Сакъердаме дувцараш

ГIАШ ЛЕЛА ВЕЗАРГВОАЦАШ

— Къонах, ва къонах, мичара воагIа хьо? Фу леладу Iа? — хаьттад сихвенна новкъа водача Цагенага цунна духьал нийсъеннача цхьан юртарча Iовдалча кхалсаго.
— ХIана ях Iа? Кашашкара воагIа, кашашкара, — аьннад селлара оамал йоацаш йолча цунна дикка раьзавоацача Цагена.
— ИппIалий, са къаний! Даьра, воагIа хургвац-кх кашашкара-м! ХIаьта соахка венна тха да вайрий хьона цигача? — цIенхаштта юхахаьттад вокхо.
— Вайр! Вайр! — аьнна, дIаваха веннав Цаген.
— ХIаьта боккъала а хьадувцадалар Iа сона фу деш вар из цигача, — яхаш, хаттараш деш тIехьара дIайоалаш хиннаяц из кхалсаг.
— Ялсмала дIакхача шовзткъа тума эшаш циггача новкъа Iохайна вагIаш вар-кх, — аьннад цун Iовдалах цецваьннача Цагена.
— Вададай са! Из-м дукха ахча мичад. ЮхагIоргволаш вий хьо цигача? — хаьттад кхалсаго.
— Нийсса цхьа дии бийсеи далалехьа юхакхача везаш ва со! — цIенхаштта жоп деннад цунна Цагено.
— Боккъала а, цунга дIакхоачийта далара Iа ер, — аьнна, сихха шоай цIагIара хьа а дена, Цагенага шовзткъа тума ахча дIаденнад цо.
— Мел доккха дикахетар хиннад, меттахьа, сона тахан! Мел дика хIама де вIаштIехьдаьннад, меттахьа! — яхаш, доккхалаш де йолаеннай из Iовдала сесаг кастта чувенача ший марага. — Кашашкара воагIа со, яхаш цхьа къонах кхийттавар сох. Юххера а. тIатахкача, тха дас вайта хила мегаш а вар хьона из-м! ТIаккха цо фу йоахар хой хьона? Ялсмала дIакхача шовзткъа тума ахча эшаш циггача Iохайна вагIа йоахар хьона тха да! Миска-яI из! Дика болх ба хьона аз цу сагага мичара воагIа хьо, аьнна хаьтта а. Вешта, из-м со малий ца ховш тIехьвала а мегар. Дика болх баьбеций аз, цунга тхоай даьна эшаш дола ахча дахьийта?
— ХIай, хIай?! — ийкхад из Iехаяьлга гучадаьннача цун марага. — МалагIча оагIорахьа вахар из? Гаьнаваьнна хургвий из?
— Кхы дукха гаьнаваьнна а хургвац, Кхоана тха да волча юхаверза веза ший яхаш вар из, — аьннад сесаго, Цаген дIаваха моттиг белгала а йоаккхаш.
Сиха ший говра нувр а тилла, Цагена тIехьакхе а, цунгара ахча хьадаккха а лаьрхIад цо.
ХIаьта цхьан хи тIа йилла хьайра йолча ше дIакхоачача хана цIаьхха юхахьажача Цагена бIаргавайнав геттара говр сихъяь шийна тIакхувш воагIа говрабаьри. Из малув а, цо леладер фуд а кхы уйла е ца езаш сиха кхетадаьд Цагена. Из бахьан долаш ваха сиха хьаьр чу а ийккха, хьаьрхочунга аьннад цо:
— Жи новкъост, сихагIа дIалачкъалахь! Хьо ве аьнна воагIаш ва хьона из дIа воагIа говрабаьри.
ХIаьта вож цох тийша сиха хьаьр кIала дIалачкъав.
— Мича вахар из вошийна вир? — хаьттад Цагенага, геттара вувхьа а вувхьаш, кастта хьаьр чу йийккхача баьречо.
— Малув Iа вувцар? — хаъттад Цагена, къайлагIа хьокхаш санна, хьаьр кIала пIелг Iо чу а хьекха.
ХIанз-м мича гIоргва хьо, аьнна хеташ вола говрабаьри сиха хьаьр кIала ваьннав, хIаьта Цаген цун говра тIа а хайна дIаийккхав. ХIаьта хьаьрхо бехке воацилга а хайна, хьаьр кIалара хьалваьлча, говр йоацаш хиннай…
— Аьъ, хIанз фу леладу Iа? Говр мича йихьай Iа? — хаьттад гIаш чувенача ший марага цун сесаго.
— Цу хьа даь ялсмала гIаш ваха везаргвоацаш цу сага дIаелар-кх! — яьхад кхы а чIоагIагIа догдаьттIа чувенача Iовдалча сесага маро.

ТIАККХА МАРА IОКХОССАНЗАР

ВIалла дага а доацаш, иштта атта шийна дика говр а, цунца нувр а, кхаьла дирст а нийсъяларах чIоагIа доккхал деш хиннав Цаген. Каст-кастта цу говра тIа а хайя, ший гаргара нах болча хьоашалгIа водаш хиннав из.
Иштта цхъан дийнахьа новкъа ваьннача Цагена тIакхаьчаб цхьанна сага де во а долаш, дика ма дергдац оаха аьнна дув биа арабаьнна къуй.
Ше малув дIахайтачул тIехьагIа, ше хьоашалгIа водача фусамдаь цIи а йоахаш Цаген цкъарчоа уж тебе гIийртавале а, тIаккха царна духьал ший деррига денал ураоттадаьдале а цох хIама хиннадац. Из говра тIера Iо а кхесса, цун говр а ийца дIабахаб къуй.
— Ай, хье со волча воагIа хIана аланзар Iа царга? — аьннад Цагена шийгара говр дIаяккхар дIадийцачул тIехьагIа фусамдас.
— ТIаккха мара-м со цар бокъонца говра тIера Iо а кхоссанзар, — яьхад Цагена.

ХIАНЗ ЧАКХДАЬННАД ВАЙ ГIУЛАКХ

Цхьан дийнахьа хьунагIа ваха араваьнна хиннав Цаген. Водаш-водаш, дикка кIоарга хьуна юкъе из кхаьчача хана, шийца вIалла герз а доацаш волча цунна духьалйолаеннай йоккха, бирса ча. ХIаьта шийна из ча тIакхетача хана Цагена теха цIогIа хаза, цигга тIанийсвеннача цхьан лоамарочо ший йоккха шалта а теха, из ча йийнай. Иштта дага а доацаш ше дийна висарах гIадвахача Цагена цу лоамарочунга аьнна хиннад:
— Хьайца хьай доттагIий а боалабеш со волча хьодшалгIа ва веза хьо, Тахан вувчара Iа со кIалхараваккхарах, аз шортта ахчеи совгIаташи лургда хьона а, хьа доттагIашта а.
— Аз ше вувчара кIалхараваккхарах сона а, аз сайца боалабаьча новкъосташта а шортта ахча лургда аьннадар сога Цагена. ХIанз сайца цига мала вугаргва ца ховш вагIа со, — аьннад лоамарочо ший лоалахочунга, из гIулакх нийсденна цхьа кIира даьннача гIолла.
— Цу гIулакха-м сагота хила везац хьа, Со веча мегаргвеций цига? — лоалахочо а аьнна, Цаген волча дIакхаьчаб уж.
ХIаьта геттара кье а меца а вахача Цагенага хиннадий царна дала а шийна дита а ахча а совгIаташ а? ХIаьта башха тоам ца хеташ, цар Цагенага хIама дIа а ца хьоадеш, хIаьта вокхарна Цагена е ахча а е совгIаташ а дIа ца луш, цхьа ди а, ши ди а, кхо ди а даьннад.
— Из хьай лоалахо Iа вувре, аз шоана лургдола ахча деррига а хьайна дусаргдар-кх хьона! — аьннад тIаккха цо фу ду хьажа дагахьа, лоамарочун уллув ваьнна венар геттара цIаьрмата саI волга хоаденнача Цагена.
— Мегаьд, со раьза ва,— аьннад вокхо.
ХIаьта Iовижа уллаш волча ший лоалахочунна тоха аьнна цо тур хьалъайдешше а, Цагена цIогIа техад:
— Аьъ, воше, укхо вув хьо, хьалгIатта! — аьнна.
— Чано вувчара Iа со а кIалхараваьккхав, тIаккха хIанз укхо вувчара аз хьо а кIалхараваьккхав. Хьона ма гарра, хIанз со хьона ахча дала дезаш а вац е из сона дала дезаш хьо а вац, ХIанз шо шоай цIадахача чакхдаьннад вай гIулакх, — аьннад Цагена.

ЦIАЬРМАТАЧА ФУСАМНАЬНАГА АЬННАР

Цхьан дийнахьа кхыча юрта бахаш болча ший гаргарча нахах бIаргтоха ваха хиннав Цаген. Цхьацца хаттараш деш хабар дувцарал совгIа, наькъа бIоахалагIа дикка кIаьд а мец а веннача Цагена хьалхашка вIалла а яа-мала хIама оттаеш хиннаяц фусамнанас. Юххера оттаяьр а Цагенах башха хьаша лаьрхIа хIама хиннаяц, духхьал кIолд яьккха даьсса морзи шийла сискали мара.
— Бокъонца кхы яа-мала хIама йоацаш ба-хьогI ераш е со да лархIар да-хьогI ер? — аьнна хеташ, дIа а хьа а бIарг лекхача, Цагена бIаргабайнаб кора тIа латта хIаьтта мара хьабаккханза бола керда налхеи, уйчен кIала хьалъэлла улла боккха устагIан думийи. Цул совгIа, маьнге кIала латташ хиннад тускар дизза фуаш.
— Эшарт, — кхайкав из фусамнаьна цIи а яьккха, ио ше ца лархIар чIоагIа новкъа долаш, — со-м шух бIаргтоха мара венавацар, Дика хет сона шо ишгта дика хьал-торо йолаш доахкаш. Баркал хьона, Iа сона даьча хьоашалах. ХIаьта тахан Ангуштара ваьнна со шунцига воагIаш, сона фу дайр хой хьона?
— Хац, даьра, сона-м. Iа хьа ца дийцача, сона сенах ховргда из? — аьннад фусамнанас.
— ТIаккха-м сога ладувгIалахь, — аьнна, волавеннав Цаген. — ВIалла дага а доацаш, цхьа боккха текхарг духьалбаьлар сона. ХIаьта аз дIа шун маьнге кIала тускара чу дадаш дола фуаш санна дола тIой кертах дийттача, цу дIа шун кора тIа латташ бола керда налха санна хьоа хьаарабаьлар цун. Из бакъдеце, дIа шун уйчен кIала хьалъэлла уллаш бола думи тIакхийтта лалва со!

КХО ШАЙ МАРА ЦА ДОАККХЕ А

Из ялар шийна мелла халахете а, вIалла деналах ца вохаш, гонахьарча наха ший догдаьттIалга дIа ца хойташ, царна хьалхашка доастама, эсала ца хьовзаш, бокъонцарча къонахчо санна дIадерзадаь хиннад Цагена ший сесаг енна таьзет.
ХIаьта цул тIехьагIа дукха ха ялалехьа Цаген геттара чIоагIа маьлхара а гIайгIане а волаш зийнача цун лоалахочо, ший цох чIоагIа дог лазаш санна кеп а оттаяь: «ХГанз фу хиннад цигача, Цаген?» — аьнна, Iоттар а еш, бехк баьккхаб Цагенах.
— Даьра. воше, соахка кхо сом а денна аз ийца хинна цаI мара йоаца вир-м еннай! — аьнна, лоацца цун хаттар дIадерзадаьд ио леладер кхетадаьча Цагена.
— Ай ва Цаген, хьай сесагал а дукхагIа езар хьона из вир? Из елча-м мича эттавар хьо селлара халча! Ма чIоагIа саготду Iа цунна? — аьннад фуннагIа-моллагIа даь а из хьовзаванза Iе дагавоацача лоалахочо.
— Цу хана-м массаварг а: «ВIалла а сагот ма де Iа, Цаген! Дукха хьай са ма даа Iа, Цаген! Оаха кастта хоза нускал доаладергда хьона!» — яхаш, сона гонахьа ма хьувзарий шо, — аьннад цун ха-барах шийна дош ца хеталга дIахайта ловш волча Цагена. — ХIаьта хIанз, вир а денна со виссача хана, цхьанне а хIана алац оаш, эггара дикагIдар-м хац сона, кхыметтале эгтара эсалагIдола вир эцаргда оаха аьнна а? Хоза нускал доаладергда хьона, яхаш, даьсса хабар дувцарал халагIа да мотт сона, цох кхо шай мара ца доаккхе а, сона вир эцалга!

ЦIАЬРМАТАЛ

— Боккъала а, са лоалахо, аз из хьайга хьоадарах бехк ма баккхалахь. ХIаьта а, тIехьагIа из хьона ханза дусаргдоацандаь, тахан из хьога дIа ца аьлча валац со. Тахан Iуйранна шун Iатто муIа Iетта тха етт бийнаб, йоах. ХIаьта из хьога дIахайта а цох сайна хьогара хIама доагIий-хьогI, аьнна, хатта а венавар со, — аьннад дхьан дийнахьа ший лоалахо волча вахача Цагена.
— ТIаккха, тIаккха, Цаген? Из-м вIалла а Iаттан да бехке ве доагIаш хIама дац! Бага мотт а хьаькъал а доацача Iатто даьчунна со сенна бехке ва? Таханарча денга кхаччалца хье укх дунен тIа вахаш, из а кхетадаьдеций Iа? Етт-м, из са бале а, хьа бале а, хьайба ма дий! Фу бекхам бергба цунна? — аьнна. юххера тIатоI Iабаь бехк баьккхаб Цагенах лоалахочо.
— Аьъ, ма гIалат ваьнна хиннав со! Ха-м, даьра. ховр сона Iа из иштта дIадерзадергдолга. Вешта, из-м кхыча тайпара хиннад: шун Iатто а ца бувш тха етт, тха Iатто бийна хиннаб шун етт, — аьннад тIаккха Цагена.
— ТIаккха-м, воше, юххьанца денз гIулакх ше долчча тайпара дувца дезар, — яьхад, фуннагIа даь а Цагенагара хIама яккха дагаволча лоалахочо.

№ 76 (120112), шинара, 22 май, 2018 шу, вторник, 22 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *