МАЛАВ НАЬНА МОТТ ЦАБЕЗАР?

Укх тIеххьарча хана, чIоагIа гIордаьнна дувцаш да вай мехка дахача тайп-тайпарча къамий метташца дувзаденна дош. Къаьстта а наьха дегашта вас еш хиннад Госдумага тIаэцийта аьнна массехк депутата кийчдаь, къамий метташ школашка хьехаргдоацаш совцаде деза яха каьхат (проект). Цу гIулакха духьала болаш дукха нах ба. МоллагIча къаман эггара йоккхагIйола, лоархIамех йола белгало я цу къамо бувца мотт. Цудухьа оалаш да уж «Мотт беце, къам а дац» яха дешаш. Сево дагадохийтад царна из санна дола закон тIаэца? Цар яхачох, эггара хьалхара бахьан да къамий метташа эрсий мотт Iомабе новкъарло еш хилар. ТIаккха цхьа мотт Iомабайтар духьа, вож мотт бийна дIабаккха безаш хул-кха. ГIалгIай метто эрсий мотт Iомабара новкъарло ю яхилга бакъда ала йиш йолаш дац. Кхыча Iилмаша (математико, къахьегамо, физкультурас, ингалсий метто, Iарби миетто) новкъарло йиц, цхьа къаман мотт ба тIехк санна массанена къамарге латтар. Иштта долий-теш из? Дац. Аз бе-беча школашка наьна мотт хьеха ткъаь кхоъ шу гаргга ха я. Вай къаман мотт эрсий метта новкъа ца хилийта дагахьа, цунца дикагIа бужаш хилийта дагахьа, Мальсагов Зоврбика оттадаь хинна латински алапаш кIийленга дада алфавит дIа а даьккха, эрсий алапашца оттадаьр тIаийцад гIалгIай Iилманхоша 1938 шера. Цу хана денз, гIалгIай 46 алапах 33 эрсий алапаш да. Бокъонца гIалгIайдараш 13 мара дац. ТIаккха фу хала да уж Iомаде? Ши-кхо ди дезац бера уж кхетаде а Iомаде а. Вай таханарча алфавито, новкъарло а ца еш, чIоаггIа гIо ду аьнна хет сона эрсий мотт Iомабеча даькъе.

ШоллагIдола бахьан да йоах депутаташа, наьна метташ шоай берашка Iомадайта цар дай-ноаной раьза цахилар. Берашка шоай къаман мотт Iомабайтара духьала да йоах цар да-нана. Бакъдолий-те из? Кхычахьа миштад хац сона, амма вайцига аз болх беча юкъа цхьа да е нана денадац со волча, шоай берага наьна мотт ма Iомабайта, аьнна. Балха водаш-воагIаш, машен соцайийя, «хьо новкъа латтийта йиш яц, тха берашта хьехаш ва хьо» аьле, хийла дIавигав со. Ца вовзараша хоатташ а нийсденнад, «фу болх беш ва хьо» аьле. ГIалгIай мотт хьехалга хайча, «эггара дикагIбар ба-кх Iа хьехар» оал нонагIчар. Цхьабакъда «сенна беза из, эшаш бацар из-м» оалаш саг нийсвеннавац сона ер ди доаккхаш. Харц да-кх тIаккха цу наха дувцар. Кхыметтел эрсий йоккхача гIалашка бахача наха шоай бераш ахкан хана цIакхувлаш, царга кIеззига гIалгIай мотт Iомабайта доахк тхо, яхаш, дукхаза хеза ва со. Къаман метта духьалара нах сона ца бовзе а, наггахьа хила тарлу уж санна бараш а. Шоашта наьна мотт ховш боаца нах, шоай берашта а из ца хайча сагота хургбац. ХIаьта а цаI да новкъа, наьна мотт IотоIабар духьа, цхьаццаболча наха доаца бахьанаш лехаш хилар. Тухах даьча, атта дашаргдолча цIенах тара хет сона цу депутаташа доаладаь хинна уж ши бахьан. Эрсий мотт безац, из дIабаккха оалаш саг вайнавац сона. Со зIамига волча хана денз, уж ши мотт школе шоайла тарлуш, шаккха цхьатарра безаш, Iомабеш хьабенаб. ДIауйла ел оашош, наьна мотт дIабаьккхача, эрсий мотт дукхагIа безалургбий бе-беча къамий регионашка бахача наха? Сона-м хетац, безалургба аьнна. Цу метташта юкъера гIулакх къовсам тIа даргда кхы а чIоагIагIа. ХIанз царна юкъе бола барт-машар талхаргба. Вай фуннагIа дувце а, нах шоай наьна мотт ца лебеш Iелургбац. Шоай метта сий царга ца дайташ бола нах а, из мотт дIа а тетташ, цун моттиг хьалаца гIерташ бола мотт а царна хьамсара хургба яхар дукха хьаькъал долчара хьадоагIаш къамаьл дац.
Массехк ди хьалха «Сердало» газета оагIош тIара дийшар аз Гадаборшев Абос даь « 25 шу кхы даьлча, гIалгIай болаш хургбий?» яха йоазув. Из журналист дика вовзаш ва вай республике. КъаьнагIчарех цаI ва из. Даим эрсий меттала яздеш хиннача цунна а дикка вас еш да, наьна мотт школашка Iомабе безац яха дош. Из новкъа долаш даь йоазув да цундар.
Цо яхачох, хIара шера хулача пресс-конференце 2017 шера декабрь бетта В. В. Путина аьннад, ше паччахь волча хана, къамий меттай сий лохлургдола хIама гаргадутаргдац, аьнна. Из шоашта ховшше, хьувзаш ба йоах Гадаборшевс къамий метташта «мIарилг» Iетташ бола депутаташ. Таханарча дийнахьа, берригача дешархой дай-ноаной хьагул а баь, аз болх беча школе наьна мотт ший берага Iомабайта безам боацачо заявлени Iоязъе аьлча, сона хеташ, цхьан сага язъергьяцар из. Арахьа деша даьгIа цIадаьхкача берий дай-ноаношка хийла из аьнна ва со хьалха. ХIаьта а шоай бера, кIеззига Iоамабаь а, из мотт Iомабича дика хеташ хиннаб даим цу тайпарча дезалашкара боккхагIбараш. Царна хов, наьна метта говзанчаш царех ца хуле а, из боацаш вахаре царна хала хургдолга. МоллагIа балха говзал цун яле а, из мотт ховш хила веза аьнна хет сона ший къаманна юкъе болх беш вола саг. Лор вале, цо наьна меттала аьннар дикагIа кхетадергда унахочо. Сона дагавоагIа вай медфакультета кулгал деш хинна Аушев Iадрахьман. Духхьал дIабувца мотт хайна ца Iеш, лорий гIалгIай мотт Iомабе гIерташ вар из. Цунна ховра дуккхача дегIа маьжений цIераш. Юрист хилча безаций наьна мотт? Арахьара талмач вехачул аттагIа а дикагIа а деций, шийна из мотт ховш хилча? Укхаза дагавох сона ХIирий Республике болх беш хинна Арапиев Хьажбикар. Ше гIорваьнна юрист вале а, наьна метта чIоагIа сий деш вар из. Цу меттала литературни йоазош де ховш а вар. Цо даь йоазош школерча книжкашта а юкъедахад. Уж дешача хана боккха салоIам хул хьехархошта а берашта а. Иштта хул ший къаман хIама лакха лоаттаду саг. ХIаьта министрашта, паччахьашта шоай къаман мотт мел лоархIаме ба-м дийца а варгвац. Сона дагадоагIа, Зязиков Мурада, Дзасохов Александра наьна меттала нахаца къамаьлаш мишта дора. Из мотт дика лебе ховш ва хIанзара вай паччахь Евкуров Юнус-Бек а. Наьха дег тIа бода никъ дикагIа лох ший метто, из дукха безаш хилар бахьан долаш. Вешта аьлча, моллагIа болх беш вале а, наьна мотт хар бахьан долаш сий лохлургдац сага, бакъда лакх-м лургда.
Меттаца дувзаденна дуккха эзделах хьокхалуш а хIама ма дий хIара дийнахьарча вахаре. Вай фуннагIа дувце а, валар-валар хул, яр-яхар хул, вешта аьлча саг дикан тIа-вон тIа ваха везаш нийслу. Эрсий мотт цо цига бийцабар аьнна, сага бехк боаккхаргбац цох. Бакъда къаман эздел дегIаца долга дикагIа хьагойта вIаштIехьадоаккхар ший къаман мотт ба. Е хьаэц вай кхыйола моттиг. ЙоI-зIамсаг да шоайла дезаш. Фу мотт бувца беза цар шоай зоахалол тоадеш. Бокъонца бакъдар аьлча, сайна езача йоIага наьна меттага гIолла ювца ловргдар сона сай дег чу Iайна безам гучабоаккхаш йола уйлаш. Иштта чам болашагIа, къаман эзделца дукхагIа хотталуш да из. «Мотт дIабувца ма хой сона, тIаккха из грамматика сенна еза сона?» — ала тарлу цхьаволча сага. Метта эздел лакха хилийта еза. Метта говзал йоккха хилийта еза. Кхы вIалла деце а, дешаш нийсача классашка дIаоттаде ховш хила веза саг, ше къамаьл деча хана. «КIаьнк хьавел укхаза» ала дезача, «кIаьнк хьаелл укхаза» аьлча нийса хургдац. «Говр да», «карт ба», «кулг я» оале, мотт геттара гоалбаргба. Дешаш дожарашка нийса латташ ца хуле, дIаоалаш йола калам, цIагаргаш кагдеш санна, хургья. Цул совгIа духхьал дIабийцача доалаш ма дац метта хIама. Деша а язде а ха ма деза. Цудухьа еза-кх грамматика а, пунктуаци а, орфографи а, кхыдола метта доакъош а.
Дешархошта шоашта фу хет-те школе наьна мотт Iомабарах? Цар фу йоах цу хьакъехьа? Меттацара цар уйла дика йовзийташ да аьнна хет сона, укх бетта 17 дийнахьа 9-гIа класс яьккха боалача кIаьнкаша, йиIигаша яздаь экзаменационни диктант. Цун текст хьалъяйтаяр дешара министерствос. 28 саг вар из яздаьр. Царех виъне 5-аш яьхар, 17 сага 4-аш яьхар, 7 дешархочо 3-аш яьхар. Безий тIаккха берашта шоай наьна мотт? ЧIоагIа беза аргдар аз-м. Айса школе болх беча юкъа дуккхаза наьна метта хетаяь сочиненеш язъяьй аз дешархошца, тайп-тайпара классаш юкъе а озаш. Цар даь йоазон балхаш, къаьстта а дикагIдараш, дIакхувсаш оамал яц са. Дуккхадараш царех хIанз а сога долаш да. Хьожаргда вай бераша фу йоах шоай къаман меттах, беза царна из е безац. Массехк шу да, тха школа яьккха яьнна, Измайлова Фатима дIаяха. Ше бархIлагIча классе йолча хана, «ГIалгIай мотт, со хьа сийна гораотт!» яхача темах укх тайпара йоазув дитад цо: «Тахан геттара ира латт вай нана метта дош. Дукха бац из мотт кIоаргга бовзаш а бовза гIерташ а бола нах. Из бокъонца ховш бола нах дIабаьннаб, наггахьа саг мара ца вусаш. Новкъа да вай школе Iомадеча книжкай автораш вайца боацаш, из мотт геттара дика ховш хинна яздархой С. Чахкиев, С. Озиев, М-С. Плиев дунен чура дIабахар. ХIанз кхувш бола яздархой е эрсий меттала яздеш хул, е гIалгIай шоагача меттаца яздеш хул. Из мотт шоашта ца бовзе а, цу меттаца язде гIерташ хул уж. Иштта язъяь стихотворенеш, поэмаш, дувцараш дукха теркам тIаозаш хилац. Цхьаццадола вай школе Iомаду книжкаш а хул, мотт шаьра боацаш, цхьайолча хана доккха гIалаташ долаш. Параграфаш харцахьа язъю, упражненеш эсала хул. ПхелагIча классе белгалдеша хаттараш харцахьа деннадар. Дукха ха йоацаш оаха йийшар Дж. Яндиева «ТIом хьеберашка» яха стихотворени. Из ийрчаяьккхаяр, цунна кхыйола стихотворени юкъекхоссаро.
Дика хIамаш а да вай меттаца дувзаденна. ЦIенача, хозача меттаца арадувл «СелаIад» яха берий журнал, Вай меттала я Хашагульгов Iаьлий тамашийна произведенеш. Цар метто вай къаман дикагIйола оамалаш хьалхьею. Уж санна масалаш кхы а да вай вахаре. Сай низ дIакхоачачох, вай мотт Iомабе гIерт со, Беков Тембота аьннача беса: «Со визза гIалгIа ва ала йиш яц, ший наьна меттала йоазув цаховчо». Ший да, нана, къам дезача сага, даим боча хеташ, лелабергба ший наьна мотт…»
Депутаташа дувцари бераша яхари вIашкадоагIаш дац. Школе деша дагIача берий дагара болаш даь къамаьл дац Госдуме чуяла проект кийчъяьраша дувцар. Из дош дикка техка, Iомадаь дувцац аьнна хеталу сона цар. ХIаьта Гадаборшев Абос яхачох, Татарстане, Черсий-Балкхарой мехка геттара раьза боацаш ба цар доладаьча цу гIулакха. Цига мара беций!? Аз болх беча школе я математика хьехаш, дикка ха яьнна кхалсаг Аушев Ахьмада Лида. Сона цу тайпара проект йий а хацар, цо аьннадецаре. ЧIоаггIа новкъа а долаш, миштад из, хIанад из, яхаш, соца къамаьл дир цо. МоллагIа Iилма хьехаш вале а, гIалгIачун дог чудоаллача сага новкъа хургдолаш хIама да из. ХIаьта из кхоачаш ца хилийта декхарийла ва вайх хIаравар. Цу гIулакха хIаране ший дош ала деза наьна мотт хьаллоацаш, цун гадоаккхаш. Из дош ала мегаргда каьхаташ яздарца, газета оагIонаш тIа кепа тохарца, телевидене, коллективай кхетаченашка къамаьлаш дарца, кхыча наькъашца.
Дуккхачар интернета чугIолла а аьннад цу хьакъехьа шоашта ховр, цу даькъе аз а яздаьд депутатий Iаьржача уйланна духьала сайна хетар. Вай цу гIулакха эгIаздахар пайдана дац, воашта бакъахьа хетар дIа а ца оалаш, чукъувлаш дагIе. Бий хьа ца баьстача, бе фу доалл ха йиш яц. Иштта мара ха йиш яц вайна цох фу хет, нагахьа санна вай из гуччахьа дIа ца оале. Бакъда воаш оалар кхыча къамий меттай хIама IотеIадеш доацаш, цар хIама а лакха лоаттадеш ала деза.
Лакхе аз хьоахаяьр мо йола сочиненеш кхы а дукха язъяьй тха школерча бераша. Царех цхьаяраш кхы а шоана йовзийта безам ба са. Ши-кхо шу да тха школе ийс класс яьккха, Умарова Аьсет кхыча школе дIаяха. Аз болх бер ийс шера дешаш йола школа я. Наьна меттах Умаровас яздаьд: « Наьна мотт са къаман мотт ба. Мотт ца хилча, къам хургдац. Къам ца хилча, со хургьяц. Наьна мотт хьакхоллаш, из сона шаьрагIа бовзаргболаш, со дийша хургйолаш, къахьийгад дуккхача наха. Царех ва вай йоазув хьакхелла Мальсагов Зоврбик, профессор Оздоев ИбрахIим, кхыбола Iилманхой. Со школе еча денз, из мотт сона Iомабеш, хьабоагIа хьехархой. Цу меттаца аз Iомадаьд гIалгIай эздел, гIулакх, эхь. Цо таро хулийт хьаьшага моаршал хатта, къоаной Iуйре дика ювца, нешага салам-моаршал дала. Къаьстта, из мотт Iомабеш, сона накъабаьннаб вай багахбувцам. ЦIена дошув да вай фаьлгаш, кицаш, кIоанолгаш. Йиш йий са тIаккха из мотт ца беза? Яц. Цудухьа беза сона наьна мотт.
Наьна мотт накъабоалаш дукха моттигаш я… Цул совгIа метто хьахайт саг хьаькъал долаш ва е вац. Мотт эздий, хоза бувцар хьаькъал да, цабувцар – Iовдалал. Са безам ба хьаькъал долаш хила, цу гIулакха мотт ха беза. ХIара саг ший метта сий деш хила веза. Мишта де деза из? Нагахьа санна из Iомабеш хуле, цун сийдар да из. Со, сай вIаштIехьадоалача беса, из Iомабе гIерт…»
ГIалгIай метта хьакъехьа укх тIехьарча шерашка Iалаьмате дукха дийцад. Цунца дувзаденна дешаш къестаде вIашагIъелл хиннай орфографически комисси, терминологически комисси, правительствос вIашагIъелла хиннай дешара книжкашка хьожа комисси, Iилма-тохкама института комисси, дешара министрствон комисси, кхы а массагIа хиннай уж. ВIашагIъетталуш, метта хьал дувцаш, дукха ха а йоаяьй цар. Амма хIама тоалуш дац. Орфографи цхьан кога тIа йоаккхалуц, мотт дегIухаргбола хIама дара эша ахча соцадаь латт, арадувлаш книжкаш дац, мотт дIахьехара эша методически кулгал яздича, цунна кепа тоха саг коравиц. Вешта аьлча, массайтта шера тоадаь хинна дешара книжкаш а хала арадоах паччахьалкхено. Укхаза а тайп-тайпара бахьанаш лех. Цкъа оал, уж книжкаш дика дац, кердадараш язде деза. ТIаккха оал, уж арадахара эшаш дола ахча дац, иштта кхы дIахо а. Кхыча тайпара аьлча, гIалгIай мотт «безараш» дукха ба, цунна новкъостал де деза моттиг тIаэттача, йоккха топ яьлча мо мара, гуш ер ма вий аьнна саг хилац. Цхьайолча хана вIалла эшаш доаца книжкаш арадоахаш доаду из ахча. Укх тIехьарча хана арахийца дошлоргаш доккха хIама да. Сона хеташ, эрсий метта дац вай метта миссел дошлоргаш. ХIаравар ший дошлорг оттаде гIерташ хул. Цудухьа, Хамхоев Ахьмада а дайна, «эгIаваьча сагага тхьамка миссел» да вайга дошлоргаш. Пайдандараш кIезига да царна юкъе а. ДукхагIдараш мотт кегабеш да.
Фу язду дешархоша дIахо гIалгIай говзаме дош Iомадеча Iилмах? Дикка ха я тха школе Муцольгов ИбрахIим дешаш хинна. «Наьна мотт – халкъа са» яхача йоазон балха тIа цо аьннад: «Дуне довзийташ, къахьегам безийташ, дуккхача Iилмай къайленаш гучайоахаш, хьабоагIа тахан са наьна мотт. Са чIоагIа хьамсара а боча а ба се кхеваьча сай наьна мотт. Тахан, сона из дикагIа хьабовзийташ, новкъостал ду вай мехка йоазонхоша… Цар шоай произведенешца хьагойт адамашта юкъера оамал, хоза гIулакх, эздел, хьаькъал. Денал, майрал…»
Карарча хана 8-ча классе дешаш я Хочубарова Амина. Ше 5-ча классе ягIаш, цо а язъяь хиннай наьна меттах йола сочинени. Цу тIара деш аз укх тайпара дешаш: «ХIара бера гIалгIай мотт Iомабу наьнагара. ГIалгIай мел долча адамашта дукха безаш хила беза шоай хьамсарча наьна мотт. Из кхы а кIоаргагIа Iомабу бераша деша ухача хана. ГIалгIай меттаца эггара хозагIдар да, из кIаьда, хоза хилар. Ший наьна меттал хозагIа, дезагIа цхьаккха хIама дац гIалгIай воIа, йоIа!.. Наьна мотт цабезар къаман воI вац!»
Тахан гIалгIай метта тIа болх беш дукха нах ба. Школе из мотт Iомабеш ца хуле, уж нах а болх боацаш бусаргба. Масала, университете къаман мотт Iомабеш факультет я, из дIакъовла еза. Школе мотт ца Iомабеш хилча сенна еза из? Хьехарой кийчбеш ма йий из. Дийша баьлча мича баха беза цига Iилма Iомадеш хинна мехкарийи кагий нахи? Iилма-тохкама институте я къаман метта сектор. Из а эшаш хургьяц. Газеташка, телевидене болх беш, из мотт кIоарггачара ховш нах хургбац. Вай шаккха журнал а («Литературни ГIалгIайче», «СелаIад») дIакъовла мара дезац. Даггара школе мотт Iомабешше а хала дешаш хилча, тIаккха-м вIалла деша а дешаргдий-хьогI уж аьле хеталу. Лоацца аьлча, боккха гIурта хьахургба мотт Iомабар соцаде гIертача депутаташа яхар хьадойя. Вай йоазонхоша бIаь шу гаргга хьийга къа довргда. Демаша диза, тархеш тIа латтаргда наха дешаш доаца цар книжкаш. ЛерттIа язде ховраш вIалла хуле а тамаш я. Къаман литературанна фу хадаргда. Унзаро хIамаш хет сона-м царех, шоана фу хет хац сона. Массехк шу хьалха «СелаIад» ( № 9, 2015) яхача журнала тIа «Кхайкарал» яха статья ше язъеш, журналиста Майсигов Саламхана, къаман меттах дог лазаш, яздаьдар тахан эттача цун хьалах. Сона мо унзаро хIама хийттадар цунна а вай къаманна тIадоагIаш латтачох. Цудухьа цо яздора: «…Поездашца, автобусашца, самолёташца, автомашинашца е гIаш дIа-юха болхаш, шоай мотт бувца къехкараш а тIа-тIа совбувлаш боагIа. Ха дIа мел йода, городашка меттел, юрташка бахачарца нонагIа хулаш латт шоай мотт кIезигагIа бувцаш, эрсий мотт дукхагIа бувцарца шоай культура шаьрлу аьнна хетараш. Маца, хьанна дагадоагIа, гIалгIай меттала яздаь каьхат почтаца дIа-юха дахьийта е хьаийца? ГIалгIай меттала жай даьккха, васкет яздаь моттигаш а хезаяц. Иштта, хIара дийнахьа яхар санна, кIезиг-кIезига вай мотт бувца боагIа моттиги доазуви вай воаш эшадеш хиларах, укх ден тIа кхаьчад гIулакх. Вай-воаш вай долчун сий ца деш хуле, наха а бергбац цун лоархIам…»
«Да ца вийлхача дакъах, саг вийлхавац» яхаш да вайнаьха цхьа кица. Вай воаш оарцагIа ца доале, арахьара тIавенача сага укхаза гIо дергда аьнна хетац сона. Юха а дешархочун сочиненена юкъера мугIараш а доаладеш чакхдаккха лов сона меттах дола ер къамаьл. Точиев ИбрахIим яхаш ва из язъяьр: «Низ болаш да наьна метта дош. Укхаза сона дагайох гIорваьннача селий поэта Гамзатов Расула стихотворени. Цу тIа автора йоах, лоамашта юкъе, кIалвиса, леш латтар ше. Цу хана хезар шийна, гаьнна водача шин сага наьна меттала дувца къамаьл. Ца волийташ, ше дийнвир наьна метта дешо, яздаьд поэта».
ГIалгIай къаман керттерча Закона тIа (Конституце тIа) эрсий а гIалгIай а шаккха мотт паччахьалкхен метташ да аьнна белгалдаьд. Уж шаккха мотт даим шоайла сий деш, тарлуш баьхача дика хетар сона.

С. Арчаков, ГIалгIай республикан заслуженни хьехархо

№ 76 (120112), шинара, 22 май, 2018 шу, вторник, 22 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *