Халкъа йоазонхочох йола уйлаш

(Боков Ахьмад дагалаьца)

Вай къаман дикагIболча йоазонхоех цаI вар Боков ХIаме Ахьмад. Из кхетаде хала а дац, хIана аьлча гIалгIай литературе эггара дукхагIа романаш яздаь саг вар из, цул совгIа, ше деш дола йоазош наха дезалургдолча тайпара а дора цо. Боков эггара хьалха сона вовзийта книжка дар «Дарз» яхар. Йиткъа сийна беттгаргаш а йолаш, хьекхача дарза юкъегIолла чакхъяла гIерта кхалсаг а тIалатташ, дукха сома доацаш книжка дар из. Цул тIехьагIа цо вIашагIделлача Наьсарерча халкъа театро а хьахайтар из говза йоазонхо а режиссёр а хилар. Цу театро «Совдати Дауди» яхача А. Хамидова пьесах оттаяьча спектаклага хьийжа ва со. Цунна юкъе бар цу хана гучабаьнна артисташ Медов Мустафа, Евлоева Люба, гIалгIай мотт хьехаш хинна Гайтукиев Хьусен, кхыбараш. Бокъонца долча профессиональни театро из пьеса кхы дикагIа оттаергьяцар аьнна хет сона хIанз а, из оттаяь дуккха ха яьнначул тIехьагIа. Боков, вай Сибре дигача хана, режиссёра говзал Iомаеш хиннав, цудухьа дар цун театр а иштта лакхара говзал йолаш а наха дезалуш а. БIаргавовр а хилар са йоазонхо, школе дешаш волча хана. Вай къаман эггара дикагIбола йоазонхой бийхабар Наьсарерча №1 йолча школе, царца вар Ахьмад а. Цу хана сона дага дацар, цу сагаца сай гIулакх хург ма дий аьнна. Университете деша эттачул тIехьагIа, 1976 шера сай стихотворенеш ийца, «Лоаман Iуйре» яхача альманаха редакце вахар со. Боккъал бакъдар аьлча, цу хана сона хацар цун керттера редактор малав. Редакци ше Шолжа-ГIалий тIарча ЦIеча тIемхой урамагIа хиннача йоазонхой Союза цIагIа яр. Массехк стихотворени дIа а енна, дIавахар со. Цхьа бутт совгIа ха яьлча, царех фу хиннад хьажа дагадеха, хьалха мо чувахар со дукха ха йоацаш сайна яйзача фусаме. Са стихотворенеш юхаелар Боковс, кепа тоххал дика яц ераш, аьнна. Дикка вас-м хилар сона цох, хIаьта а де хIама дацар, низагIа альманаха оагIонаш тIа IотIаяхийта йиш мича яр уж. Сайна хинна халахетар дег чу къувлаш, дIавахар со. Аз сай сатедора Боков поэт а воацаш, прозаик хиларца. Прозаикашта хала ма дий стихотворени дика я е во я къоастаде, аьнна хетар сона. Иштта чакхдаьлар тха шинне эггара хьалхара къамаьл а йоазонхой чуухача баьрче хинна вIашагIкхетар а. Цо из аьннадале а, со догдуллаш вацар сай говзалах а байтех а. Дукха ца говш, альманаха редакторалла кхывола йоазонхо венав аьнна хезар сона. Из вар сатирик а юморист а вола Ведзижев Ахьмад. Уж стихотворенеш цунна тIайихьар аз, дукха ха ялале IотIа а яьлар уж альманаха оагIонаш тIа. Ведзижев поэт ма вий, цо дикагIа кхетаяьй уж, аьнна, хийтар сона. ХIаьта хьалха хиннача редакторцара къамаьл а хинна вас а хIанз дицделар сона. ДIахо кхы а вáха везаш, цунца гIулакх леладе дезаш вар со. Аз шаьра кхетадора из. Иштта хила а хилар-кх из, сона хийттача беса.

«Сердало» газете со балха волаш, Х. Нурадилова цIерагIча драматически театра гIалгIай труппан художественни кулгалхо а режиссёр а хинна Беков Мустафа вера со волча. Ше Боков Ахьмада «Беке къонгаш» яхача романа инсценировка яйтай, хIанз цох спектакль оттаеш а ва, цунна лаьрхIа илли яздудалара Iа, аьнна дийхар цо. Со «ак» ала дага вале а, сценарий са истола тIа Iо а йилла, илли а цун чулоацамга хьежжа хила дезилга хьахайтар цо.
Де хIама дацар, сайна ховча тайпара Iояздир аз дезаш долча илле дешаш. «Лаьтта-нана» аьнна цIи тиллар. Спектакла премьера я аьнна, дIавийхар со а. «ТIанк» аьнна, йизза яр шин къаман столицера театрально-концертни зал. Массе тайпара ханаш йола нах, зизаш, мехкарий, наьха белар, культуран цIай деча санна деш къамаьлаш — фу дар цига доацаш. «ЦIий кхайк» яха спектакль дIайолалушше, Iаьржа ферташ кхухкаш йола актёрий хор сцена тIа араяьлар, из илли дар цо дIааьннар, хьалхаоалаш Зангиев Руслан а волаш. Цу дийнахьа Боков Ахьмад сона вовнзар. Бакъда ши-кхо ди даьнначул тIехьагIа, «Космос» яхача кинотеатра хьалхашкарча сквера юхегIолла тIехвоалача сона духьалвоагIар халкъа йоазонхо. Даим гIаш лелаш оамал яр цун. ЦIаккха из машина тIа вагIаш вайнавац сона, айса Шолжа-ГIалий тIа даьккхача пхийтта шера а цул тIехьагIа Наьсаре яьккхача хана а. Со бIаргавайча, вела а венна, сецар Ахьмад. Дахар-денар хаьттачул тIехьагIа:
— Сали, дика яздаьд Iа из илли. Со раьза ва Iа баьча балха. Баркал хьона, — аьлар Боковс.
— Баркал, — аз цунна а аьнна, къаьстар тхо. Из илли геттара гIордаьлар. Из дIааьлар Наурбиев Руслана, цул тIехьагIа «Турецке хор» оалача Москверча вокальни тоабо. Духхьал спектакланна юкъе дийка ца Iеш, хIанз из декар деза цIайш долча моттигашка. ГIалгIай Республикан 20 шу дизара хетадаьча концерта юкъе а долаш, мехка столице а дийкар из. ХIаьта Зязиков Мурад президенталла хоржача хана, телевидене гIолла из хьаллоацаш деш дола къамаьл цу иллегара дIадолалора. Цхьан хана из хоза хеташ вар Олимпийски чемпион хинна штангист Арсамаков Исраиал а.
Нохч-ГIалгIай книжни издательстве балха хилар со, ворхI шу совгIа йолча хана. Цига тайп-тайпара балхаш де дийзар, корректор, массово-политически литературан, дешара литературан редакцей редактор волаш. Цу хана дукхагIа гора сона Боков Ахьмад. Цкъа- дале, из издательствонна гаьна воацаш вахар, шозлагIа-дале, ший книжкаш арадахара гIулакх мишта латт хьажа каст-каста чувоагIар оаха болх беча моттиге. ХIаьта корректора болх цар тIа дукхагIа беш хиннар со вар. Книжни издательствонна кхыдола цIа делар, И. Заболотни цIерагIча типографена юххе. ХIанз геттара юхе вар тхона йоазонхо. Из вахача моттигаи тхонеи юкъе цхьа типографи мара яцар. Цхьан шера, йоазонхочун «ЦIийенна сайре» яхача романа шоллагIа книжка арадаккха кийчдеча хана дар из, цун редактор Зязиков Iалаудина Азамат цамогаш хилар. «ДогIанха даша делхаш» яхача цу книжка тIа бе безаш хинна болх беррига чакхбаьккха баьннабацар. Сихха арахеца дезаш дар из, улла ца деш. Цу тIара болх дIачакхбаккхара гIулакх тIадиллар сона. Къаьстта цхьа саг ваггIал зIамига кабинет яр са. Цкъа Ахьмад редакце чувера ший книжках фу хиннад хьажа. Цхьан кIира болх бе безаш дар из хIанз а. Деррига дийша дIачакх а даьккха, автор издательстве хьавийхар аз, цхьаццадола хаттараш дIадахар духьа. Ше дика могаш вац, хьайна хала деце ше волча дIавола, аьлар цо, роман дахьаш. Пхезза вIаштIардаьча цIеношка вахар из. Чуваьлча, магIа йистерча цIагIа хьалчувигар со. Дукха шера доацаш, дIаьхо цIа дар Ахьмада ший книжкаш яздеш хиннар. Кийчвенна воацаш, цIагIа лелаш бувхабу гIирс бувхаш вар из. Иштта из бIаргаго йиш а яцар цIагIа мара. Могашал миштай хьа аьнна хаьттача, кога нанапIелга мIара лазаш ва ше, аьнна, пIелг хьа а хьекха, кIодаца из дIанийсъеш ваьгIар из цхьан юкъа. Цул тIехьагIа тхоай болх дIаболабир. Аз мел аьннача хIаманна духьала дош ца оалаш, шеддолча тоадарца раьза а хинна, дукха ха ялале книжка арадаьккхар оаха. Кхы из раьза хургвоацаш дола хIама а данзар оаха цу тIа, цу ханале ший балха араваьннавар редактор а. Романа шоллагIча книжка тIа болх беча юкъа, сона дайзар вай къаман а республикан а вахарца дувзаденна дукха керда хIама, хIана аьлча цун кIийленга дадар цхьаццадола, бокъонца хинна хIамаш дувцаш дола каьхаташ.
ДукхагIча даькъе цу тIа ювцаш хиннар яр, фашисташ МагIалбик яккха дагахьа тIабоагIаш хинна ха, вешта аьлча Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема хетадаьдар цо романа шоллагIдола книжка. Белгалдаккха деза Ахьмад цу заман чухьа кхувш воагIаш зIамига саг хиннилга а цига моастагIчоа духьала ораш доахача балхашка дакъа лоацаш хиннилга а. Цудухьа уж шедола хIама книжка тIа дувц бокъонца хиннача тайпара. Дешаш вола саг тешавеш а я цох йола хIара моттиг, хIара дош. Юрташка бахача наха салташта кхачанца мишта новкъостал дора, эскара дIадахьийта ахча мишта гулдора, цу ахчах герзаш хьа мишта дайтар, сангараш йоахача, кхыйола чIоагIаленаш еча, шоаш кхо ца беш, къа мишта хьегар – уж шедола хIама довз вайна романа кердача книжка тIара. ХIаьта вай къам тIема хана моастагIчунгахьа дала кийча хиннад, мохк лорабе безам болаш хиннадац яха уйлаш харц йолга, шоашта кIалха цхьаккха тайпара кIийле йоацаш йолга хьагойтад йоазонхочо. ХIаьта Залиханахи Мурадахи дола из роман, ший керттерча турпалий вахар дIахо мишта дIанийслу дувцаш а да. Вешта аьлча, бокъонца хиннари автора шийгара дувцари вIаший юххе дах цу йоазон тIа.
Ахьмад бегаш болаш саг вар. Из хов вайна «Кабуца кад», «Фуд-малад?», «Яккха йиш йоаца цIи яхача йоазонех. Духхьал йоазошка хинна ца Iеш, вахаре а вар из беламедар дезаш, бегаш бара тIера. Цу хьакъехьа цхьа хIама дувца безам ба са, цун вахаре хинна. Цхьан юкъа «Сердало» газета редакце балха хиннав Боков. Цу хана газета керттера редактор хиннав Льянов Керама Мустафа. Ахьмад , балха ца воаг1аш, дикка гайна хиннав. Ховш хиннад цунна, ше дIагучаваьлча, редактора чу а вийха, ше бехктокхаме озаргволга.Цудухьа хьалххе цунна дала жоп кийчдаьд. Балха дIакхаьчача, чу а вийха:
— Мичахьа лийннав хьо, балха ца воагIаш? – хаьттад хьакима.
Ахьмад а Мустафа а – шаккхе истий кхыча къамах (эрсий) болаш хиннав. Цудухьа укхаза цхьа киловзалаш лелае лаьрх1ад Боковс.
— Юртара гаргара нах баьхкабар со волча, цар г1улакха кхийстав со. ГIулакх ца дича, моаташка йоалаяь ва из, яхаш, мехка вувцарг ма вий акхар,- аьннад Ахьмада. Ший сесаг а эрсе хилар дага а деха, х1ама ца оалаш, витав Льяновс ший болхло. Дуккха ха яьлча а, анекдот а даь, дувцаш дар, Боков Ахьмада керттера редактор мишта Iехаваь хиннав.
1990 шера со дIаийцар СССР йоазонхой Союзе. Цул тIехьагIа Нохч-ГIалгIай литература кхоллаш мел бола нах вIашагI мел кхетача собране дIавехар со а. Укхаза го йиш яр дийна мел бола шин къаман йоазонхой, царга ладувгIа а хьайна хетар ала а йиш яр. Цу тайпарча собранешка хулар Мусаев Мухьмад, Чахкиев СаIид, Плиев Махьмад-СаIид, Арсанукаев Шайхи, Шайхиев Iалвади, Гагиев Гирихан, Окуев Шима, Шаидов Рашид, Сатуев Хьусен, кхыбараш. Эггара сий долашагIа йолча, магIарча моттиге багIарашца хулар Боков Ахьмад. МоллагIа дош дувце а, шийна цу хьакъехьа хетар оалар цо, хIаьта цо аьннача дешага ладувгIаш а цун лерхIам беш а хулар цун новкъостий-йоазонхой. Нохч-ГIалгIай йоазонхой Союз йохача дийнахьа хиннача собране а цхьана нийсделар тхо. Ахьмад чIоагIа сабаре саг вар. Халонаш дукха яйнача сага, моллагIча хIаманна аттагIа сатох. ХIанзчул тIехьагIа ер Союз Нохч-ГIалгIай а йоацаш, алхха нохчий я, аьнна, хьакхайкадича; из шийна чIоаггIа вас еш дале а, цхьа дош аьнна йистхиланзар Ахьмад. Со цу чура, кхы воагIа ца луш, дIавахар, хIаьта вожаш, Боков шоашца а волаш, багIа бисар. Хетаргахьа, дIахо фу хургда ха ловш бар уж, бакъда сона сатем таанзар собрани чакхъяллалца вагIа. Иштта хилар Нохч-ГIалгIай йоазонхой Союза цIагIа тха тIеххьара хинна вIашагIкхетар.
Цкъа «Нохчий гастроном» оалача тикан хьалхашка гIолла тIехвоалаш вар со. Ха чIоагIа во эттаяр. Тика чу кхачах хьаэца хIама дацар, базар тIара дулх эца хала хулар, шекар, чай яха дешаш цхьаболча наха наггахьа мара хазацар. Маькха айтте латташ йIаьха аргIаш хулар, цхьа тамаш йолча хIаманга хьажа баьхкача санна. Ювцача тикан еррига уйче кизгех яь яр, дIачухьежача чу мел дола хIама а гуш. Делкъийна дIакъувлар из болхлоша, шоашта хIама даар духьа. ТIехвоалаш, керда фуд-хьогI укх чу аьнна, дIачухьежар со. Чухьнахьа хIама эца баьхкача нахах цхьа саг мара вацар. Вожаш цу чу болх беш бола нах бар. Из цхьа саг Боков Ахьмад вар. Корах дIачухьежа со бIаргавайча, согахьа «хьачувола» яхача кепе кулг лостадир йоазонхочо, цул тIехьагIа тика чу латтача мехкарех цаI хьа а йийха, сона ниI хьаелла аьлар. Бакъда аз, хIама эшац сона, аьнна, кулг лостадир, тика хьа ца еллийта дагахьа. Кхыча дешашца аьлча, Боков массанахьа вовзаш а, везаш а, наха цунга ладувгIаш а саг вар. ДагадоагIа Наурерча набахта лаьца боахкача наха хьалхашка цо къамаьл мишта дир а мел боккхача безамца лийца боахкача наха цунга ладувгIар а. Цу сарахьа царна хьалхашка шоай йоазошдешааиллешдахаабаьхкабарйоазонхойСулаевМухьмад, БоковАхьмад, ХамхоевАхьмад, иллиалархоДагаевВалид. Царцанийсвеннаварсоа.
Республика ехачул тIехьагIа со Наьсаре ваха дIавахар, хIаьта Боков – МагIалбике. Цхьан юкъа цига ваьхачул тIехьагIа, халкъа йоазонхо Наьсаре ваха вера, Центркамаз оалача моттиге фусам а енна. ХIанз тхо вIашагIдетталора вай къаман йоазонхой Союзе, цунна кулгал деш вар поэт Вышегуров Мухьмад. Цхьан дийнахьа, тхо гул а даь, Мухьмада аьлар, дийна болча йоазонхой сурташ а вахарах-кхолламах дола лоацца йоазош а долаш, книжкилг арахеца воал ше, аьнна. Йоазонхошка царна цох фу хет хаьттар. Боков Ахьмада аьнна дешаш дагадоагIа сона. «Бакъахьа да. Эггара хьалха Сали Iо а оттавий, список хьаоттае», — аьлар Ахьмада. Цо из алара бахьан со воккха йоазонхо хиларах дацар, алфавита аргIагIа дIаязбеш хилча, дийначарна юкъе эггара хьалха со нийслора. Бакъда Мухьмада эггара хьалха Аушев Султан-Хьамид оттавир, цун воккхагIа хилар теркал а даь. ХIаьта со шоллагIча оагIон тIа нийсвелар. ХIаман нийсхо еш саг вар йоазонхой тхьамада ва ала мегаргдолаш хинна Боков.
Со юртарча школе гIалгIай мотт хьеха вахар. Цига литературно-художественни музей е дагадеха, сурташ, книжкаш, театра афишаш, цхьацца дахчах е топпарах яь хIамаш, художникаша даь кIувсилгаш гулде волавелар со. Дуккха хIама вIашагI а кхийтар. Литературеи, театри, сурташ дехкача наьха балхаши дар цу чу хила дезаш хиннараш. Дуккхача наха новкъостал а дир сона цу хана. Шоай сурташ делар гIорбаьннача художникаша Имагожев Ахьмада, Даурбеков Башира, Аушев Iийсас, Барханоев Iийсас, новкъостал дир изобразительни искусствай музея, театраша, йоазонхоша кулгаш яздаь книжкаш делар. Цу хана школе дера дикагIболча йоазонхой типографе хьадаь сурташ. Цар тIа кулгаш (автограф) яздайтар аз Дахкильгов ИбрахIимга, Чахкиев СаIидага, Плиев Махьмад-СаIидага. Телефон техар Боковга а. Сога ла а дийгIа:
— Мичахьа ва хьо? – хаьттар Ахьмада.
— Наьсаре ва со, — аьлар аз.
— СохIанзполиклиникевахакийчлушвоалл, соIотIавоагIахьона, цигавIашагIкхетаргдавай, — аьларцо. Сурти «Беке къонгаш» яха романи ийца, хьалвахар со цу хана Хь. Муталиева цIерагIча урамагIа хиннача поликлинике. Дукха ха ялале, цига хьакхаьчар Ахьмад а. Цу коа техача гIандаш тIа къамаьл деш ваьгIар тхо шиъ, дикка йIаьхача хана. Поликлинике вар бахьан царгашца дувзаденна да аьлар цо. Сона хеташ, бердаш леладеш вар из. Из белггала хаттанзар аз цунга. ХIаьта а хьалха санна могаш, кадай хетанзар сона воккхагIвола новкъост укх наькъа. Маьлхара а кIаьдвенна а вар из, атта хьахайтар из цун эттача бIаргаша а оазо а. Книжка тIа а сурта тIа а музейна лу аьнна кулг а яздаь, тхо шиъ къаьстар. Уж шаккха хIама хIанз, Боков Ахьмада кулг тIадолаш, Сурхо тIарча 9 шера дешача школе долаш да.
Эггара тIехьа халкъа йоазонхо сона вайра Наьсарерча «Фабрика» оалача базар тIа. Ший воIаца вар из. ГIалгIай йоазонхой Союза правлене керда председатель харжа кийлуш хинна ха яр тхо вIашагIкхийттар. ВоI, дIахьалхаваьнна, гаьно сецар, оаха къамаьл деча юкъа. ХIаьта Ахьмада сога аьлар: «Хамхоев Вахийна тIехьа кхаж тасса мара безац хьона».
Цо аьннача беса, аз а кхычар а кхаж тесса, Хамхоев хержар йоазонхой хьакималла. Хетаргахьа Боковна цох дика йоазонхо а дика саг а хийтта хила веза, иштта ца хилча цо из аргдацар. Издар саи Боков Ахьмадеи тIеххьара вIашагIкхетар. Дукха ца говш из воацаш йисар йоазонхой Союз. Ахьмад кхелхар 2006 шера 2-ча апреле. ХIаьта а са вахар айхха дувзаденна да йоазонхочунца. Ткъаь шиъ шу даьннад школе дешача берашта аз Ахьмада бе-бе йоазош довза а, кхетаде а гIо-новкъостал ду. Школе Iомаеш хиннай цун дикагIйола роман «Беке къонгаш», повесть «Тиша цIа», дувцараш «Яккха йиш йоаца цIи», «Оарц», кхыдараш.

С. АРЧАКОВ, йоазонхо

№ 70-71 (12006-007), шоатта, 12 май, 2018 шу, суббота, 12 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *