Ди сайрангахьа лестадар, буракех машин а етта, Саварбик кхай тIара волавелча. Делкъийга доладеннача догIах дукха ха ялалехьа лоа а хинна кIайденнадар кхаш а гонахьара довкъаш а. Дика аьттув баьннаб совхоза отделене болхлой: йоачан хилалехьа буракаш чуэца кхийра цар. ТIеххьара машин я Саварбика хьор. Кхоана кхычахьа хьожавергва из. Мичахьа хьожавергва хац.
Вешта, хIанз цо хьоча наькъал халагIа хургьяц цхьаннахьа а. Боккхача новкъа ваьлча-м хийцца станце гIоргвар Савабрик. Цхьан хана жагIа била хиларах хийцца машин йохалургйолаш ба никъ. Цхьабакъда, хIанз-м хала вода из: лоа улле а, кIал хотта ба. Цкъаза цхьан метте латтийс машин. ТIаккха кхестача чархашта кIалхара дIаухача цицхаша къоарзду тIехьашкара лоа.
Эггара тIехьа а боккхача новкъа йоал машин. Доккха са а даьккхе, кий хьал а тетте, пхьош хьекхе хьоцар дIадоаккх Саварбика.
Дукха ха яц шоферий курсаш а яьха из автобазе балха вена. Тахан санна хало тIакхаьчаяц Саварбика ше цхьаь болх беча шин кIиранна. Бакъда, тIехьашка ваккханзар из цу халоно. Шийна доккха хIама карагIдаьлча санна хет зIамигача сага. ХIанз бе хетац цунна, кхоана ше миччахьа хьожавой а.
Хийцца йода машин, кастта станце кхоачаргва Саварбик. Йийкха яларе, гуш хургьяр станци. Цхьабакъда, хIанз-м станци меттел, цул гapгaгla улла юрт а гац. Листа делхача лайво дохк доаллаш санна хетийт.
ЦIаьхха хьалхашкахьара цхьа Iаьржа хIама хьакъад. Юххьанца къоаста ца луш хиннача цох, дукха юкъ ялалехьа, машин хул. Машин ше йолччара меттахьа ялац. Цхьа хьовзам хинна шофер латтилга хайра Саварбика. СихагIа цунна дIатIакхача а новкъостал де а чIоагIа сагота ва из. Шоайла новкьостал деш шоферий Iаьдал долга хов Соварбика. ХIанз из новкъостал дича, шийх бокъонца шофер хинна ваьннарг лерхI цо.
ДIатIакхоаччашехь машин соца а йийя Iокхоссалу Саварбик. Машина уллув латтар бIаргкхетташехьа вайзар цунна. Из вар района культуран отделера Мурад. Ши шу хинна а Iацар Саварбика из вовза. КIирвенна Саварбикагахьа хьахьежаш латта из, цIаьхха дIавийрзар.
ЧIоагIа гIадвахавар Мурад шийна духьалйоагIа машин бIарга ейча. ТIехьашка цхьацца чарх мара ца йоаллача грузовикаца Iyppa денз юрташкарча клубаш-ка кинофильмаш дIа-са кхухьаш лийннав из. ХIанз цхьаькханахьа дихьача ваьннав. Тамаш я-кх ханахьа воале — камера хеца а енна, IовIашкаяхай тIехьашкара цхьа чарх. ДIайолла сов камера а яц. Тиша я культуран отделерча машинашта латта чархаш а камераш а. Тоа е Iуррехьа а совхозе йихьаяр камераш. Царга хьийжача, дIахьокха кинофильмаш а доацаш юсаргьяр клубаш. Духьалакхийттача шоферо гlo дерг ма дий яхаш хиннавар Мурад из хьатIакхаччалца. Цхьабакъда, хIанз цох а дог диллар.
Мурад вайзача, цхьан юккъа Iоваьннача латтийс Саварбик, тIаккха майрра ког а ловзаш дIатIаволалу. Мурада шаьра хьахоз тIехь-тIехьагIа гаргадоагIа цун когий таташ, цхьабакъда юхахьажац. Кабинка чура дIоагIа, монтировка е моллагIа аьшк бе йолла дагадох цунна. Шийх кхеравенна ийцай, аьнна, Саварбика хетар кхераш, ше латтачара меттахьа ца воалаш Iа. Наж санна чIоагIа саг ва Мурад. Бе вIалла хIама еце а, ший низах теш из. Цудухьа сатийна ва. Сатийна вар из когий таташ геттара гаргагIертача а, шийна уллув «Iассалам-Iалейкум!» оалаш хезача а.
— Ва Iалейкум-салам, — аьнна, эггара тIехьа а Саварбикагахьа дIахьож Мурад.
Саварбик хецаеннача чарха тIавода.
— Хьа хIана яккхац Iа ер? — аьле, чархах ког Iотт цо.
— Сенна йоаккха из хьа? — Кабина йолчахьа дIаволалу Мурад. ГIулакх-м дац цун цига, хIаьта а ше юхера дIаваьлча, Саварбик вахар догдоах-кх цо.
— Запаска еций хьога? — аьле, тIехьакхайк Саварбик.
— Яц.
Раьза вац Саварбик: «Аьттув баьннача мотте нийсде дезаш тхона юкъера дов из доллашехьа, укханна гIулакх де гIерт со… — эккх цун дагахьа. — ХIаьта ер-м согахьа хьахьажа а мича ваш. Сох дош ца хетилга дахьогI укхан из? А, фуннагIа дале а, новкъостал де деза…».
— Хьаяккха чарх, сога я запаска! — Ший машинагахьа дIаволалу Саварбик.
Кабина чура цIарацIура хьа а ийце, чарха тIавода Мурад. Цецваьннав из Саварбика леладечох. ХIанз цунна юхера дIаваха зIамига саг ши шу хьалха цунна вовзаш хинначоа юхе чIоагIа хувцавеннав. ГIар а сомъеннай, юхьмараж а бIарахьажар а цIенхаштта къонахчун дараш санна да.
…Района культура цIен лакхача цемента уйчен тIа вIашагIкхийтар уж шиъ цу сарахьа. Хоза сайре яр из. Шорттига лоамашта тIехьашка дIалечкъар малх. Цхьан юкъа, йоккха йийзача цIеро санна, сийрдаяьккхар цо сийнача сигален йист. Юрта юкъе гIолла чакхйоалача улица йIоахалла хьалхьежача лакхача коанаIарех тара хетар Мурада лоамий дукъ. Цигахьара гIийло хьахьекхача михо безаме дегI хьестар. Юрта юкъе дагIача, гобаьккха лампаша сийрдадаьккхача культуран цIен гарга ме гIорт, баьдегIа хетар лоамаш. Кастта Мадинатах ший бIаргкхетаргболга дагаухаш гIозвувлар Мурад. Городе ший машин тоаеш даьккхача иттех дийнахьа из ца гуш чIоагIа саготденнадар цун.
Сарахьа ше цIакхаьчача, цIена барзкъа тIадувххал мара юкъ ца йоаккхаш, йоI балхара чуухача новкъа ваьлар Мурад. ВIаши дош кхоссал мара юкъ яккханзар цар цхьана. Латта йиш хилча, вIалла кIорда ца деш, дии бийсеи вIашагIхетта латтаргбар уж. ХIанз а духьале ю ширача Iаьдало, паргIатта вIаши бIаргаго а къамаьл де а дитац йоIи зIамига саги, наьха бIаргех лорабала безаш хул.
— Тховсара кино.., — аьнна йолаелар Мадинат. Культуран цIен уйчен тIа кховиъ зIамига саг латтар. Царца вар Саварбик а. Цо толха а йир из хоза ахкан сайре…
— Ер я камера, — аьнна, вена тIеххьашка хьаэттача Саварбика юкъагIйоах уйлаш. ДIоагIаца ше хьахьувзаеча фента тIалатт Мурад а ши бIарг. Саварбик вахача дикагIа хет цунна. Ший бе йоалла камера хьаелча, ваха мукъа ма вий из, цхьабакъда Мурад а карагIдалац юха а кхайда цунгара из хьаэца. Тешац из Саварбик шийна дег тIара новкъостал де лаьрхIа хиларах. Мурад юхакхайдача, вела а къежа: «ДагайоагIий хьона из сайре?» — цо оалий а мича хов.
«Сона-м дагайоагIар из сайре, хьона йоагIий-хьогI из дага? — йоах Мурада ше-шийца. — ДагайоагIе, сона гIулакх де хIана гIерт хьо?»
…Шийна тIехьашка латтача Саварбика шортта шокарца лекха йиш хоз цунна. Культуран цIагIа дIачуйодача шин йоIа тIехьа а хьежа, цо теха шок дагаера Мурада. Раьза воацаш Савабрика бIара а хьежа, йист ца хулаш, сатехар цо цу хана. Геттара дегаза хийтар Мурада Саварбика тIаювха кога хьакхингашка Iо ца кхоача готтига гIонаш дола хачи а, йоккхий чIегилгаш йола коч а, михо дужадаьча кIих тара йола керта тIара мосаш а. Хьалхарча бус кино баьхкача наха а кIордавайтар цо ше. Дикка наьха уйла экрана тIа хьахьо-кхачунна тIаяхача хана, ца доагIа дош а кхессе, уйлаш юкъагIйоахар цо. ГIаьле лотайича саго хIама а аланзар цунга. Контролеро дIайоае аьлча, ла а дувгIанзар.
«Ше даьр могийтандаь да-кх укхо леладер, — йоахар Мурада ше-шийца, Саварбика бIара а хьежаш. — Шийна тоам бар да-кх укхо дер. Ше мара, кхы саг ца лоархIилга да-кх из. ХIанз мехкарашта тIехьа шок техар. Из а магийтар. ХIана могийт из? Укхох ца вухьилга да из е укхунга хIама аьлча, вайнаьха IаьдалагIа дов хьер кхерилга да из? Е хIаране саи-саи фу гIулакх да яхилга да? Укханна-м кхы вогIадар а карагIдаргда. Ер цаI хинна а Iац. Цудухьа кIезига ух мехкарий кино, цудухьа уха хургбац-кх уж художественни самодеятельносте а. Ер моргаш укхаза кхестандаь йойта хургьяц-кх Мадинат а цунна юкъе. Укхо-м цунна тIехьа а ма тохарг-йий шок, во дош а кхоссаргда…».
Из бакъде воаллаш санна, хIетта кино дIачуйодача йоIа тIехьа а хьежа, велавелар Саварбик.
— Сона моттиг лацалахь!..
Юха а хьежа, йист ца хулаш йолаелар йоI.
— Сога хIама доаллаш санна юха-м ма хьежий хьо, — аьлар Саварбика.
Меннача сагачох тара хийтар Мурада цун оаз.
— Фу ях Iа цунга? Хьа цунга фу доалл? — аьлар цо.
— Хьа фу гIулакх да соца, аз фуннагIа яхе а? Хьа фу хул из?
…Хьаяккха аьнна Мурада хьаозаяь чарх цхьан оагIорахьара дIалоац Саварбика. Мурада чарха чура камера хьайоаккхашехьа, гош тIа Iолох а венна, шийгаръяр дIачутеIае волалу из…
Камера дIаелла ваьлча хьал а гIетте, насос хьа а ийце, чарх ювса волалу Саварбик. Цкъа насоса IотIадезлуча, тIаккха хьалнийслуча цун диткъача, лакхача дегIа бIара а хьежаш, уйла еш латт Мурад.
Юха а из йоI шийна гуш санна хет цунна. Саварбика раьза йоацаш бIарахьеж из…
— Хьа фу хул из? — хетт Саварбика ца вашаш Мурада бIара а хьежаш.
— ХIама а хилац.
— Ца хуле, волччахьа латта.
— Со волччахьа латтий-м ховргда хьона, кхы хьо укхаза цу тайпара кхалсагага йистхуле…
— Фу дергдар Iа сона йистхилча?
— Ховргда хьона аз фу ду-м. Нах юкъе а лийлха къоастабир.
— Сийсара кино Iа леладаьчоа а сатехар аз хьона! — аьнна, пIелг оагабир Мурада.
— Аьъ, иштта майра ва хьо? Iовалал уйчара, хье маIа вале, — аьнна, киса кулг а делла, сихха лагIаш тIа гIолла Iоволавелар Саварбик.
— Хьох кхера а венна укхаза Iергвале.., — аьнна, цунна тIеххьа Мурад а волавелар…
— Мурад, юхавалал, — аьнна, цхьан зIамигача саго юхаозавир из.
— Варгвац цкъа укхо фу ду ца хьожаш-м, — аьнна, карарваьлар Мурад.
— Аз фу ду-м ховргда хьона, — Саварбика кисара кулг хьалдаьккхача, къегача урсах бIаргкхийтар Мурада. ТIакхийтта пхьарс хьовзабаь, узамаш дайтар цо Саварбикага. ТIаккха бера урс Iодежар…
— Хьаял сога, — Саварбика бе йоаллача насоса дIа-тIакховд Мурад.
— Сабарде, кIаьдвеннавац со-м.
Дикка ше кIаьдвелча мара Мурадага насос дIаяланзар Саварбика…
— Кхы са дий хьа? — Саварбика пхьарс дIа ца хецаш, Iокхайда урс хьалъийцар Мурада.
КIаьдвенна вувхьаш латтача шийга Мурада хIанз а: «Кхы са дий хьа?» — яхаш санна хет Саварбика…
Цигга тIанийсвеннача дружиннико новкъостал а деш, милице отделене дIавигар Саварбик.
«Цунна суд йойя, дов хьахьувргда-кх сога, — йоахар дагахь Мурада отделенера ше аравоалача хана. — Ловча хьувлда из. Цу ширача Iаьдалга юхахьеже, хьалха дIавохалургвац…».
Цхьа шу суд йир Саварбика. Из ярга хьежаш ваьгIача санна, сихха венача цун даь-веший воIа Iазе, нага-хьа санна Саварбик цIа ца воагIе, пхьа Мурадага боаллалгеи, цIавоагIе, шийна даьр цо ше цIахьоргдолгеи хьа а хайтар.
Цхьа шу гаргга ха я Саварбик цIавена. Каст-каста бIаргагу из Мурада культуран цIагIа, бакъда хьалха хинначоа чо тара а вац. Мурад шийна ца вовзаш санна тIехвувл из. Мурада-м хов ше цунна вовзилга а цох ло-равала везилга а.
Кхыча юрта бахача гаргарча наха йоах: «Хьавала цу районера, цхьаькъа ма ваха цига, нахаца дов а ма дий хьа».
— Цу довнах-м кхерацар со, — оал Мурада.
— Хьо ца кхере а, вайнаха дита-м дитац шоашта даьр. Хьо во а ма иккхав хьай гIулакх доацача юкъе.
— Харцахьа лела саг соцаваьв-кх аз.
— Иштта лархIац из вайнаьха IаьдалагIа.
— Ширача, мурденнача IаьдалагIа яхий оаш? — аьле, кулг тосс Мурада. — Шоай хьашт долчча бесса лархIа мукъа бакх уж.
— Лоралуш хила веза, атта тийшача балхах хIама дергда… «Тийшача балхах хIама де лаьрхIа вале-м, хIанз аьттув ма бий укхун», — йоах Мурада ше-шийца. Букарвийрза насосаца болх беш воаллача цунна бIарга а гац шийна юххе латта Саварбик. Мурада хац шорттига кисара урс хьа а даьккха, шийна тоха кийчвенна из латтий. Монтировка а гац Мурада бIарга. Саварбика бе йоаллий-хьогI из? ХIаьта а дIахьажац Мурад цунгахьа.
Цхьабакъда, Саварбика-м Мурада шерача букъа бIарг тIерабаккхац. Даь-веший воI Iази шийна юххе вена хьаэттача санна хет цунна. ТIачувх из Саварбика. «Вай цIен меттел, тайпан саго а шийна даьр дита моттиг яц. Иззал мара хьай къонахчал деце, во-м даьра хьийзав хьо урс а даьккха. Корта кIайбенна со гIоргва хьа дов нийсде?» «Саг ваха везац, айса нийсдергда аз», — йоах Саварбика. «Шу дала-м доалл хьо цIавена. Мала тешаргва, аьттув ца боалаш иззал ха дIаяхай аьлча?»
Аьттув ца боалаш-м лийннавацар Саварбик. Массаза бIаргавайна хургва цунна Мурад культуран цIагIа.
Аьттув-м хIанз а ма бий Саварбика. Урс деце а, мукх доалл цун киса, хьалверза а юхадухьалъотта а Мурада кхелехьа, шозза, кхозза тоха кхувргда. ТIаккха цун духьалъотта низ а хургбац. «Къонах ва!» — аргда Iазе. — «Фу бахьан долаш тох аз из?» — «Аьъ, фу бахьан долаш яхилга фуд? — аьле, тIачовх Iази. — Хьога цо на-бахта даккхийта шу? Из деций бахьан?»
«Цу хана укхо са бера урс дIадаьккхадецаре фу хургдар? — яхаш уйла ю Саварбика. — Цхьан шера тIа соцаргдацар из тIаккха, е цIенна а, е наха а пайдана воацаш лелаш хургвар. ХIанз ер санна шофер ва со а. Ер ва-кх са харцахьара никъ хоадабаьр…»
«Айя, фу дувц Iа, доккха эхь ма дий вай цIен цо даьр! Вайнахьа Iаьдал довзаций хьона?» — «Довзац из Iа дувца Iаьдал-м, — яхаш, хьажаюкъе шод бехк Саварбика. — Е довза безам а бац».
Насоса тIакховд Саварбик.
— Хьаял сога!
— Яьннай ер-м хIанз, — йоах Мурада, вувхьа а вувхьаш. — Хьо гlo. ХIана латт хьо?
— Кхувргда са-м.
Йийса яьнна чарх Мурада хьалъураоттайича, цхьан оагIорахьара дIалоац Саварбика а. Шинне а дехьареи сехьареи хьа а лаьце, дIайолл цар чарх. Цхьабакъда, вIаши бIарахьажац. Шоаш доаха са а хоз шиннена а, баламаш вIашагIкхета дукха хIама а эшац, алхха бIаргаш да-кх вIаши лечкъаш.
— ГIо хIанз, — йоах Мурада, чарх дIаоттаяь яьлча. Эггара тIехьа а бIарахьож из Саварбика. — Хьаштдоацаш гоавир аз хьо. Баркал хилда хьона. Никъ дика хилба хьа.
— ХIама дацар из-м, фуд гайча, — кулг а тессе, ший машин йолчахьа дIаволалу Саварбик.
«Вай, венна вилла хьо. Саг вац хьо!» — Iазе оаз хезача санна хет Саварбика. ГIа бехкабелча санна юхасоц из, тIаккха цIаьхха юха а вийрзе, Мурада тIаволалу. Мурад цо леладечох ца кхеташ, бIарахьежжача латт. Ше дIатIакхоаччашехьа, кIирвенна Мурада бIара а хьеже, кулг дIакховдаду Саварбика.
— Хьа а хилба, Мурад, никъ дика!
Шийга хьакховдадаь кулг бе а делле, цхьан юккъа цецваьнна ше дIахо фу аргда ца ховш латтийс Мурад, тIаккха, йист а ца хулаш, тоIавийя Саварбик мархIаволл.

№ 80 (12016), ера, 29 май, 2018 шу. Вторник, 29 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *