Метта хьаькъе

ТIехьарча хана, къаьста укх цхьан-шин шера гIалгIай метта хьал дувца баьннаб дукхаш. Дувца доагIаш а, цхьан кога тIа даккха дезаш а гIулакх да из. ГIалгIай меттаца къахьегаш бола Iилманхой, хьехархой, йоазонхой, хоамбоаржабархой, юкъараболх лелабераш дукха вIашагIбеттабеннаб, шо-шоашта хетача тайпара из гIулакх дувцаш, цхьан уйлан тIехьа совца чам болаш. Бакъда, хIаране уйла ший хьаькъалца, кхычун уйланца башха йолаш я.

ДIадахача 2017 шера ГIалгIайчен Халкъа гуллама тхьамадас Йовлой Заьлмаха цу масса долча даькъе къахьегараш гул а баь, царца шердаь вIашагIкхетар дIадихьадар, метта хьал дувцарах дола дош айдаь. Парламентага хьалхале а йолаш, цу чурча каьша а из гIулакх дIатетташ дIадахар из хьл. Цу хана, царна ларца ГIалгIайчен Iилман-тохкама институтага хьалхале а йолаш «Iилман-консультативни совет» вIашагIъеллаяр. ХIета денз хьа белгалъяьча хана института цIагIа вIашагIа а бетталуш гIалгIай метта хьал тахкарца, цунгахьа дола кхоачамбоацараш хьалхадоахаш вIашагIкхетараш дIакхихьад. Карарча хана а дIахьош ба из болх кIаьд ца луш.
Совете вIашагIдеттадаларах пайда баьннабий аьлча – баьннаб. Тахханалца шийна къувлаш дар хьалъаьннад хIаране, юхьдухьала Iо а хайша шо-шоашта хетар дийцад, орфографе, морфологе, синтаксиса даькъе дола хаттараш а ийдаьд. Цул совгIа цхьацца дола дешаш хьахозача тайпара Iояздар дезаш а, хьахозаш йола дифтонгаш юкъейоалаяр дезаш а къамаьлаш даьд цхьаболча гуллама доакъашхоша. Бакъда, тахан латтача хьал тIехьа кийча бац нах уж хувцамаш юкъе даха а, цига эшаш дар тоаде а.
Iилманхой шоашца а болаш Совета доакъашхой чIоагIа башха байнаб цу хаттарашкахьа. Хьехархоша цхьа алап хувца йиш яц, ше долчча дита деза йоах орфографе хьал, йоазонхоша хувцамаш юкъедоаладе деза йоах, хIаьта Iилманхошта кхытайпара гу из гIулакх. Цар шоай я цунгахьа уйла.
Со се уж хувцамаш юкъе доаладича бакъахьа хеташ а, цхьаццадола орфографе доакъош нийсдича а бакъахьа хетачарех ва, вале а тахан долаш долчу тIара из доале ишта а астагIа бола вай мотт лертIачара балар кхерам ба. Вайна дикагIа да, тахан ма даггара мотт Iомабича. Из дукхагIа наха бувцаргболаш моттигаш Iалашйича.
ГIалгIай меттала нийса ши дош хьаала цаховш вар а из гIулакх дувцаш, вай мотт хала ба яхаш, цох байракх а яь хьувзаш ва. ХIаьта орфографен, морфологен, синтаксиса, лексикологен – лоацца аьлча метта хьал, цун бокъонаш йоавзий хьона, метта бух цун лард кхетадой Iа, аьнна хаьттача, шийга дIадувцар фуд цаховш хул хийлавар.
МоллагIа хьадеш долча хIамангахьа из де волавалале диста дезаш ши хIама да – цох баргбола пайдеи зеи. Нагахьа санна боалача пайдал дукхагIа цох зе даргдале дитар гIойле я из хIама хьалъий а ца деш. Тахан латтача хьалах вай кхы кулгаш а ца детташ из гIулакх дитар гIойле йолаш гу сона, хIанзарчоа. Вайна из дезе а ца дезе а, хIанз а цунга дIакхаьчадац вай. Кийча дац вай цу хувцамашта, керда хургдола хувцамаш наха белгалде аьттонаш дац.
Цул лакхе аз мел хьоадаьчул совгIа, интернета оагIошка багIача наха а вIалла фуд, мичара денад ховш доаца хIама хьа а лаьце из хьалхатетташ балхаш леладу. Нагахьа санна, цхьа хаттар тIехьа дош цига хуле масайтта тайпара цун жоп лу наха. Нийса дац из. Бокъонца цу деша маIан фуд ца ховш вола саг хIаьта а бакъахьа ва IаттIа Iийча, нах кега а ца беш. «Ховр ва шийна цаховр нахага дIахийттар» – халкъа кица.
Кхы дIаьх дергдац аз ер къамаьл. Сона бакъахьа хетар, тахан метта даькъе хувцамаш юкъедоаладича бакъахьа хеташ болх беш болча наха шоайла кхы а массехказа дага а байна из болх цхьан юкъа соцаборе. Цул боккхагIа пайда бар, гIалгIай меттал къамаьл де нах вай Iомаборе. Берашта гIалгIай мотт бувца моттигаш Iалашйоре. Мел чIоагIа вай из мотт аттабаьбар аьнна цох вайна пайда баргбац, нагахьа санна, вай къамо из бувцаш ца хуле.
Къам, бераш хьакхерца, нах бебарца хьахулаш да, хIаьта тахан дукхагIча даькъе вай берашта гIалгIай мотт бувца моттигаш чIоагIа кIезига я. Телевизор чу, берий бешамашка, ишколашка, ловзара майдашка гIалгIай мотт бац, цудухьа цар из Iома а биц. Нагахьа санна, дIахойодача хана вай мотт бувцаш вай къам дахар воашта дезе массавар оарцагIа а ваьнна, вай берашта вай къаман мотт бувца моттигаш Iалашъе еза вай.
Бахалба гIалгIай мотт!

Матенаькъан Иллез

№ 73 (12009), ера, 17 май, 2018 шу, четверг, 17 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *