КIаьнка баь къахетам

Ахкан денош дIайха латтар. Дийнахьа йIайха хиларах, сарралца цIагIа а ваьгIа, сарахьа ловза баь тIа ваьлар Мувса. Цига, тхьовре хьадаьхка, бургацах ловзаш бераш доахкар. ГIадваха, кIаьнк царца цхьана ловза эттар. Хоза хетар цунна ший ханархошца цхьана ха дIахьош. Шоай самукъадаллалца бургацах а лайза, боад къовлабалалехь, гаьна доацаш дагIача маьждиге чудаха, жамIатаца маьркIижа ламаз а даь, юха шоай ловзара майдан тIа дахар бераш. Сайре дикка бийсангахьа лестаяр. Бакъда, бийса беттала хиларах, сийрда яр ара; яле а, бургацах ловзилга дацар. Цхьааш чу а баха, вожаш кхы а ловза лаьрхIа юхе Iийра.

Шин даькъа декъа а денна, лечкъоргах ловза лаьрхIар бераша. Лачкъа моттиг дукха яр царна: цхьан хана советий Iаьдало дIабегIа хьуна оаса а, гувнаш а, эрий яда бешамаш а. Мувсаи цун новкъост вола Iаьлеи, кхы ши кIаьнки – виъ цхьана вар, иштта виъ кIаьнк вокх оагIорахьа а вар.
Хьалха дIалечкъар Мувсай тоаба. Цкъарчоа, вIалла хьакора ца байта лаьрхIа, хьун оасанна юкъебайлар уж. Мувса гаьн тIа ваьлар, Iаьлеи цхьаькхеи хьун юкъера ара а байна, беша дIалечкъар, вож а цхьаннахьа дIатарвелар. БIаьннега кхаччалца дагар а даь, хьалохачар илли аьлар:

– Лачкъалаш! Лачкъалаш,
Цисках дахка санна!
ДIа ца лечкъачоа бехке тхо дац,
Шух ца лечкъар, оаха чехка лоацаргва.
Лачкъалаш, лачкъалаш, тхо доагIа шоана!
Шоана хетар геттара гаьна да,
Тха бIаргаш аьрзедараш мо сийрда да,
Бов санна бийсана лела Iема да тхо,
Оаха атта лохоргда шо.
Лачкъалаш, лачкъалаш, тхо доагIа шоана!
Цисках дахка санна, лачкъалаш, лачкъалаш!»

Иштта илли а оалаш, лечкъа боахкараш лаха болабелар ераш. Массанахьа, шоашта хургба аьнна мел хетача моттиге, хьожаш чакхбайлар уж, бакъда вожаш корабоагIаш бацар.
Шиъ цхьан оагIорахьареи вож шиъ вокха оагIорахьареи, хьун юкъе а бешамашка а –массанахьа хьежар уж. Беша лечкъа ваьлла шиъ коравир. ТIеххьара цига лаьттах дIатеIа ваьллар а хьакоравир. Мувса вацар коравагIаш. Дукха лийхар цар из, цун тоабанцарбараш а оарцагIбайна, бакъда вож коравоагIаш вацар, чIоагIа говза лечкъавар из. Кхы из кора ца веш, массанахьа го а баьха, кхайкар уж цунга:
– Ва-а Мувса, хьагучавала! Оаха тхоаш ийша хилара мукIарло ю хьона. Мел чIоагIа оаха лахарах, хьо коравагIац тхона.
ТIаккха Мувса, шорттига гаьн тIара Iо а ваьнна, кIаьнкаш болча тIавера. Дагахьа раьза вар из ше царна ца кораваь. ХIана аьлча, ер царел кот ма вий.
– Ма чIоагIа лечкъа хиннав-кх хьо, лачкъа!
Мичахьа ваьллав хьо, хIай? – хаьттар цхьанне.
– Из гучаяккха йиш йолаш моттиг яц. ТIехьагIа а сона накъаяргья из, – аьнна, кхы хIама ца оалаш Iийра кIаьнк.
Кхы цо хьа а ца аьнна, бийса кIоаргьялале чудахар бераш.
ШоллагIча дийнахьа Iурре гIоттавир нанас Мувса. Божа дIалалла ваха везар цун. Ер доахан а лаьхка водаш, шоай коара араваьлар етт а лаьлла воагIа Iаьла. Шоаш вIаши гаргакхоачашше, дехар дир Iаьлас:
– Мувса, хьаала сога хье сийсара мичахьа лечкъавар. Иззал лийхача кора ца воагIаш, хьо лечкъар чIоагIа моттиг хила ма езий, – хьоаставелар из ший новкъостага.
– Ма алийтал сога из, Iаьла. – Мувса юха хьоаставелар цунна.
– Ай, новкъостий ма дий вай!
– Вай-м, новкъостий хинна а ца Iеш, доттагIий да!
– ТIаккха, ала сога, хье мичахьа лечкъавар.
– Мегаргда, аргда аз хьога, хIаьта сагага ма алалахь из!
– Аргдац.
– Цхьан лакхача хена тIа а ваьнна, цу тIа лечкъавар со. ВагIа шортта моттиг а яр цу тIа.
– Ай, даьра, тхо дукха урагIа-м хьийжадар.
Тхона-м вовнзар хьо цхьанна а гаьн тIа.
– Лакха хиларал совгIа, геттара листа я цун ткъоврош, цудухьа вайнавац шоана со бIарга.
Тховсара сайрана вай ловза арадайлача, аз дIахьокхаргья хьога из га. Сагага ма алалахь.
– Хьаволлел хьай! ХIанз хьожаргдар вай цунга.
– А, хIанз мукъа вац со, нане чехка чувола аьннад сога. ХьажкIаш фуалъяха, кIоригашта жувр баккха безаш да тхо.
– Дика да, со вицлургвац хьона.
Иштта дувцаш, баха Iулах доахан дIа а теха, чубахар новкъостий. Цу дийнахьа, сайре хьатIакхоачаялар, яхаш, чIоагIа сагота вар Iаьла. Безам бар цун Мувса лечкъа ваьллача гаьнага хьажа а, цун зем баккха а, из фу га я ха а, вешта, ха яц-кх дIайодаш. ЧIоагIа дIаьхделча санна хетт Iаьла ди. Ваха, хьажкIаш фуалйоахаш а, чуйохкаш а, Мувсайна новъостал дир цо, сихагIа ший новкъостаца гаьнага хьажа вахар духьа.
Делкъал тIехьагIа, Мувсай гIулакх чакх а даьккха, дахар бераш гаьнага хьажа. Лакха а листа ткъоврош йолаш а бар пхаьна хи. Шоаш дIакхоачашше, гаьн тIа дайлар бераш. Пхаьна ткъовронаш шаьра а йолаш, когаш лувжар. Цудухьа дукха лакха а ца бовлаш, чехка IокIалбайлар уж.
– Дика дIатарвенна хиннав хьо-м укхаза. ЦIаькха вай лачкъача хана со а валийта веза Iа хьайца укх гаьн тIа, – аьлар гаьнах ваьшача Iаьлас.
Бакъда Мувсай безам бацар из шийца цу тIа тIаваккха, сов дукха ха а, довза а гIерташ оамал йолча цо, гучаяккхар кхерам ба Мувсас лечкъа хержа моттиг.
– Iа хьайна кхычахьа оамал бе, хIаьта ер га аз сайна леха, – аьнна ше цу къамаьла раьза оацилга дIахайтар Мувсас новкъоста.
Цунна духьала хIама ала велар Iаьла, бакъда цIаьхха гаьнашта лакхе таташ а хеза, из хьалхьежача, ши къайг бIаргаяйра цунна, даггара цхьа хIама къувсаш, шоайла леташ. ВIашагIъяккха мо дIа-хьа озайора цар из. Чехка хьалхьежар Мувса а. ЧIоагIа чам хилар берашта оалхазараша къувсар фуй ха. Гарзаш а, гIажамаш а йийтта; къайгашкара хIама чуйожайир цар; хIаьта оалхазараш, из юха хьаэца гIерташ, лакхе гIолла го а баьха, дIадахар. Дайдда тIадаха, из фуй хьежар бераш. Етталуш, ше къайгаш юха а дIаяхьар кхераш мо, даггара дIалачкъа гIерташ, пхьид уллар хоттала чу а лета. Из бIаргаяйча шоаш дувцар дицделар берашта. IотIакхайда, хьалъийцар из Мувсас.
– Мискинг яI-кх, ма чIоагIа хало я-кх хьона тIакхаьчар, кхера ма лелахь, аз цIагIа чу а йихьа, хоза дарба дергда хьона, цIагIа хоза а кIаьда а хургья. Аз даар а лургда хьона шортта, ма
кхералахь. Со хьона дика ловш ва. Мегаргдий? — ше дувцар пхьидо кхетадеш мо лувр кIаьнк.
Хьанна хов, вешта кхеташ хинна хила а мег дийнат, Мувсас дувцачох.
Пхьид, даггара караръяла гIерташ, дIатувссалора, хIаьта кIаьнка тейора из. Юххера а сецар из, кхераеннилга дале а, е Мувсай бе шийна тешам хобенналга дале а.
Цецваьлар Iаьла Мувсайх, кхерар из пхьидах:
– Ай, дегаза ма йий из, Iокхосса из! – аьлар цо.
– Ер-м яц дегаза, къа ма дий укхун. Гой, мишта йийстай, – дIахьекхар Мувсас пхьид Iаьлийга.
ЧIоагIа йийста тIаенаяр из. Хьалхашкара ког а бар цун лозабаь. Мувсас букъ тIа гIолла хьокха пIелг хьекхар цунна цкъа а шозза а, из хьоасташ. Пхьидо, бейоалашше, кулгах корт дIа а гIертабеш, белаж хьалъиййора.
– Iа-а-а! Сона-м могаргдацар из иштта бейолла.
– ХIана? Фу даьд укхунна? – аьлар цецваьннача Мувсас.
– Ай, аз ма аьннадий хьога, дегаза я из, – шийчун тIара воалаш вацар Iаьла.
– Сона-м хетац ер дегаза. Аз, чу а йихьа, цIагIа кхоабаргъя ер, тоаяллалца. Цул тIехьагIа дIахецаргъя. Миска яI, цхьаннахьа ший дезалах къаьста хургья-кх ер, сенах ховргда хIанз укхунцара пхьидарч мичахьа яхаш я? Цар-м саготду хург ма дий, ер къайгаша йиа хилар кхераш.
– Тха даде оал, пхьид бееллача кулгах пийгаш даргда. Хьона пийгаш далар кхераш ях аз-м, – шийна из дийнат унзара хетилга а ше цох кхерилга а Мувсайна дIа ца хайта гIертар Iаьла.
– А, а, вай укхун новкъостал де ма доахкий, из бахьан даргдац сона пийгаш. Уж даргдар, нагахьа санна сона укхунна зе де ловре. Волле, чудолх вай, – аьнна, дIаволавелар Мувса.
Новкъосто фуннагIа яхе а, пхьида дарба де лаьрхIар цо. Цунна тIехьа Iаьла а вахар.
Дукха дар берий пхьидах дувца хIамаш. Цар тамаш еш, уж ца кхеташ дар, къайгашта хIана эш пхьид. Мел дукха дувцарах, цу хаттара жоп корадагIацар царна. Иштта болхаш, цхьан воккхача сага тIанийсбелар уж. Мувсас, воккхача сага бIарга ца яйтар духьа, цо шийх бехк баккхар кхераш, тоIIаяь шин бе еллар пхьид. Из зийнача воккхача сага, цар ший сайре дика ювцашше, хаьттар царга:
– Мичара доагIа шо?
– ДIа-а хьунагIара доагIа, – жоп делар Iаьлас.
– Из Iа селла чIоагIа бетеIаер фуй? – хаьттар воккхача сага Мувсайга.
– Пхьид я ер, – дIахьекхар кIаьнка ший бейоалла пхьид.
– Ай, хIана лаьцай оаш из, фу де доахк шо цох? Лозаерг ма йий оаш из, – гIар аййя лувр воккха саг.
– Ай, дада, лозаяьй ер! Къайгаша дIа-хьа увзаечара оаха кIалхара а яьккха, яхь ер, царга ца яийтар духьа, – ший бейоалла пхьид, шаккха кулг хьа а доаржадаь, воккхача сагага дIахьекхар кIаьнка.
– Аз-м, укхо дегаза я из, Iокхосса яхашше, яхь ер, къахеташ. Чу а йихьа, дарба дергда аз укхунна.
– Дала дукха доахаде шо, бераш. ХIаний из дегаза? Даьра, яц из-м дегаза, – геттара IотIавийрза, хьажар из пхьидага.
– Даьра, зIокарч йийтта йоха а-м яьй. Пхьид-м дика лаьрхIа я. Ма е аьнна а я из. ХIаьта цун Iехар, Даьла хьехавеш, цо йоаха тасбихь я аьнна а да. Иштта да шоана бераш гIулакх. Цхьаккха хIама шийла эсалагIа а дегазагIа а хета мегаргдац, хIана аьлча массадола дунен тIара халкъ кхеллар цаI вола АллахI ва. ХIаьта къахетаме хилар миштад аьлча, цкъа цхьан жугтечо, хий молаш воаллаш, шийна хьатIаденача, хьогденнача жIалега, ший кога тIара маьчи Iояьккха, гIув чу Iочукховдаяь, цунца хьалъийца хий малийтад, тIаккха Дала, жIалех цо къахетам бар бахьан долаш, гешт даьд цунна. Иштта да къахетаме хилар. Дика хIама да оаш леладер, доллелаш, чехкагIа хьажалаш пхьида гIулакхага.
– Ай, пхьидарча мишта йоахаргъя тасбихь, дада? Царна-м мотт а мича хов, – аьлар цецваьннача Iаьлас.
– Хезайий шоана бийсана даггара Iехаш пхьидарч?
– Хезай, – цхьатарра жоп делар кIаьнкаша.
– Из да из. Малх чубизача гIоне сабелгало яллалца Далла хоастам кхайкабеш хул уж. Дала
мел кхелла дийнат, Даьлах тешаш а, Далла гIулакх деш а да, цхьан шолкъагара дIа мел ийккхар.
– ХIаьта шолкъа дика яц-кх, дада? – хаьттар кIаьнкаша цхьатарра. ТIаккха шоайла бIара а хьажар уж.
– Яц, даьра, вIалла дика а-м! Ший текъам, АллахIа ца а беш, малха бу цо. Из бахьан долаш, дика лоархIаш дац из дийнат.
Воккхача сага дийцачох шоашта пайда а ийца, чудахар бераш. Пхьид а яхьаш чувоагIа Мувса бIаргавайна, гIадъяха духьал едар цул зIамагIа йола йиша ПIаьтмат. Ше цIагIа чу ма ваьлланге, пхьида боамбех баь мотт биллар Мувсас, бакъда вож цу тIа соцаш яцар. ХьатIа а ена пхьидага хьожаш яр йиIиг.
– Мувса, мичара лаьцай Iа ер пхьид? – хаьттар ПIаьтмата.
– Ай лаьцаяц аз ер!
– ТIаккха мичара енай хьона из?
– Тахан сои Iаьлеи ловзаш доахкаш хьунагIарча къайгашкара оаха хьаяккхай ер.
– Хоза-м я из, хьалаца мегаргйий аз? – аьнна, ший кулг пхьида дIатIадихьар йиIига.
– Кулг ма тохалахь цох! Пийгаш даргда хьона. – кхерайир из Мувсас.
Дикка зем боаккхаш, из зувш йоаллача йиIига зийр пхьида ког лозабаьлга. ТIаккха хаьттар цо ший вешийга:
– Фу даьд укхун кога?
– Къайгаш дIа-хьа озаяь лозаяьй из, – аьнна, йишийна лоацца жоп а денна, араяргйоацаш пхьид кIопилга чу а хоаяь, ваха, цунна шортта даар дахьаш вера Мувса, хIаьта вож, елча санна йIаьх а енна, аркъалъежа уллар.
Даггара елхаш ПIаьтмат а яр.
Чехка тIакхийтта кIопилга чура пхьид хьал а ийца, ше цунна фу дергда ца ховш, велхаш, араведар кIаьнк. Цун тIеххьа ПIаьтмат а.
Велхаш цун бIаргех Iоуха хи тIадамаш бата тIа IотIа а лийга, пхьид хьакхийттар. Цу г1улакха чIоагIа раьза хинна гIаддахар бераш. Юха цIагIа дIачу а йихьа, шийна ловчча тайпара лелийтар из Мувсас, гаьнаяргйоацаш цунгахьа бIарг а кхоабаш.
Iаьла а воагIар Мувса волча пхьидага хьажа.
Ха дIа мел йода, дегаза ца хеташ, пхьидаца та ваьлар из. Наггахьа тIагIолла пIелг хьекхе,
Мувсас санна хьоастар цо из. Iаьлас из хьоасташ шийна бIаргъяйча, ПIаьтмат а елар из хьаста, бакъда вошас шийга пийгаш даргда алар дага а деха юхаяьлар.
Итт денна Iунал дича меттаера пхьид.
Цунна гIойле а хинна, боккъонца из меттаеначул тIехьагIа, юрта IодоагIача аьленна йисте дIа а йихьа, дIахийцар Мувсас. Ше дIахийцача, гIадъяха, тувсалуш, ловзаяьлар пхьид. «Хьажал со юхаметта мишта ера», яхаш санна, массадолча дийнаташта дегагIозаленца бIарахьежаш, массайолча а баьцех хьадж йоахаш, хила кхувсалуш, хьувзар из.
Юххера а, аьленна гаьна йоацача ушале нийсъеннача пхьида, шийна дагадаьлла, ше хьийга хIама дайра – хьалха шийца хинна, шийца лийнна нана-пхьид. Цох дог гIоз а даьнна, хи чу кхоссаелар из. Бакъда вож, Мувсайх кхера а енна, йоархIийла дIалечкъар. Цох цец а яьнна, дIатIехьахьийдар Мувсай пхьид. ВIаший ухьала Iо а хайша, дукха яьгIар уж. Наггахьа Мувсайгахьа хьа а хьожаш, тIаккха, юха ший новкъост йолча пхьидагахьа дIа а ерзаш яьгIар Мувсай пхьид. ТIеххьара а Мувсайна тIаяха, вокха пхьидагахьа дIа а хьежаш, юха кIаьнка бIара а хьежаш, гIайгIане яьгIар из. ТIаккха цох кхийттача Мувсас, шорттига ший шин кулгаца хьал а ийца, аьлар цунга:
– Хьо дегIа низ а байна кIалйиса, къайгашта караяхачара, аз кIалхара а яьккха, сай хьаькъал дIакхоачачох, дарба даьд, товр даьд хьона. Нагахьа санна со хьайца къиза хиннавале, сона къинтIера ялалахь. ХIанз хьайна ловча гIо. Хьо сона раьза яле, со раьза ва хьона, – тIаккха шинна а кулгаца ший наькха тIа тоIайир цо из.
КIаьнка бIаргех хий даьлар. ТIаккха хий дIа а даьккха, ший бейоалла пхьид лаьтта Iо а хийца, цIаькха а дIагIо аьлар цо. Пхьид, цо яхар ше кхетадича мо, Мувсайгахьа юха а хьежаш, ший новкъостаца дIаяхар.

Матенаькъан Илез

№ 76 (120112), шинара, 22 май, 2018 шу, вторник, 22 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *