ГIалгIай ханорг Iомадара халонаш

Вай къаман ханорг (календарь) Iомаде Iохайча, цхьа анекдот дагадехар сона. Цхьа саг ваха хиннав йоах, захал кхелхав аьнна хеза. Дикка ха яллалца таьзета а лаьтта ше дIаводаш, цу коа кхесташ волча сага тIа а ваха:

— Дала къахетам болба укх хьа воIах, — аьннад цо.
— Со цун да вац, даь-воша ва, дIаравар ва хьона укх коа воккхагIа, — аьнна, кхыча сага тIахьожаваьв из.
Цо белгалваьча сага тIа а ваха:
— Дала къахетам болба укх хьа воIах, -аьннад хьаьшо тхьовра мо.
— Со цун да вац, воша ва, дIарачунга да хьона укх ковна доал, -аьнна, кхыча сага тIахьожаваьв цо а шоай захал.
КхоалагIчоа ше тIакхоаччаше, из ханна къона воландаь, венначун воша ва мотташ:
— Дала къахетам болба укх хьа вешех, — аьннад къонахчо.
— Со цун воша вац, воI ва, -аьннад вокхо.
— Хьо цун малав хац сона, — аьннад сабарах вехача захало, -Даьла ма вий из ховр, кега чIоагIа-м даьд оаш ер.
Цу анекдота а дайна, вай ханорг Iилманхошеи цхьаццаболча йоазонхошеи, Даьла ма вий из ховр, кега чIоагIа-м даьд. Цудухьа тахан из Iомаде Iохайнача сага корта хьаьрбаргболаш да этта хьал. Карарча хана уж, сона ховчох, диъ тайпара да. Уж кхеллараш ба тайп-тайпарча замашка баьха, бе-бе балхаш деш хинна нах. Далгат Башир юрист, этнолог, этнограф хиннав, селий мехка ваь а кхийна а хиннав из. Тутаев Албаст тIема гIулакхе лаьттав, штабс-капитана чин хиннад цун, этнографи дукха езаш саг хиннав вай мехкахо. Дахкильгов ИбрахIим – Iилманхо, йоазонхо, литературни критик. Кодзоев Iийса – хьехархо, йоазонхо. Цу виъне диъ тайпара оттадаьд вай ханорг. Бакъда уж сона довзараш мара дац, сона ца довзаш а хила тарлу цу лостамагIа даь йоазош а лехамаш а.
Цкъаза сона тIабоагIа соца цхьана школе болх беш бола хьехархой, гIалгIай меттала беттай цIераш мишта язъе еза хоатт цар. Айса царга фу аргда ца ховш вус со цхьайолча хана.
— Дерригаш диъ да уж, бакъда са дего дукхагIа къоабалдер ер да шоана, — аьле, из дIа а деле дIабохийт. ХIаьта аз айса а эрсий цIера юххе улга тIа къовларгашка дIаязйора бетта гIалгIай цIи. Иштта аттагIа а дикагIа а Iомалу берашта къаман ханорга чудоагIача беттай цIераш. Цхьайолча хана нийслу:
— Укх дошлорга тIа-м кхыча беса я цу бетта цIи, — бераша оалаш. Уж а бакъ ба, хIана аьлча массадолча дошлоргаш тIа цхьатарра язъяьяц уж цIераш. ТIаккха хаттар от: «Сенна еза вайна диъ тайпара цIераш, царех хозагIа хургдолча тайпара цхьа дошлорг хьаде мегаций? Мег. Из болх бе хьежа хиннав филологически Iилмай кандидат, профессор Дахкильгов ИбрахIим. Бакъда из бизза чакхбаьккхабац цо. Цо даьча йоазошца а нийслу цхьацца гIалаташ, хьа ца оалаш дита хIамаш, белгалъяханза йиса моттигаш. Цох кIеззига дIахо дувцаргда вай. Эггара хьалха хьожаргда вай Далгат Баширеи Тутаев Албастеи оттадаьча ханоргашка, цар тарадар, тара доацар тохкаргда, къоастадергда. Далгат Башира оттадаь дошлорг хиннад укх тайпара:

январь – наджиганцхой бутт
февраль – мархий бутт
март – бекрик бутт
апрель – тушоли бутт
май – сели бутт
июнь – мангал бутт
июль – маьтцели бутт
август мяцкели бутт
сентябрь – тау бутт
октябрь –ардри бутт
ноябрь – орхи бутт
декабрь – огой бутт.

Дешачоа хоалу, гIалгIай мотт дика ца ховча Б. Далгата орфографе гIалаташ деш, уж цIераш дIаязъяь хилар. Из гу вайна «бекрик бутт», «мяцкели бутт», «тау бутт», «ардри бутт» яхача а кхыча а цIерашца. Цхьайола цIераш уж хьайийцача сага а харцахьа йийца хила тарлу. Тахан а наггахьа саг мара вац уж ерригаш шаьра дагахьа ховш, Далгата уж дIаязъеча хана а кIезига хинна хила тарлу цу тайпара нах. Дешанза волча сага уж харцахьа хьайийца хила а тарлу. Цудухьа уж нийса а я, иштта а хиннай оалалургдац сога. ШоллагIдола бахьан да са дег чу шеко йоссийташ, хоза а вайнаьха меттаца ювшаш-екаш а яц уж. Вай багахбувцам кхеллача наьха мотт чIоагIа хоза а дег чу бужаш а хиннаб. Цудухьа уж цIераш иштта гIожа кхолларгьяцар аьнна хет сона цу заман чухьа баьхача къоаноша. Къоначар уж во кхеллаяле, тоа ца еш а ютаргьяцар цар. Уж е харцахьа хьайийца хилара е харцахьа дIаязъяь хилара тешал деш да Тутаев Албаста дIаяздаь ханорг. Далгата дIаяздаьча тайпара а доацаш, эргаш да бетташ а цар цIераш а гIалгIачо даьча йоазон тIа. Масала, январь, февраль, март яхча беттай цIераш вIалла шоайла тара яц цар, кхыйола цIераш а я цхьацца башхалонаш йолаш. Из шедар вайна дика гучадаргда уж ши ханорг вIаший дIухьалъоттадича. Тутаев Албаста из дIаяздаьд укх беса:

январь – агой бутт
февраль — аьккхий мархий бутт
март — гIалгIай мархий бутт
апрель — тушоли бутт
май — бекарга бутт
июнь – этинга бутт
июль – ма — ы
август – сели бутт
сентябрь – мехи бутт
октябрь – ори бутт
ноябрь – чиллан бутт
декабрь – ножагIанцIей бутт.

Укхаза а е Тутаевс е из хьадийцачо гIалаташ даьдац оалилга дац. МаIан фуд ца хов дешаш юкъекхухьаш оттадеш хилац цу тайпара ханоргаш. ХIаьта укхаза вайна гуш да цу тайпара хIама. Цу хьакъехьа профессора И. Дахкильговс яздаьд, «этинг», «ма-ы», «ори» яхарш вайна кхетаме йоаца цIераш я, аьнна. Уж шаккха ханорг дайза, техка волча профессора яздаьд, наха дикагIа кхетадергдола дешаш дута а дуташ, цу шиннех цхьа ханорг хьадича бакъахьа хургдар, яхаш. Из мишта хилча бакъахьа хургдар дувцаш, кхоалагIа ханорг оттадаьд цо вокх шинне кIийлен тIа. Бакъда цо дIаяздаьр цхьайтта бутт мара боацаш да. Е цо ше е книжканна кепа тохаш, цхьа бутт дIа ца язбеш битаб, из ба июнь бутт. ДIахо ше ханорг доашхаш цу беттах «этинга бутт» («мангала бутт») аьннад цо. Ханорга юкъе, хетаргахьа, латта езар хиннай «мангала бутт» яха цIи, хIана аьлча хала кхетаду дешаш дIадаха деза аьнна белгалдаьд цо лакхе. Хала кхетадер да «этинга бутт», цудухьа из цIи ханорга юкъеяхьа езац аьнна хеташ хиннав И. Дахкильгов. Миштад профессора вайна могадеш дола ханорг, дIаяздергда вай из:

январь – ноджганцхой бутт
февраль –аьккхий мархий бутт
март – гIалгIай мархий бутт
апрель – тушоли бутт
май бекарга бутт
июль – маьтцIеле бутт
август – сели бутт
сентябрь – миха бутт
октябрь – ардара бутт
ноябрь – чилла бутт
декабрь – агой бутт.

Вайна гуча беса. Июнь бутт укх юкъе боацаш ба. Тамаш енна хIама да цхьаькха, пхе сага оттадаьча, Iилма-тохкама института кийчдаьча дешаш доашхача дошлорга тIа а йоацаш я цу бетта цIи а цхьаццадолча кхыча беттай цIераш а. Талмаста кийчдаь йоазув да из а, дукха уйла ца еш, шоашта хало ца еш. Цунга хьежжа ба чулоацам а.
Цигга хадаш дац ханоргий дош. Цхьаькха, хьалхарчарех вIалла тара доаца ханорг арадаьннад Кодзоев Iийсай «ГIалгIай» яхача романа тIа. ХIанз фу де деза? МалагIа леладе деза, малагIа дIататта деза. Цхьатарра диъ ханорг леладе йиш мичай вай, эрсий дешашца яздаьр а IотIатехача-м пхиъ ма хулий ужаш. Укхаза сайна хетар аргда аз. Школе болх беш со хьавоагIа 24-гIа шу да. Берашта дикагIа фу хургда, аттагIа фу хургда, халагIа фу хургда яхача дешашка вай хьоже, Кодзоев Iийсас оттадаьр дего дукхагIа къоабалду. Ца кхеташ, дагалоаттаде хала долаш цхьа дош дац цунца. ШозлагIа-дале, хIара бетта маIан, кеп, сурт дика белгалдеш я царна енна цIераш. Хетаргахьа, цудухьа юкъедихьад из Цицкиева Азас ший 5-7 классашка дешача берашта лаьрхIача дошлорга. Берашта а хьехархошта а из ханорг могаду аз Iомаде а леладе а. Лакхе И. Дахкильговс аьннача беса, цхьа ханорг вай къоастадеш хуле, белггала из къоастадича а леладича а бакъахьа хетар сона. ТIаккха хургбацар цунца бувзабенна бола, хIанз вай метта юкъе боалла гIурта. Миштад хьожаргда вай дикагIа а аттагIа а дола ханорг:

январь – нажгамсхой бутт
февраль – саькур бутт
март – муттхьал бутт
апрель — тушола бутт
май – бекарга бутт
июнь — аьтинга бутт
июль – кIимарса бутт
август — мангала бутт
сентябрь – моажола бутт
октябрь – тов бутт
ноябрь – лайчиллан бутт
декабрь – чан тара бутт

ХIаьта а укхаза дус вай «аьтинг» яха дош. Из даьшхадац А. Цицкиевас а. ДIауйла йича, фу дагадох из дош хозача хана, сона эггара хьалха дагадохар да «аьтад» яха дош. Вешта аьлча, цу деша овла хинна дIаэтта хила тарлу сона дагаухар. Ахка дIадолалу, деррига кхаш кхорзалу, йIовхал отт, баьцаш, йол, ча оаталу ха я из. Къаьстта а теркам тIабахийта безам ба са, лаьттанцара тIоадал дIайоалаш хилараи из атта оаталуш хилараи. Цудухьа аьнна а хила мег цох ишта. Бакъада из духхьал сона хетар мара дац, кхы тайпа маIан а хила тарлу цун.
Фу могаде йиш я дошлоргаш увттадеча наха? Шоаш дошлоргаш увттадеш, ханорга тIеххьарча кепах коггIортолга а еш, цар уж увттадича дика хетаргдар сона. Иштта тоалургьяр гIалгIай меттацара чIоагIа кегаяь цхьаькха моттиг.

С. Арчаков,
йоазонхо

№ 84-86 (12020-022), шинара, 5 июнь, 2018 шу. Вторник, 5 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *