Шоана фу хой вай литературах?

Хаттар да са «Сердало» дешархошка, фу хов шоана гIалгIай литераурах, цун бухах, из мичара хьадоагIаш да, аьнна. Цхьабола нах хургба дукха вай къаман литература дийша, цхьабараш хургба юкъ-юкъера йоазонхой балхаш мара ца довзаш, хIаьта цхьаькхаш хургба вIалла а гIалгIай литература ца довзаш. Цудухьа гIалгIай литература довзачарна а ца довзацарна а кIезига цох дувца лов сона дIахо.

ГIалгIай литературан овлаш кIоаргара хьадоаг1аш да. Из хьадоагIа ала йиш йолаш да вай бIаьшерашкара. ГIалгIай мотт йоазонга баьнна бIаь шу гаргга ха мара еце а бугахбувцам бIаьхий а кIоарга а хилар бахьан долаш сел кIалдисадац гIалгIай литературан хьал. Йоазо цахилар бахьан долаш вай меттала литература, мотт йоазонга баллалца хиннадац дIаяздаь, цхьацца шо-шоашта чам а болаш юкъ-юкъерча наха леладаь балхаш ца дийцача. Ала деза, литература йоазонца хиннадеце а багахбувцамца хьаденад. Цудухьа гIалгIай литературан говзанчаша эзараш шераш даьннад оал вай литература хьадоагIа. ХIаьта хьалха вай йоазув хиннадий-дац Далла хов.
18-19-ча бIаьшерашка вай къамах дола хIама, эрсий меттала дIаяздеш дукха гIалгIай хиннаб. Уж ба боацо, Цискаров Иван, Iоахаранаькъан ЧхьагIа, Базоркин Асламбек, Гойгов Iабдул-Хьамид, иштта кхыбараш а. Къилбаседа-Кавказе Советий Iаьдал чIоагIденначул тIехьагIа, 1923-ча шера Малсагнаькъан Кураза Зоврбика гIалгIай алфавит оттадарца таро яьнний гIалгIашта шоай къаман меттала деша а язде а. 1924-ча шера Малсагнаькъан Зоврбика гIалгIай литературан юкъарл вIашагIъеллай. Из кхолларца дукха начIал дола кагий нах а мехкарий а литература наькъ тIа толамаш даха болабеннаб. Цар шоай йоазош кепатохаш арадаьхад «Сердало» газета тIа. Из мара шоай йоазон кепатоха моттиг хиннаяц царна. Цу хана гIалгIай литература даржара болам «Сердало» газетаца хиннаб.
ГIалгIай литературе кертте лаьттача йоазонхоша караерзаяь хиннай массайола литературни оагIош, гулбаьб багахбувцам, кхыча къамий йоазош гIалгIай меттала даьхад. Цу йоазонхоша из болх барца, тIайоагIача тIехьен литературацара болх караберзабара дикка гIо хиннад. Цар гIонца гIалгIай литература, Сийлахь-Боккха Даьхен тIом болабалалехьа когаша а даха ма хетта гIабоахаш доладеннад ала йиш я. ХIаьта, мехках даьккха халкъ кхойтта шера сибаре токхаш хиннача хана, вай литературеи искусствои дикка лаьгIъеннай. Вешта аьлча бокъо ца хиларах, йоазонца кхайкаде аьттув хиннабац цар из. Бакъда, къаман бокъо меттаоттаяьчул тIехьагIа 1957-ча шерагара денз боккха гIа баккхарца, шера мул боахаш дегIааха даьннад вай литература. Бакъда кхоачам болаш хиннабац из тахкара болх.
ГIалгIай мохк юхаметтаэттача, 1992 шерагара денза, ма хетта таро хилар наьха лаьрххIа а кIоаргга а вай литература тахка. ГIалгIай Iилма-тохкама института шоай болх хьинаре къахьегаш хьабарах литература кхы а дикка дегIаденад. Института болхлоша баьча балхах итт томах латта гIалгIай багахбувцама антологи яздаьд, хIаьта литература тохкаш баьча балхах диъ томах латта «ХIанзара гIалгIай литература», яха болх баьб. ДIа уйла йича дукха болх ба из баьр. Цу хIара тома тIа хьахьекхад гIалгIай йоазонхой вахарахи кхолламахи долаш дар.
ХIара тома тIа шоай ханагеи язбаьча кхолламгеи хьежжа йоазонхой бийкъаб болх баьраша. Цхьаккха а витавац юкъе ца хьош, вешта аьлча, гIалгIай литературе мул мел баьккхараш болаш ба царна тIа, 21 бIаьшаре айттараш ца лаьрхIача.
Дукха деце а, боккхача маьхе дола Iилман балхаш яздаьд гIалгIай литературах эрсий а кхыча къамий а йоазонхоша Iилманхоша. ХIаьта, къаьстта ала деза гIалгIай Iилманхоехи цар литературах яздаьчохи дар. Эггара хьалха хьоахабе беза Малсаганаькъан Дахий Дошлакъеи, АртагIа Оарцхои, МутIалнаькъан Шовхала Хьаж-Бийкари, Дахкильгнаькъан Iадрахьмана ИбрахIими, Малсагнаькъан Оарцхой Ахьмади, Увайса Абои, иштта кхыбараши. БоккхагIболча гIалгIай йоазонхой кхоллам тохкаш гIалгIай а эрсий а меттала тоъал балхаш хьалха а арадийнна хиннад. Царех да «Очерк истории чечено-ингушской литературы» (Грозный, 1963), «ГIалгIай советски литература исторе очеркаш» (Грозный, 1961), И. А. Дахкильгов «Ингушская литература (период развития до 40-х годов)» (Грозный, 1975), А. У. Мальсагов «Керда вахар бахьан» (Грозный, 1990). Царна юкъера цхьаболчар школашкарча хьехархошта лаьрхIа гIалгIай литература учебникаш а яздаьд. Царех да, масала, А. У. Мальсагова «ГIалгIай литература» (9-гIча класса учебник), И. А. Дахкильгова, А.О. Мальсагова «ГIалгIай советски литература» (9-10-ча классашта лаьрхIа учебник). Дуккхача кхычар а яздаьд вай боккхагIболча йоазонхой кхоллам тохкаш кхыдола Iилман балхаш.
ГIалгIай йоазонхой кхолламашка хIаране замо увттадеш хиннача декхарашка хьежжа дола дешаш а хаттараш а, йоккха моттиг дIалоац. Цар майрра айдаьд къаман вахарца чIоагIлуш латтача юкъарча гIулакхашца дувзаденна хинна керда мел дола хIамаш. Белгалдаьккхад къаьнарча замах юхедисача воча, бIехача гIулакхашца къовсам лоаттабе безалга. Къаьстта дувц Даьхенах, Iаламах, эзделах, доттагIалах, къамашта юкъерча вошалах лаьца. Белггала йоккха моттиг дIалоац къонача йоазонхой кхолламе безамах йолча темас, дувцача дешаша.
Ала деза, боккхагIа а зIамагIа а болча гIалгIай йоазонзой кхоллам шоайла бувзам болаш ба, аьнна. Массанена а дагадоаллар гIалгIай вахар да. Цар оамал, гулакх, хьал, хьабена атта боаца вахара никъ. Цо хьахьокх йоазонхочоа ший къам, халкъ, мохк дукха дезалг.
Аз аргдар «Сердало» дешархошка, вай йоазонхой кхолламаш деша аьнна. ХIана аьлча, вай дийшача мара цар фу йоах а, фу кхайкадаьд а, царгара фу хьаэца деза а ховргдац вайна.
ГIоза дешалда вай воашта хьамсара дар.

Матенаькъан Илез

№ 84-86 (12020-022), шинара, 5 июнь, 2018 шу. Вторник, 5 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *