БЕРЗА КЪАРЗАР

КОДЗОЕВ Тимур

Цу дийнахьа йол IотIаозаш бар Бийберди цун новкъостийи apгlepa шерчий соалозашца. Хала дар Iай болх бе, колхоза божкхеберхошта къаьстта. Maccaгla да де дезаш, дукхагIдараш бутув ша баьча арахьа.
Колхоза божал-ковна ворхI-бархI эзар эрш хиллал гаьна дар аьла аргIаш. Шерчашца, Iан денош лоаца долаш, дикка дойя а, шозза мара дицар аьлга гIолга кIалабахархоех толажагIболча болхлоша, бакъда Бийберд царца хилча, кхозза дора из, берригаш цецбоахаш. ЦIайза шелал, моцал, кIаьдвалар — цхьаккха теркал ца деш, сутара къахьегар Бийбердас, ше болх бе дIаволавелча. ДегIа тенна, низ болаш, хIамах ка йоалаш хилар накъадоале а, Iаламо енна ондал яцар из балха соввоахаш хиннар, цо хьалаьца моллaгIa гIулакх кана доаккхаш.
Салостам, вицвалар, ира лазар тувлга лехар Бийбердас балхаца, къиза хало ший дегIа еш, даимана къовлавенна, сагага йист ца хулаш.
Кхетацар из хинначох, шийна, ший къаманна тIакхаьчачох. Из, цIеэскархо, кулг говза болхло, дезала хьаьна да хIеччийваьккхавар, набарах а тIехь, дIа ца довлача хаттараша. ХIана хилар из? ХIана баьхар уж низагIа шоай мехках? ХIана йоах царех халкъа моас-тагIий? МалагIча халкъа моастагIий ба уж, цар деррига къам даьхачара дохадаь хилча? Фу бIехадар даь, фу бехк ба бIарчача къаман? Сенна доаладаьд из цхьан дунен йисте, бувцаш ца хезача мехка, дIайха барзкъа хьа ца эцийташ, кхача Iалаш ца байташ, доахан кхувлача вагонашка чубехка?
Дикъа, деза хаттараш! Сина дукъ дийнадар цар, уйлах вохавеш, онк доадеш моллагIчунна а, дохадаьча къамий мел волчун.
Сов беха, хьаьр ма бувларий нах. Вагона ийнах Iypг даьккха, адам гонахьа этте мара, нишка аха йиш йоа-цаш ма хул арий кхалнах, маIа нах, цхьана чухьнахьа боахкаш, юстарвала бокъо йоацаш.
Накха Iувддаше а денна бийрг дIадолла паргIато мича лора салташа, топаш тIалувцаш, гаргавахачоа тохаш. Даьсса ма дусарий хий дехаш вагона корех аракхувдадеш хинна кулгаш. Цу корех ара ма кхувсарий ноаноша, гlaггle тIехьа белхаш, моцала-хьогала кIалдиса хинна берилгаш, цIерамашина сецача, арахьара адамий оазаш хеза гIадъухаш, цар шоай дезалхой хьалъэцар дог доахаш. ХIана дар из? Малав жоп дала, цу Iазапа мах бе, из деррига чулаьца? Хий тоъац бIаргашка, дега лазар делхаде, оаз яц къамаргий из бала бекабе…
Бакъда, висар ваха веза. ГIинбухерча Казахстане, цхьан юрта дIатарбелар Бийберди цунца хинна нахи, вокхарех, дерригача къамах фу хиннад ца ховш. Цига кIала бар, хьалха Iобахьийта, Эдала атагIашка баьха немций.
Тайжа йоагIар аьлах етта шерчий соалоз, шийца бIарчча apгla дахьаш санна хеталуш. Барте теркалора теннача шин истара дегIамаш цхьа дукъ озаш, доккха дозал текхадеш. Цхьан боарамах лувзар, Iы хьалъухача хьайбаша, гIортар чIоагIа дола, чонех къандилгаш охкаденна сома когаш. Цу боараме «гIарчI» лелхар соалоза сунашка, гIоврашка. Аьшка оасилгаш кIала теха, дика лувжар уж шаьрбаннача лаь наькъа тIа гIолла, шоашта тIехьа шаьра лар юташ.
Эггара тIехьа йолча ший соалоза аьрда оагIорахьа вар Бийберд, кхакха кулгахйоаллорг йоаллача аьтта кулгаца лаьца бIаьха куржам болаш. Кулгахйоаллорг цаI мара йоацаш, вож кулг тишача кетара киса делладар цо, нагнагахьа хувцаш, кулгахйоаллорг цунна а йоллаш из дIоахдалийта. Хьайбаех къахеташ, гIаш воагIар из, хьалхарча соалозашца бола новкъостий лакхе тIабаьнна, аьлах чутеIа бале а.
Аьла мергIилгаш хьекхалора Бийбердий ондача баламах, лергаш юхайийхкача, мустъеннача кийнах цIийеннача басилгах. Зувцар цо цар деш хинна лазар. Гаьна яр цун уйлаш.
Моцал яр нахага, Iобахийтачарга дукхагIа йолаш. ДIалелалуцар боаккхагIбараш, зIамагIбараш бовр цаI вокхан тIехьа. Кхоъ бер деннадар Бийбердий, из цу юрта ваха воалавича гIоне. ХIанз хала цамогаш яр зIа-мига, ши шу ах шу даьнна Лоли, Бийбердас Ховхарг аьнна цIи тилла цаI мара йиса йоаца цун йиIиг. Йохьаяьча коартолех даьча олгех, лаь юккъера лийха денача кхехкадаьча кIинах кхоачам хилацар бера. КIалъюсаш латтар Ховхарг. Дог Iувдалуш латтача вусар Бийберд ший чукхийттача бIаргашкара гIийла елакъажар шийна духьала деча йиIиго, диткъа кулгилгаш хьакхувдадеш. Лоалуш дацар из сурт, бакъда де хIама дацар. Лор вацар цар юрта. Районе ваха везар из воалаве, бакъда цига ваха бокъо лацар коменданто, лаьрххIа Iобахтача наха тIахьажа оттабаьча соакханхой хьакимо. Ше цаI хилча, кхы тIахьожархой ца безаш, сов къиза саг вар комендант, бакъвар-харцвар цхьаккха къоаста ца веш. ХIаьта Бийбердийца чIоагIа хьагI йора цо, из цкъа ше санна волчоа тIаэттав яхаш.
— Со ва шоана Iаьдал а Даьла а — яхаш, мухь бетташ, Бийбердийна мерий кIала кхухьар цо ялийта гIоттаяь тепча, вокхо латкъаргда тхо Iаьдалга, Даьла воацаш саг ва хьо аьлча. Тепча хьаяьккхар цунгара Бийбердас, кхы са ца тохалуш.
Из духьале атта чакхъяргьяцар Бийбердийна, кIалбахархоех цхьабараш цун гадоаккхаш хиннабецаре. Шоай сий тIем тIа лакхдаь нах бар уж. Петропавловскера хьаким а вена дужадир из дов, комендант човха а веш. Дукха ха-зама яьлча мара ханзар из гIулакх цу юкъа чувелла ваьллача Бийбердийна.
Циггара ца безам этта, юхачувхавора коменданто Бийберд, йиIиг цамогаш я, аьнна, из ше волча вахача масайттаза хьайна бахьан а даьккха вада гIерт хьо, яхаш. Пелал яр цо енар, бакъда, де хIама дацар. Цун кара дар гIулакх. Йиш ехачча висавар Бийберд.
ХIанз шоаш тIеххьара apгle гIолга а даь, цIабоагIаш, юха а лаьрхIар цо комендант волча ваха. Фухха даь а, дезе чIенгах кулг хьакха, йиIига лор воалавелга вIаштIехьдаккха. Коменданта кара кховда дагадехар цунна. Уйла яь, ший эггара мах болаш дар тахкар цо цIагla долчох. Бакъда мегаргдолаш хIама хетанзар цунна шийна тIема совгIата енна шалта мара. ЧIоагIа еза яр из Бийбердий, бакъда… бакъда малагIа да ва ший бер бахьан каглургвоацар, цIаьрматвийрза Iергвар?
Соалоз божал-коа чуэза, юстаро дIаоттайир Бий-бердас, из Iуйранна йоассоргйолаш. Шерч, хьадаьста хьалIай кхийлар, шелдолийташ.
ТIаккха цанна хий моладаь, кхий чу а дехка, доакъар диллар. Цул тIехьагIа шийца apгle хиннача цхьан кIалархоех волчунга хаьттар, халла дешаш лехаш, лор воалаве мичахьа ваха веза.
Вокхо шоаш apгlepa Iобаьхкача наькъа дехьа кулг лостадир цигахьа я лор вола моттиг, аьнна. ТIаккха, вела а къажа тIатехар цо:
— Тха хьакха керчаш я йоахар ане, йийкха хургья вайна шин-кхаь дийнахьа. Цо юх пенах хьакхача ха мара дезац цу буссе а дарц хьокхаргдолга. — Кхийтар Бийберд, хье ваха гIерте, лоа хьакхар ма кхералахь ала из воаллалга. Цун баркал а аьнна, чувахар из.
Боад къовлабеннабар, доккхий седкъий тайса сигле къоагаеш. Шелал чIоагIлуш латтар Бийбердий хийрача мехкацара бола ца безам кхы а боаккхагIа бе лаьрхIача санна, мекхех, цIацкъамех ша беш. Из дIабоахаш, чукхаьчар Бийберд.
Чувоаллаше а, шийца наIарах чуенача шелалах хиннача Iына паркха юкъера, сесага кIирванна бIарахьажар из. Маьра аланза хаттар йиIигах долга, дикагIа йий из цо хетталга кхетадаь, ак оалаш корта лостабир сесаго.
Кагбелар Бийбердий сатувсам, хиланзар цо дог даьха тамаш. Меллашха чухь бIарг лекхар цо. ГIийло йоагар бусйоагорг оарц чусеттача, дарбалех даьча цар готтача цIагIа. ПIелггала ша баь, дий-деций ховш дацар зIамигача корий кизга бIалгаш. ЛаьгIо ала беш яр аьшка пишк. Аьрдехьа, дахчан маьнге тIа латтар тиша меттапоартал, бIехденна, диттачарайоаца кисет. Биркъа, дегаза вахар.
Пишка юххе латтача поднара тIа уллар йиIиг, сиха са доахаш. Набара доалахь яр из. ТIаваха, IотIахьажар цунна Бийберд, тIаккха кулг диллар йиIигий тIа.
ЦIаьхха бIаргаш хьадийла, даь кулг мархIаделлар Лолига, уне садоахаш. ТоIабаь узам ийккхар Бийбердий керара, лохбелар цун беза корт, Iолестар цун шера белаж, торкаделар доккха дегI. Бакъда, халонаша чIоагIбечарех вар Бийберд. Гаьна яланзар цун мел ал, цо ший лоIаме йига. Сомадаьлар цун дег чу къонахчун денал. Сибата гIожа вале а, дог кIаьда долаш саг вар Бийберд. ДегIаца боккха низ бола нах хул, йоах, ишт-та. Бакъда, кхычарех из хьакъоаставеш ший белгало яр цун. Ший беррига чулоацам цхьан уйлан-безаман доале биге, кхотавала могар цунна цхьа гIулакх де. Дешарца гаьна ваьнна, уйла иръе цун аьттув хиннабаларе, юккъера воацаш, воккха саг хургвар цунах. Кхом билла, массагIа висав вайнаьха къаман иштта, Iаьдала саг ца хулаш, Iилманхо хинна дIа ца отташ, ноахала гIулакхаш лелалуш воацаш.
Шорттига йиIигий мархIара ший кулг мукъадаьккхар Бийбердас.
— Хьаял са шалта, — аьлар цо лоаддаме, юхавийрза.
Унзарле хьайра сесага бIаргашка. Бакъда, йист ца хулаш, дIаяха, шалта хьаена дIаялар цо марага.
Шалта бетта чура яьккха, бIаргашта юххе йихьар Бийбердас бусйоагорга кIезигача сердалонах цу тIара йоазув Iодеша лаьрхIача санна. Деша хацар Бийбердийна, бакъда деша ца дезаш, шаьра ховра цунна ший шалта тIара дешаш. Уж бахьан йитар цунна из дIа ца йоаккхаш, цIагIара бохабеча хана. Iаьдала бокъонах дIадоахаш дацар цIи теха, сага хьожадаь дола герз. Доточа алапий мугIарех пIелг хьакхар Бийбердас. Шалта тIа яздаь ца Iеш, цун дега тIа тийса дар уж эскара пхьаро: «Денал долча цIеча эскархочун Хужанаькъан Iисий Бийбердийна ГIалгIай ЦIеча Эскара архастагара Янданаькъан ЗаIамгара совгIата».
Доккха са а даьккха, шалта юха бетта чу еллар Бийбердас.
— Коменданта яла воал со ер, — аьлар цо юха а доккха садаьккха. — СовгIат дезандаь се юхаветташ санна хет сона цо.
— ДIаэцаргдий-хьогI? — са чудаха мара бIарахьажар сесаг, тхьовра шийна из дов де вода, аьнна, хийттар бакъ ца хинна, гIадъяха.
— Кхы вайга хIама-м дац укхул дезагIа. Вешта, дIа ца эце, се дIагIоргва-кх.
— Тховсареи? — юха а кхераелар сесаг хIанз маьра вахарах. — Дийнахьа ваха мегаций? МаьршагIа ма дарий. Делкъа ханна а тIехьа дитац тхо берташа ма яхарий Iа Iайха селхан. Бийсанна геттара хьаьра ма хургйий уж.
— Кхы га йишъяц. Лергья Ховхарг, лор ца хуле. Нана ма йий хьо, Iа мишта оал из-мо дола дош? Къахетаций хьона цунах?
— Сона цунах мел къахет ховре-м… Бакъда, хьох а хет сона къа. Из хьа йиIиг мара яц, хIаьта хьо, цун да, Iоажала кара накъа ма воаккхий аз…
— Валар кIезигагIа Iазап хет сона, мотт ца ховш долча беро са увзаш хьахозачул. Из-м са ма йий, со-м наьха изморг хилча а гIоргвар кхы а къизагIа никъ ийца.
— Нах оарцагIбаха вай? Цхьаь! Мишта хургва хьо? Цу тIа меца…
— Мала воагIаргва соца? Вайнаьха къонах висавац, хIаьта укхазарчарга вай оакхарий да аьннад. Цхьабараш балха а тIехьа увзалу сох.
— Дика эрсий ба Лагачевар. Лолига маша даар кхухь цар сесаго. Фуд-малад хоатташ хул цар къонах а. Бакъда ког боацаш ва из…
— А, наха байлургболаш бац са бала. Се вода со. Сагот ма де, ПаьтIамат, — аьлар Бийбердас, тIеххьара дешаш геттара кIаьда оалаш. Шоаш шиъ вIашагIакхийттача гIоне сесага эггара хьалха йизза цIи яьккхар цо шийх цун дог лазалга ше кхетадаьлга дIахайташ. Ший тайпара шукар, доккха совгIал дар цо сесага деш хиннар, цун дега моаршал бахьан.
Араваьлар Бийберд. Кулгаш кагдеш латтийсар ПаьтIамат.
Комендант гаьна воаццаш вахар. Корага воалаш, наIарга воалаш, таташ деш, чукхайкаш тоъал ха йоайир Бийбердас. Юххера а, чура хьайист хиннача цун сесагага чIоагIа дехар даь, ше коменданта тIавугалга вIаштIехьадаьккхар цо. Пхьарч увш, ниI а йийла, чувитар из, чура барзкъашта тIакхелла кетар йолча ерстача кхалсаго, бера лампа ийеш, шин цIен юкъе сийрдайоахар.
Кхалсагах озалуш, цIагIа чуваьлар Бийберд. БерхIала еллача кабуций миста хьажеи кара хьадаьча къаракъа догъийду хьажеи, шоайла дикка къоасталуш, кхийтар цун меражах.
Пашмакх ваьнна, малара дагахьа а волаш вагIар комендант, даара юхьигаш тIайолча истола юххе, Iатташ йоахка чура кIай коч йоастаенна, баьнна, кIай чош Iаьржачарца ийна накха хьагуш. Хьалхашка латтача лакхача шушанна тIадесадар цун бIаргий лир. Къоасталацар из тхьайса ва е сома ва.
Ма хулла гlopгla оаз кIаьдагIа яь, ца ховча эрсий меттаца ше денар дIадийцар Бийбердас, — совгIат есит, девишка болит, — каст-кастаоалаш. Ираза, эрсий меттала хьоайинзар цо шалта. Довнага даха мегар гIулакх.

(ДIахододар хургда)

№ 88 (12024), шоатта, 9 июнь, 2018 шу. Суббота, 9 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *