Турпал ве оттаваь хинна саг

Вай республике бовзаш болча йоазонхошца Iохайна вагIаш, аз хаьттар:
— «Россе гIорваьнна артист» яха цIи лелаеш вола саг сийдолаш вий?
-Ва. ХIана вац из сийдолаш? – хезар сона.
-Из санна цIи лелаю лор вий сийдолаш? – хаьттар аз.
-Лор хIана вац сийдолаш? Ва, даьра-кх, — хезар сона юха а.
-ТIаккха «Российски Федераце  заслуженни гIишлонхо»  вий уж санна сий долаш? – новкъосташта фу хет ха лайра сона.
-ГIишлонхо вац иштта сийдолаш, — аьлар цхьанне, вож, йист ца хулаш, Iадда Iийра.
Царна хетачох, гIишлонхой дукха цIена а хьаьнала а нах бац, цхьацца хьамаргаш лелаю цар шоай балха тIа. Хила тарлу ишттабараш а, бакъда берригаш бац уж цар яххача тайпара хьарамча наькъаца даьккхача хIамах бахаш. Царна юкъе а дукха ба лархIа а сий де а дезаш бола нах. Уж бецаре, фаьлгаш тIа санна сиха урагIъухаргдацар вай юрташка а шахьарашка а вIаштIардаь цIенош, школаш, тикаш, банкаш, бе-бе  заводаш, кхыйола гIишлош. Сона вовзар цу тайпара  цхьа гIишлонхо. Тахан из вицваьв, вицве бокъо еце а. Наггахьарча сага мара хац из ваьхалга, цо доккхий къахьегама толамаш доахаш хиннилга. ХIаьта а уж санна бола нах, къаман дикагIбола къонгаш а мехкарий а, дагабоагIаш, цар хьабенача сийдолча наькъах масал эцаш хила деза вай, уж нах шоаш тахан боацаш бале а.
  Шолжа-ГIалий тIа дар из. Лаккха, сигаленах бухь гIортабича санна, латтар вIаштIардаь цIенош. Лакхе гIолла лелар цхьа саг. Цунна юххе сердал лелхар, бийсан седкъий хьалсегаш санна хетийташ. Лотор деш воалла саг вар из сурт увттадаьр. Царна эшар хьаллуш, ший «бIаьха къамарг» дIабахийта лелар цIарацIур. Уж хоза, безаме сурташ духьалъухар сона РСФСР гIорваьнна гIишлонхо Цечоев Иналкъий Iаддал-Хьамид хьаварга хьежаш латтача хана.  Сона гушдараш санна дола цIенош дукха хьалдаь, адамий дегаш хийла гIоздаьха, царна фусамаш Iалашъяь саг вар из. Дукха дар цунах дувцаш хинна дикадараш.
1935 шу. Цу шера ваь хиннав хургвола гIишлонхо. Цхьаннена дага хиннадац цу хана, хIаьтта малхаваьннача кIаьнкага хьежаш дукха халонаш, Iазапера наькъаш да аьнна. Ше мел даьча наькъех эггара халагIбар, ийрчагIбар, къизагIбар ба аьнна хетар Iаддал-Хьамида, хьамсарча мехкара ваьнна, сийнача Сибре кхаччалца ше бихьар. Мухь кхухьача вагона чу бархI дезал хиннаб, Iовижа паргIато йоацаш, кхоачача кхаччалца уравагIа везаш хиннад цун гIулакх. Барайтта дии бийсеи – уж цIаккха дицлуцар Цечоевна. Акмолински областера Шортанды яха юрт яр кIаьнк а цун гаргара нах а кхаьчар. Клубе сайцача акхарна тIавоагIа шофёраш лехаш, дIакъестабеш вола саг.  Iаддал-Хьамида даь-воша шофёр хиларах, цигара 50 километр йолча колхозе дIабуг уж. Цига баха а къахьега а дIаболалу.
 Дезала да Иналкъа каст-каста цамогаш волаш нийслора, тIаккха деррига дукъ тIадусар цIен-нанна Зугойна. Iаддал–Хьамида шийна могаш дола гIо-новкъостал дора нанна, аргIера кIи канаш лохьадеча а кхыдола балхаш деча а. Цо лохьадаьча кIих  даьча олгех, хийла пхьор хулар дезала.1949 шера, йиъ класс яьккхачул тIехьагIа, школера дешар дитар кIаьнка. Цкъа-дале, цIагIара хьал-таро дика дацар. ШозлагIа-дале, балхаца чIоаггIа чам болаш вар из зIамига волча хана денз. Цхьа ха-юкъ яьлча, машинникъ тоабеш вола болхло хул цох. Цига воллаше, цIенна цхьацца пайда бе а вIаштIехьдоал. Цкъа тиша шпалаш хьаязъю зIамигача сага. Кхом боацаш, йоайинзар цо уж, царца шердир цIенош, хьалдир отараш. Кхы а дукха дика хIамаш дар Цечоевна цига яьккхача ханах лаьца хьадагадоха. Цига балха волча хана, вахар из эггара хьалха вай мехка столице Москве. Цу лирача шерашка Москве ваха цунна бокъо яларах чIоагIа цецбаьнна бар из дIа мел хеза мехкахой.
 Сибрера вай цIадахкале, кхыча моттигашка а болх бе бийзар цун. Вешта аьлча, балхаца, вахара халонца  дегI чIоагIденна саг вар из, 1959 шера шийна дагабоаллача даьй баьхача мехка цIавоагIаш. МоцагIа, зIамига волаш, бIаргадайна даьй лаьтта  духьалъухар Iаддал-Хьамида. Сага оазаца из кхайкаш санна, цо дIавехаш санна хетар. «Бакъдолий-теш тхо юха а хьамсарча мехка кхоачаргхилар?»- яхаш уйла йора цо. Дукха ха ялале, кхоачашхилар дагалаттар. Волавелар шийна а ший дезала а фусам е.  Мочкъий-Юрта бийда кирпишк ше хьа а еш, цох ши цIа дир цо. Берригача вайнаьха цIийх санна, Iаддал-Хьамида цIийх а ийнаяр гIишлонхочун балха говзал. Укх дунен тIа шоаш мел бахача хана денз; гIалаш, вIовнаш, цIенош деш хьабаьхкаб гIалгIай. Цу балхаца чам болаш а хиннаб даим. Бера хана денз, цIенош тоадеш, шердеш, кердадараш хьалдеш, отараш IодогIаш къахьийгача Цечоевна мерзбеннабар из болх. Цудухьа гIертар из гIишлонхо хила, цунца бувзабеннача балха тIа ваха. Юххьанца цох хул доккхача, дIа-юха лелача цIарацIуран лаьрхIа рельсех никъ беш вола болхло. Буро тIа дар из. Даим, цхьан метте сеца ха йоацаш, командировке аха везаш гIулакх дар цо хержар. Дика новкъостий уллув  хиларо, безабеннача балхо дIайицйора цунна  нийслуш йола халонаш. Цечоевца чура-тIера бар уллув болх беш бола новкъостий-мехкахой Зазоев Ахьмад,  Газдиев Ювсап.
Массаза из болх бе лаьрхIа вацар из, дIахо дIайодача хана, моллагIа яле а, цхьа балха говзал Iомае ловра. 1961 шера цу тайпара моттиг нийс а лу цун вахаре. Цечоев балха волча хьайир монтажни участок, цига къахьега вахар из, шийца дIавигар Газдиев Ювсап а. Цу хана даь балхаш дувцаш хилча; заводаш, фабрикаш, кхыйола гIишлош дагаухар гIишлонхочоа. Масала, цо къахьийгар хIирийчен Фиагдон яхача юрта обогатительни  фабрика хьалъеш,  Буро тIарча «Электроцинк» яхача завода лаьрхIа дашца болх бу цех, химкомбинат хьалъеш.
КIезиг-кIезига паргIатбоалаш, хIама хьадеш, баха Iоховшаш боагIар Иналкъий дезал. Совхозе балха яхаяр Милетхан, Чаби маьре яхаяр, Лейла а кастта  балха яха ха йолаш яр. Ший дезал иштта аттача баьннача хана, маьлха дунен тIара дIавахар Иналкъа. Цхьа моллагIвола да вацар из; дезалá, юртá, мехкá везаш, хьаьнала вахаш чакхваьнна саг вар. ХIанз Iаддал-Хьамид вар «воккхагIал» яха мухь гиболла безаш хиннар. Къонах оттаргволча тайпара, ший дезала да хиле дIаотт из укх наькъа а.
1965 шу Цечоевна белгала дар, Шолжа-ГIалий тIа ваха варца. ЗIамагIвола воша Керам, нана, йижарий районе бите,  ший ираз лаха воагIа из цу хана хиннача вай мехка столице. Цхьадолча даькъе, ше лийхар кора а доагIа цунна. СМУ — 12 оалача гIишлонхой цхьанкхетаре,  монтажник волаш,  къахьега дIаволалу из кердача моттиге. Цу шера йоалайир цо саг а. Цунна дика фусам-нана а, берашта дика нана а хинна дIаэттар Евлоева Макка. Шеддар ше хьаде дезаш бар къона дезал. Цунга яцар йIаьхий мебелаш, сага мах боаккха пхьегIаш, машен, дошо-дото чIовгаш, кхыметтел шоай тхов а бацар. Амма цхьа хIама дар царга, из царна юкъера барт бар.  Оалаш ма хиллара, «Барт болча, беркат а хул». Хьадечох денгара денга беркат хулаш, хьабоагIар уж. Цу хана денз, ше юххьанца болх бе дIаволавеннача нахацара ца къасташ, хьавоагIар гIишлонхо. Итташ шераш даьхар цо, наьха дегаш деладеш йола керда, паргIата фусамаш хьаеш, учрежденешта цIенош, бе-беча хьакимашта а болхлошта а кабинеташ еш. Ше хержа никъ нийса болга къаьстта а цунна гучадоал 1967 шера, цу хана из хорж монтажникий бригадиралла. ТIаккха геттара гIоръяла йолалу цун цIи. Фу бахьан долаш? Цкъа-дале, хIанз цун ший кара дар, болх дикагIа дIагIоргболча оагIорахьа берзабар. ШозлагIа-дале, хIара болхлочоа а шийна а хьалхашка белггалара, кхоачашданза даргдоаца декхараш увттаде волавелар из.  Ше бригадирал даь уж шераш дагаухаш, Цечоева дувцар:«Ткъаь ялхайтта саг вар бригаде: пенаш хьалдогIараш, штукатураш, сварщикаш,  дахчан пхьараш, бетоннщикаш, и. кх. дI. Юххьанца шевола болхло духьала вар со бригадиралла хьожавара.  Аз болх цIенхаштта хьабехилга ховш бола уж, шоашта  планаш, декхараш IотIатохар кхерабенна хиннабар. Цхьабакъда хьалха ийдаьча 4 сома меттел 7 сом ийде баьлча,  чIоагIа раьза хилар».
 Кастта ДСК-на чуйоагIача бригадашта юкъе дикагIчарех цаI хинна дIаэттар Цечоевс кулгалдер. Аккордно-премиальни хьисапе алапи тергдола гIулакх вIаштIехьдаьккхар. Шерагара шу мел доал дикагIа хулар хьадер, цунга хьежжа дукхагIа хулар хьаэцаш дола хIама. Шолжа-ГIалан микрорайонашка деш хиннача цIеноех дукхагIдараш деш хиннар Цечоева бригада яр. Хьалхле лелаеча цун оагIув хьаллоацаш, дIаайттабар монтажникаш  Градов Владимир, Котиков Бек-Хан, Олейник Степан, сварщик Юнусов ШаIрани, кхыбараш. Цар а кхычар а дика ладувгIар, сий дора шоай бригадира. Сенца дувзаденна дар шоай кулгалхо цар лархIар? Сагага товш доаца хIама цунгара цIаккха бIаргадайна бацар уж. Цул совгIа, шийна бола аьттув хьалхабоахаш, бригада гIулакх тIехьатетташ, оамал яцар цун. Болхлоша а паччахьалкхено а из лархIара керттера бахьанаш  уж дар.
 ГIишлонхо парте мугIарашка дIаэца могаву. 1973 шера цунна яздаьча тешалех ха йиш яр, из болхлошта а хьакимашта а мел везаш саг ва. ГIулакхаца а эздий а из волга гуш дар юххьанцарча партийни организаце секретара Базоркина, прораба  Ромашина цох аьнна хIара дош. Республикан гIишлошъяра управлене партбюро из хержача бакъахьа хеташ хилар цун новкъостий. Иштта халкъа тIахьожам лоаттабеча балха а ший дакъа юкъехьора вай мехкахочо, укхаза цхьацца дика хIамаш карах а доалар цунна.
Толамаш а, ха дIаяхарга хьежжа, доккхагIа хулар. Ерригача ДСК-на чу мел йоагIа монтажникий бригадаш вIашагI а техе, йоккха цхьа бригада ю. Кулгалде мала хьожавергва яха хаттар  оттанзар. Цу балха тIа юха а Цечоев хьожаву. ХIанз  из харжар а цо хьегача къица дувзаденна дар. Хьакимашта санна болхлошта а ховра, цо болх тоабергболга, тIехьабусарашца шоаш хургбоацилга. Доккхий толамаш даха болабелар уж дукха ха ялале, масала, 70-ча шерашка дийнахьа 30 панель хьалъоттае езаш бар уж. Хьалъоттаеш хиннараш 60 яр. ХIаьта уж шераш чакхдала гаргагIертача хана, цхьан звенос дийнахьа 100 панель хьалъоттайора. Из тамашийна хIама дар. Сиха дIахезар монтажникий кулгалхочун цIи  вай республике санна, гаьнна цул арахьа а. Челябинскера, Читера, Омскера, Букро тIара гIишлонхой ухар, балхага хьажа а иштта къахьега Iомабала а дага болаш. ГIалий тIагIолла воагIаш хилча, Iаддал-Хьамида дог делаш хулар, ше а ший новкъосташа а даь цIенош бIаргагуш. Пенсе вахачул тIехьагIа а, бригадацара ца къасташ, дIахо а болх беш хилар из. Бакъда кулгалхочун болх къонагIчарга, хьинар дукхагIа долчарга дIа а бенна, ше мастера декхараш кхоачашдеш вар. Керда, къона болхло цунца къахьега вайтар, цо из сиха Iомавергволга ховш. Иштта цунца болх бе Iомавенна вар СпецСМУ-10 керттера инженер Ужахов Ахьмад, ДСК цхьан участка кулгалхо Яхьяев Висит, бригадир Котиков Бек-Хан.
 Цо хьийгача къин лакхара мах баьбар паччахьалкхено, цунна еннаяр Къахьегама ЦIеча Байракха орден, Октябрьски революце орден. Иштта Цечоев вар Нохч-ГIалгIай АССР а РСФСР а гIорваьнна (заслуженни) гIишлонхо. Укхаза белгалдаккха деза аьнна хет сона, цох Социалистически Къахьегама Турпал ве аьнна, каьхаташ кийчдаь хиннилга. Бакъда, ер ма дий ала бахьан а доацаш, совцадаь хиннад уж.  ГIишлонхочоа йоагIаш хинна цIи хьа ца луш йитар новкъа хет, из хинна дукха ха яле а. Кхы а цхьаькха цхьа хIама а да, дега дикка вас еш.  Дукха нах бац из ваьхалга, цо иштта къахьийгалга  ховш-дагадоагIаш. Масала, цар тайпах йолча,,Эккажкъонгий-Юртарча школе хьехархо йолаш болх беча кхалсагаг телефон техар аз, Iаддал-Хьамид цунна вовзий ха безам болаш. Вувцаш а вIалла хезавац шийна, из мичара Цечоев ва а хац шийна, аьлар цо. Цхьаькха сагага, из Оалкамара яр, хаьттача; цунна а вовзанзар. «Оалкамара-м вац хьона из», — аьлар цо. Из МагIалбике баьхарех хиларга сатувсаш, цигарча музее яздир аз. Цох а пайда хиланзар. Сибрера цIавеначул тIехьагIа, цIенош Мочкхий-Юрта даь хилча, цигара хургва-кх из аьнна соцадир юххера. ХIаьта а ала лов, Iаддал-Хьамид санна бола нах вай бицбойя, шоай къаман вахарера дуккха дика хIамаш ца довзаш, бусаргба кхувш бола кагий нах а мехкарий а. БоккхагIчарна-м из вовзаш хиларах шеко яц. Укх деношка са къамаьл хилар таханарча дийнахьа къаьнагIволча вай къаман журналистаца, 50 шера кепайоазонца (газета, журнала, книжни издательствон редакцешка) болх баьча Майсигов Махьмад-Султана Саламханаца. Цунга хаьттар аз:
— ЦIечой Iаддал-Хьамид вовзарий хьона? – аьнна.
-Вовзар, даьра-кх. Из-м чIоагIа лоархIаш, сий долаш гIишлонхо ма варий, — аьлар Майсиговс. — Шолжа-ГIалий тIарча микрорайоне со ваьха вIаштIардаь цIа хьалдаьр цун бригада яр.
 Къаьнача журналиста аьнна уж дешаш Цечоевх ала йиш йолаш ба дукхача къамех бола нах, хIана аьлча царна а цар дезалашта а чуласта фусамаш яь саг вар из. Фу хургда цул дикагIа, хьаьналагIа?  Иштта ваьхав гIишлонхо. Цу новкъа хьабоагIаш ба тахан цун къамах бола итташ тIоговзанчаш, штукатураш, сварщикаш, дахчан пхьараш, зарговзаш. Сийле хийла царна массанена а, цIаккха а йовргйоацаш, цIаккха а йицлургйоацаш.
С. Арчаков,
йоазонхо.

№ 72 (12008), шинара, 15 май, 2018 шу, вторник, 15 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *