Инарала тIеххьара интервью

Ше отпусках волча хана, каст-каста цIавоагIаш, гаргарча нахаца, наьнаца ха йоаккхаш оамал яр гIорваьнна хиннача лётчика Осканов Сулумбика. Журналисташта цIаккха къайла хилацар цун наIараш, цар хаттарашта, цхьаккха хIама лочкъа ца деш, шийна хеттача тайпара бакъдар оалаш, жоп лора цо. Из валалехь цунца Нохч-ГIалгIай телевидене нийсвелар со а. Со цига вийхавар, цо дакъа лоацаш йола телепередача дIаяхьа. Сарахьо дар из, С. М. Кирова цIерагIча парке Iочуваьлар со Шолжах тиллача тIаь тIагIолла. Телевидене цIен тIа IотIакхача массехк гIа мара биса боацача хана, цунна юххе сецар эгIахьара, парка коанаIараш йолча А. П. Чехова цIерагIча урамгара хьалйоагIа машен. Кхо саг Iоваьлар цу чура: Осканов Сулумбик, цун кхоаччара гаргара саг, комсомола обкома болхло хинна Осканов Iалихан, Сулумбика йиша йига найц Арчаков ИбрахIим. ДIайха ди дар из чIоагIа. Сайре а садикъа яр. Цудухьа хинна хургвар из, Сулумбик лоаца пхьош дола тIема коч ювхаш вар, хила ма йоаггIара инарала пагонаш а ядаш. Цу дийнахьа мара дайнадацар сона инаралаша йIайхача хана дувхаду барзкъа. МагIахьара сои вокх оагIорахьара Арсамаков Исраьили хьалтIакхаьчар хьаьшашта. Даха-денар хаьттачул тIехьагIа, тхо пхи саг телестуде чувахар. Тхога хьежаш яр из передача кийчъяь а тхо цига хьийха а йола гIалгIай редакце йоккхагIйола редактор Мартазанова Лейла.

Цу хана Сулумбик вар Липецкерча авиацех латтача тIема даькъа командир, цигарча областной Совета депутат, СССР заслуженни лётчик. Цо лелаеш хиннараш яр эггара кердагIа йола СУ-2, МИГ-29 М яха самолёташ. Цу хана 4 эзар сахьатага дIакхоачаш яр цо сигала яьккха хинна ха. Цул совгIа Iилман болх а бар цо беш. Из къахьегаш вар Iилмай кандидат хила дагахьа язъеча диссертаце тIа. Цу дийнахьа оаха даь къамаьл дукхагIча даькъе цун балхах, дIахо де лерхIаш, дагалаттачох, кагирхой вахарах дар. Цу къамаьла юкъе дакъа лаьцар Олимпийски чемпиона Арсамков Исраьила, комсомола болхлочо Осканов Iалихана. Бакъда цу ерригача передачанна юкъе цхьа дош аьнна йистхиланзар ИбрахIим. Ше цу передача доакъашхо санна хьахьокхаш вале а, къамаьл де ланзар цунна. Цу дийнахьа тха хиннар Сулумбика гIалгIай журналисташца хинна эггара тIехьара къамаьл дацар. Цо эггара тIехьа интервью еннар вар «Сердало» газета болхло Барахоев Мухьмад. ТIехьагIа цох газета редактор а хилар.
Фу дар Сулумбика ше тIеххьара еннача интервью тIа дийцар? Дерригаш ялх хаттар дар цунга деннараш. ХIаьта шоай чулоацамга диллача тайп-тайпара а мехка, къаман вахар чулоацаш а дар уж. Сона дагадоагIачох, эггара хьалхара хаттар дувзаденна дар шоай куц доадеш латтача Герзашцарча Низех лаьца. Вешта аьлча, цу хана геттара тишлуш латтар вай эскара хIама. Цох Сулумбика фу хет ха ловра интервью эцаш волчунна. ХIаьта Сулумбика дизза жоп а делар цун хаттара. Инарала аьлар: «Нийса ях Iа. ТIеххьарча хана дика доаца хабараш дувц Герзашцарча Низех. Вешта аьлча, цар къамашта юкъе довнаш лийлхача моттигашка дукха маьрша нах боабаьб, йоах. Бакъда укхаза дицде йиш яц, шоайла вIаший довнаш даьхача къамашта юкъе цIий Iо ца дахийта гIерташ бола къона салтий боабаьлга а. Уж кагий нах мехка сатем, кхоане лорае гIийртилга. Цудухьа со раьза вац цу тайпарча, кIал кIийле йоацаш, дувцача къамаьлашта. Дувцаш дар бух болаш а корта болаш а хила деза…»
Цу заман чухь геттара гIордаьнна дувцаш дар, моттигерча къаман тIема низаш вIашагIтохара дош. Цхьабола Iилманхой, царна юкъе вар исторически Iилмай кандидат Муталиев Хьажбикара Тамерлан, ГIалгIай дошлой полк юха хьайича бакъахьа хеташ бар. Сулумбика укхаза шийна хетар аьлар цу хьакъехьа. Цу тайпара эскараш хьалха хьадеш хиннилга а хьоахадаь, цул тIехьагIа инарала белгалдаьккхар, шоаш долча моттигашка тIемага кийча хуле а, арахьа тIом бе цар дика ка ца йоалилга. Царна юкъера бIухой Iомабаь, кердача, дикагIча герзашца Iалашбаь ца хулилга.
ШоллагIча хаттара жоп луш, моттигера эскар мехка эскарца бувзам болаш а цунна гIо деш а хила дезий яха дош даьшхар инарала. Хила деза, аьлар цо, бакъда цIаькха а белгалдаьккхар из эскар дика кийчдаь, Iомадаь, тIема декхараш толамца кхоачашде могаш хила дезилга. Укхаза цо масал доаладир ГуржегIарча эскарца дувзаденна: «Хьажал шо, хIанз ГуржегIа ши дивизи вIашагIъелла, шоай мехкахой цIагIа эскаре гIулакх де бита лерхIаш ба. Бакъда укхаза хаттар отт: мичахьара яхьаргья кадраш, иштта мала воагIаргва цар сигалара доазув лораде. Масала, Армене кховзткъеи иттнега кхоачаш общественни организацеш я. Уж ерригаш а шо-шоай эскараш хьакхолла гIерт. ТIаккха мичай, царна юкъе дов доале, цига цIий Iо ца махкаргхилара йола гаранти.
Сона хетачох, вай мехка Герзашцара Низаш къаман квартирашка гIолла дIа-хьа декъа йиш яц, хIана аьлча вай лораер цхьа Даьхе я. ХIаьта уж декъа деза е дIадаха деза яхараш вай мехк чIоагIале йохае ловш бараш ба».
Перестройка йолаенна, дикка гаьнаяьнна ха яр из. Цхьабакъда И. Крылова раках, форда гIажах, щуках йолча кIоаналго бувца мухь мо мара меттахьдоалаш дацар къахьегача адамий гIулакх. Хьакимаша-м шоашта могача тайпара «катехаяр», пайда тIа мел боагIргболча моттигах. Эскара гIулакх а цу хана геттара эсала латтар. Эпсараш бахача моттигашца Iалашбар, тIема гIирсаш, гIишлош боаггIача боарам тIа лелаяр дицденнадар цхьаццадолча тIема доакъошка. Цунга хьежжа дар кхы мел дар а. ХIаьта а, Сулумбика дийцачох, цхьацца дика хувцамаш де гIерташ хиннаб эскара кулгал деш бола нах. ЛаьрххIа оттаяь программа хиннай цу гIулакха. Цо дукхагIа белгалдоаккхаш а теркалдеш а хиннар да Герзашцарча Низий керттера гIулакх. Из малагIа да а доашхаргда вай. Вайна массанена ховш да Герзашцара Низаш вай дахаш болча мехка доазонаш а цун ший лоIамагIа хилар а лораде дезаш долга. Из дар инарала эггара хьалха белгалдоаккхаш хиннар. Цул совгIа, цо яхачох, мехка чухьара гIулакхаш къестаде декхарийла да МВД эскар. «Цу хьисапе шоай болх вIаштIехьабаьккхаб Американ ВIашагIакхийттача Штатий оборона министерствос, -аьлар Оскановс. – Цига мехка чура гIулакхаш къестаду штата губернатора доалахьа йолча къаман гварде, хIаьта цунна гIо ду полице».
Ювцаш йолча хана хьахулаш латтар вай мехка демократи, мехка хулаш дола хIама нахалдаккхар, дIадовзийтар. Из болх а вай мехкахочо кулгал деча тIема даькъе дика оттабаь а чакхбоаккхаш а хиннаб. Масала, моллагIча лоархIамерча хIаманца дувзаденна соцамаш, декхараш тIаэцалехь, наха фу хет хьожаш дувцаш хиннад тIема низий массадолча доакъошка. Царех я полкаш, роташ, иштта кхы дIахо а. Сенна эшаш хиннад из? Цкъа-дале, наха ха деза фу хувцамаш да гаргарча хана цар вахаре а балха тIа а де лерхIараш. ШозлагIа-дале, из керттера да аьнна а хет сона, цар дезаш тIаийца а къоабалдеш а хила деза уж хIамаш. ТIаккха хул цох йизза йола демократи а дош нахалдаккхар а. Цу лостамагIа къахьега гIерташ хьавенав вай мехкахо а, ше Липецке яьккхача хана. Иштта тIаийца соцам е декхар кхоачаш ца деш Iе йиш яц цхьаккха саг, хIана аьлча цо ше къоабалбаь, хьаллаьца, ше раьза волаш тIаийца ма дий уж, тIаккха мишта Iергва цар яхар хьа ца деш? Цу наькъо дикка эргабоаккхаш, тоабеш хиннаб бIухой болх а цар вахара хьалаш а; лакхбеш хиннаб культуран а, бехктокхама а боарам.
Вай мехкара эскар дуккхача къамех хьабаьннача нахах латташ да. Царна юкъера (аз бувцараш ба салтий) гIулакх цкъаза къовсамашка доалаш хул. Из къайле йолаш хIама дац. Вайна хов-кха эскарера цIа мел венар, цига ше гойтача майралах, летача хана ше котвувларах дувца тIера волга. Цо а гойт вайна, бе-беча къамех болча салташта юкъе хулаш дола халахетараш дIадахар духьа, дукха болх бе безилга. Иштта эскаре гIулакх де хьалхагIа хьабаьхкараш зIамагIчарна «тIабагIа» гIерташ хилар а къайле йолаш дац. Из дош а хьоахадаьдар инарала, газета ше интервью луш. Цу хьакъехьа Оскановс аьннад: «…Цул совгIа, дукха къахьег бе-беча къамех болча салташта юкъера нравственни хьал тоаде гIерташ. Массанена а ховш да, эскаре «дедовщина» яха лазар гIордаьнна дахаш долга, цхьаццабараш салташта юкъе набахтенашка леладу законаш качдехка гIертарца уж хьахинна долга. Из ийрча хIама, цIендаь, юкъера дIадаккхара беррига низ тIаберзабаьб оаха. Укхаза, шеко йоацаш, тхоай аьттув баргба аьнна хет тхона. Вешта аьлча, Герзашкарча Низашка перестройка хулаш латт. ХIаьта оаха, эпсараша, цунца деррига дика мел дар дувз. ХIана аьлча, цо таро лу тIехьашка юха а хьежа, хьалхагIа даьча гIалатий уйла е, эпсараштеи салташтеи нийса никъ белгалбаккха».
ДIахо къамаьл деш, Сулумбика шийх инарал хилар а перестройкаца дийзар. Из нийса а да, хIана аьлча из ха дIайолаяллалца кхыметтел Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа хиннача вай къамах болча наха хьожадаь хинна тIема совгIаташ а хьадаланза дар, духхьал гIалгIай къамах уж хилар бахьан долаш. Масалаш доаладе гаьна ваха везац. Оздоев Мурада турпала дошо седкъа из ше валалехь массехк шу хьалха мара хьабаланзар, Мальсагов Ахьмада, Костоев Ширване цIераш, турпалаш хиларах тарра, кердача заман юхьиг дIайолаелча мара гIоръяланзар. Дуккхача вай эпсарех инаралаш а, перестройка йолаелча мара хиланзар. Царех бар Р. Аушев, М. Цечоев, А. Хашагульгов, И. Костоев, М. Зязиков, Ю-Б. Евкуров, М. Султыгов, кхыбараш. Из шедар перестройко хьадаь дика дар. Шийх инарал хилар а «ма дарра аьлча, цунца дувза доагIа, — аьннад Сосаркъа Сулумбика. – ХIана аьлча аз полковник а волаш, инарала декхараш кхоачашдеш дукха ха яьккхар. Цу массайтта шера, сох инарал вар дехаш, каьхаташ ялхазза дIачуделар. Бакъда уж, вIалла теркал ца деш, юхаухийтар. Цецвоаккхаш дар уж юхаахитйара бахьан цар белгалцадаккхар. Сона хеташ, кулгалхой со бе-беча участкашка дIа-юха хьежавеш, тохкаш хинна хила безаш бар. Бакъда укхаза цхьаькха бахьан а дар, из латтар со къамах гIалгIа хиларах…»
Из кхетаде хала а дац, хIана аьлча, инарала ше ма аллара, гIалгIай, Даьймехка тIом болча хана, немцашта гIо деш хиннаб, из бахьан долаш мехках а баьхаб, яха кхетам бар оборона министерстве, парте лакхехьарча эшелоне гIолла лелаш. Из бахьан долаш, Осканов хьаваьнна моттиг тохкаш хиннаб уж. ХIаьта а вай къаман дикагIбола къонгаши мехкарийи тIема хана моастагIчоа садехка майра духьаллаьтталга гуча а даьнна, дайза а дайза, юххера Пхьилекъонгий-Юртара хьаваьннача гIалгIачох инарал ца вича балац хьакимаш. Иштта хала хьабена никъ бар Сулумбик лакхаленга вигар. Шийна из еза цIи ялар, ший къаманна IотIайилла хинна из бIеха, во цIи Iояккхар санна хIама лоархIар цо.
Духхьал ший хIама тоаделча сагота боацача нахах хиннавац Осканов. Цунна боккха кхаъ хулаш хиннаб ше санна бола гIалгIай эпсараш дарже а балха тIа а лакхбича. Царех дуккхачарца бувзамаш, хьоашал леладеш хьа а венав из. Цунна тIеххьа из цIи елар М. Цечоевна, М. Султыговна. Нохч-ГIалгIай инаралий дезал хьахулаш латтаро цунна дикахетар деш хиннилга гу, тIехьа тIайоагIача хана инаралаш хиларга са а тувсаш, царех цхьаццабарий цIераш цо яхарах. Инаралаш хила беза аьнна хеташ хиннад цунна Дакаев Вахах, тIема доакъошка бовзаш болча полковникех В. Танкиевх, Р. Плиевх, А. Плиевх, А. Танкиевх, Дахкильговх, Евлоевх, Дударовх, Шахабовх, Сакаевх, кхыбарех. Иштта царна когаметта дIаоттаргйола къона тIехье кхувргхиларах а догтийша хиннав денал дола вай мехкахо. Из гIалатваьннавац аьнна а хет сона. Тахан тайп-тайпарча тIема доакъошка шоашта хьалхашка латта декхараш кхоачашдеш хьабоагIа итташ бола кагий нах. Вай республике вIашагIъелла къонача эскархой отряд. Из болам берригача вай мехка а баржаш боагIа.
Эггара тIехьара ший хаттар журналиста М. Барахоевс дувзадаь хиннад, гIалгIай мохк меттаоттабарцеи низагIа дIадаьха лаьтташ юхадаларцеи дувзаденнача дешаца. Сулумбик арахьа леландаь, цигарча кхыча къамех болча наха цох фу хет ха гIийртав газета болхло. Цу хьакъехьа инарала аьннар ше долчча тайпара дIаяздергда аз укхаза: «Застойни оалача шерашка парте чакхъяьхача политика, ма дарра бакъдар хьа ца дувцаш лечкъадар бахьан долаш, гIалгIашка ена гIелал, царца лелаяь харцо, царгара лаьтташ дIадаьхалга ца ховш, дукха нах бар. Вешта аьлча, царех Даьхен га дехка нах лоархIараш а корабоагIар. Аз сайна могача тайпара вай къамо эза бала, лайна хало царна дIаювцар, из халкъ бехк боацаш мехкахдаьккхалга дIахайтар.
Бакъда вай автономи меттаоттаяра дош СССР халкъа депутатий съезде, РСФСР халкъа депутатий съезде дийцачул тIехьагIа, из проблема дуккхачарна дIаяйзай, хIаьта уж вайх дог лазаш а, аьттув балар ловш а ба. Иштта соца цхьана гIулакх деш бола нах цецбувл вай сабарах, хьаькъалах. ХIана аьлча царна хов Кавказера къамаш, къаьстта нохчий а гIалгIай а, оамалашта сиха нах болга. Сога цар ловца боаккхаш оал: иштта сабарца, хьаькъалца шоай уйлаш кхоачашъе, вешта аьлча, бакъдар котдаккха низ хилба шун дIахойодача хана а.
Мохк, Саг. Цу шин деша чулоацам – вахар. Бакъда мохк боацача сага вахар ираз долаш хилац, ишта цунна ма барра ший наьна мотт ховргбац. ХIаьта гIалгIашкара, хьаоза а даь, дог дIадаьккхад. Сога хаьттача, хIара гIалгIачо шийна могаш дола дакъа юкъедахьа деза дIадаьккхар юхаметтаоттадеча, автономи меттаоттаеча». ДIахорча къамаьла юкъе цо белгалдаьккхадар, ший къаманга хатар доагIе, сигала айвала а ваьча мехка кхача а шийна дукха ха езац, аьнна…
Кхы цул тIехьагIа цо газеташта енна интервью аз йийшаяц. Сона хеташ, из газета болхлочунца хинна цун тIеххьара къамаьл дар. Дукха ха ялале, 1992 шера 7 феврале, ийрча хоам кхаьчар вай мехка. Самолёт Козельки яхача юрта бахача наха IотIа ца йожийтар духьа, ше а леш, Сулумбика тIема машина хьун юкъе чуйожарах бар из хоам. Со цу хана Шолжа-ГIалий тIа вахар. Балха Нохч-ГIалгIай книжни издательстве вар. ГIалий тIагIолла цу сахьате чакхбаьлар лётчик укхазарча аэропорте йоагIача самолётаца цIавахьаш хиларах бола хоам. Цунца Iадика ювца ловш бола нах, кепайоазон цIен хьалхашка вIашагIкхета безаш бар. Цу наIарга гIолла тIехъяргья аьннадар из ваьча юрта дIахьош йола машен. Дикка нах гулбеннабар цу Iуйрийна йиллача моттиге. Цигга хад гIорваьннача лётчика вахар. Цунна лу Россе Турпал яха цIи. Из ше веннавале а, цун денал, къонахчал, ший къаманцара безам цIаккха лергбац. Из гу вайна цунна увттадаьча сийленгашка гIолла, из ваьхача юртарча школе хьаяьча музейга, цун цIи лелаеча урамашка гIолла. Цул совгIа, къаьнарча газетий оагIонаш тIа йисай цун уйлаш. Ишттачарех яр цун тIеххьара интервью а.
С. Арчаков,
йоазонхо

№ 88 (12024), шоатта, 9 июнь, 2018 шу. Суббота, 9 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *