цу тайпара уйла кхееш бах уж шоай дегашка. Школе болх беш волча сона тайп-тайпара дешархой нийслу. Цу дешах йола цар уйлаш а цхьатарра хилац. Цхьаболча йиIигашта е кIаьнкашта безагIа хет безам тIагIолла вIашагIкхийтта дезал. Вокхар ахча дезагIа лоархI.
Дукха ха йоацаш ийслагIча классе ювцаш йола Озиева поэма Iомаеш дар тхо. Йийша даьлча, цун маIан де ловш, цхьацца хаттараш дир аз дешархошка:
-Безам боацаш, ахча хилар да дикагIа; е, ахча доацаш, безам хилар да?
Цхьачар аьлар ваха цIа, хьабе болх хила беза, саг йоалаеш хилча, дегIа тIа хий кхарза моттиг хила еза…
Деррига дийца даьлча, цхьан йиIига аьлар:
-Машен тIаккха?..
-Машен оашош хьаэцаргья оаш, къа а хьийга, — цун хаттар дIадерзаде велар со. Бакъда йиIиг шийчун тIара яла дага яцар.
-Со-м гIоргьяцар машен йоацача сагага маьре, — аьлар цо.
Иштта я дукхагIболча кагирхой уйлаш. Шеддар цхьан дийнахьа хьахилча бакъахьа хет царна, фаьлгашка хулача тайпара. Шоаш болх а баь, эшаш дола хIама хьаде а эца а ловш бац. Цхьа дика берригаш бац, цу уйлан тIа сайца латташ. Из къамаьл деш, кхыча йиIига доаладир эрсий гIордаьнна кица: «Везача сагаца цхьана хилча, аьлах яьча бух а ялсмале хетаргья». Шоай кхоачарле йолча наха урдош дахац, шоашта эшаш йола хIама къоначар шоаш хьаэцаргйолаш, маьре дIайохийт, яхаш, дийцар цу дешархочо дIахо. Мел нийса а хоза а хIама да из. Цу тIеххьарча дешархочун дагара волаш язъяьй Озиев Салмана ший поэма. Школе гIалгIай литература мел Iомадаьча сага бовзаш ба цун турпалаш Мареми Тамареи. Царех цхьаккха Iовдала я ала йиш яц. Цхьабакъда шоай ираз бахьан къовсам тайп-тайпара лоаттабу цар. Марем дас воккхача сагага маьре йохийт, шортта ахча хьа а ийце. Даьх яла ца ловш, цунна юхь йийя, шийна ца везача сагага маьре йода из. Бакъда ираз долаш яхац цига. Къонача сесага доал деш волча къоаночо даим тIехдетт цунна ше денна урдув, етташ, Iетташ лелаю из. Дунен сердал бIарга ца гуш ях Марем. Ховш а цаховш а шийна бакъахьа хеттача тайпара ког Iоловза йиш йолаш яц из. Даим цун лергашта хозаш да укх тайпара дешаш:

«Нагахьа сона мутIахьа йоацаш,
Iа дIабоаккхе хьай цхьа ког;
БIехала санна корта оачаш,
Сона сесаг соцо мог…»
Кхыча тайпара я Тамарай кхел. Ше воккхача сагага ахчах йохка лаьрхIа волча даьца дукха Iе ловш хилац из, ший ираз доадайта лаьрхIа яц из цхьанна сагага, кхыметтел даьга а. Шийна везаш вола зIамига саг Махьмад хьа а вийхе, цунга едда маьре йода. Автор ше дукхагIа хьангахьа ва-те? Цунна шаккха ший турпалхо цхьатарра еза аьнна хет сона. Цхьабакъда цхьаннех къахет цунна, сел аьсала йолаш. Из Марем я. Вокхох цу тайпара уйла яц, кхыметтел йоазонхочун ший а. Цо ше бееллар ший кхел, шийна бакъахьа хеттача тайпара дIанийсдир ший вахар. Цун никъ нийсагIа хеташ а, из хьаллоацаш а ва Озиев ший йоазонга гIолла:

«ЦIендаи цIеннанеи а хинна,
Уж шиъ даха Iохайшар,
Маьлха лиро лепош санна,
Сийрда вахар цар хилар.»

Хала хете а, урдош дахарцара уйлаш бе-бе я вай тахан а. Цхьачар яь латтача ваIада яхар ду, цун деша тIара ца боалаш. Вокхарна цох дош хетац. Миллионаш дIалу йийхача сага даьшта. КхоалагIчар, цхьаккха хIама ца доаккхаш, шоай ираз шоаш хьакхолларгда къоначар аьле, маьре дIайохийт шоай кхалсаг. Из дош иштта ира латтандаь я поэма тахан а ший лоархIам бовнза. Цхьаькха цхьа бахьан а да из наха езаш хилара. Мотт хоза болаш, шаьра ешалуш, дувцаш дола хIама атта кхеталуш, язъяьй из автора. Цудухьа цхьан сага аргдац, «ма хала ешалу ер», «фуд укхо дувцар?», «со-м кхетац укхох». Оалаш ма хиллара, дошо уйла, дошо гома чу къовла хайнад из язъяь волча Озиевна. Вешта аьлча, чулоацами кепи шоайла чIоагIа товш хургдолаш даь йоазув да из. Цу темах яздаь дувцараш а, пьесаш а, повесташ а я вай литературе. Масала, из дош гIеттадеш я «Деха зоахалол», «Кхоллам» яха Ведзижев Ахьмада пьесаш, «Ахчан хьаж» яха повесть, Мальсагов Зоврбика «ЙоI йодаяр», Мальсагов Оарцхой «Салихьат» яха пьесаш, кхыдола йоазош. Царна юкъе йоккха а керттера а моттиг дIалоацаш я «Урдуви Тамареи» яха поэма. ДIаухаргда шераш, бакъда из йоазув наха юкъе хIанз санна сий долаш хургда.

Арчаков Сали

№ 68-69 (12004-005), шинара, 8 май, 2018 шу, вторник, 8 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *