БЕРЗА КЪАРЗАР

(Дахододар. Долалур №88)

— Пашшол, — аьнна, кулг лостадир коменданто, шушан тIакховдаш, кIезигагIа дале ах сахьата Бийбердас, гIалат вувлаш, дешаш лехаш, къамаьл дича, ше-шийна дегаза хеташ сов хьесталундаь.
— Вань, да разреши ему за ради бога, — дехар дир маьра улув дIаэттача сесаго а. Кхийтта хила езар из фу хьал да Бийбердийга.
— Ни… сметь, — шуша йита, пIелг оагабир цунга коменданто. — Ты…ы… ик…заччч…м кобеля впустила, ась? Шуры-муры…ик…
— Тю, дурак! — хьаь тIа тIоара техар сесаго коменданта, «тIарш» аьнна.
— Так ты драться?! — хьатеркар комендант. — Убью, стерва!
— Сядь, — IотоIавир из сесаго дерстача кулгаца, тIаккха Бийбердийга аьлар: — Иди, милой, иди. Вишь тута чего…
«Иди» яха дош мара кхетадинзар Бийбердас, бакъда товна тIа даьнна циск мо, ypaгla ваха комендант зийча, хайра цунна кхалсаго ше лоархIаш дола йистхилар даьлга.
— Ти комендант, — аьлар цо, кхалсага кхы баркал мишта аргда ца ховш. Сиха араваьлар из. Сецар кIезиг-дукха дIагаьнаваьлча. Уйла е езар дергдолчун. Ше эккхаваьлга кхета ца деш вацар Бийберд, мел цун мотт ца хойя а. Бакъда, кхелага диллача, шин тайпара кхетаде йиш йолаш дар цун коменданта цIагIа хезар, сесаго аьннар хIаьтте а. Бакъда, хьаким — хьаким ва, тIаккха цун сесаг… цун сесаг мара яц. Низ ба цо аьнначун? Мишта гIоргва Iаьдала пурам доацаш, иштта а кIезигваь лелаш хилча? Iаьдало оттаваьвеций комендант, цу юрта Iобахкийтача наха тIахьажа викал ваь. ТIаккха цо «пашшол» аьлар. Вешта, сабарделахь! Эрсий меттала дIагIо яхалга деций из? Мукъам беннаб-кх тIаккха коменданто цунна.
Маьлхара велакъажар Бийберд. ХIилла йоацаш ваха Iемача цунна доастама хетар тийшаболх, мел кIезига, зIамига из бале а. Бакъда, тIаэттачо Iомаву.
Де дезаш дар къоалор, оапаш бувцалга. Воалаш вацар из ца дича. Иштта ше дагахьа бакъваь, лор воалаве ваха ваIад йир цо. Хур хургда.
Юрт зIамига яр. ДIа-юха хьажа, ший малагIча оагIорахьа дIаласта веза белгалдаьккхар Бийбердас. Цкъарчоа шийца Iимерза волча божа хаьхочунгара тIаха говр еха дагадера цунна. СихагIа дIакхоачаргвар из. Бакъда, цIаькха дехарга ваха могаргдолаш вацар из. Цу тIа говраш сага маьхе хIана яц, аьнна, лоархIаме яр, эггара эсалагIйола кхизг а. Боахама торо яр царца ювзаенна. Лургьяцар говр атта. Цу тIа бертий духьала йоале, говраца халагIа хургда-кх, аьнна, хийтар Бий-бердийна. Говр мел масса хиларах, чакхйоалийтаргьяцар оакхарий Iуло. Маькара хулар из, адамех хинна чарахьий тоаба санна.
Бертий дагаеча, бIукъожабир Бийбердас, бакъда, йиIигий сибат духьал дена, дошадир цун лоархIацавалар. Даьлах тешаш вар Бийберд. Цудухьа дагахьа бIайха текъам а баь, ший ваха везачахьа дIаволавалар из. Цун ламаз сигленах кхийтта, гlo хиннадале а е бертий кхычахьа яхаяле а, каст-каста юрта улув хулаш хинна уж, хIанз хоалуш яцар. Бертий шийх ца кхетар сатессар Бийбердас, бакъда, сомаяьнна саькхал южашъ-яцар.
Вурийтта-барайтта километр гаьна яр из ваха везаш хинна райцентр. Наькъа водаш, машина, ворда нийслург ма йий, аьнна, даха дог дацар. Машинаш геттара кIезига яр цу хана, юрташка хIаьтте а. ТIаккха вордашца, соалозашца арабовла бахьацар нах бийсанна. Шелал чIоагIа хулар, каст-каста буран а хьокхар, цхьайолча хана, шин кIира ца соцаш, цIен юххе саг тувлавийя, лаь кIала вихье, вохьавеш. Шелал а буран а дIадаьлча, кхоалагIа моастагI вар сага — къиза бертий. ТIеман шераш долча хана йийба уж, доккхий Iулаш вIашагIтехе, лелар аренашта доал деш, юрташка гонаш дехкаш. Моцалла сабIарзденна, кхийнашка ухаш, чуювлаш, дийнаташ кхухьаш, гIаьра хьувзар уж, мел шоашта довнаш дойя а, къар ца луш.
ДукхагIвар удаш, каст-каста Iокхайде, наькъа йиста тIара лоа хьаийце, ювлаеннача басилгах хьокхаш водар Бийберд. Хьалхе дикка гора. Тоъал ха яьлча, хьалхашкахьа шахьара сердалонаш гучаяьлар. Цигара нах бувшанза ба меттар Бийбердийна. Бакъда, шеко йолаш цу гIулакха, ypaгla хьалхьажар из. Чухе-гIаьр юхайийрзаяр. Кхийтар Бийберд тIаккха Iуйкъе хинна, нах Iуррехьа гIайтталга. ДIакхача гаьна вацар Бийберд. ГIадвахар из. Лор лаха везалга, из воагIаргва е вац — цхьаккха дагIадаллацар Бийбердийна, ше дIакхаьча ваьлча деррига вIаштIехьахургхилар тешаш. Сихдир цо болар кхы а.
ЦIаьхха цхьайола сердалонгаш лелаш санна хийтар цунна, IотеIа, иштта дикагIа гундаь бIаргашта, дIахьажар из хьалха. Гаьно боадаш яр. Даьлага кхайка волавелар Бийберд, уж бертий ца хуларг дехаш, бакъда, биткъача, унзарча IувгIамо кер мерцар цун. Белгга бертий яр хьалха. Хьийдда IотIайоагIар уж. Цар мерцаш долча бIаргаша йора уж сердалонаш. Дукха яр уж. Доккха хила дезаш дар бертий Iул.
Юха а Iолохвенна, гонахьен зем баьккхар Бийбердас, лачкъа моттиг лохаш. Кхерамо човхаяь, хаьдда, кадай болх бе йолаелар уйла. КIомсар-чехка Iоажал яр IотIайоагIаш хиннар. Бикъа тIом бе безар цунца, гlo хулалга даха дог доацаш.
Хьалха, гаьна йоаццаш, аьтта оагIорахьа, наькъаца цхьа лакха баьде хIама зийр цо. Из дукъа кагденна йиса, аьла соалоз я мотташ, гIадваха, IотIаведар Бийберд цунна. Цар а ютар наггахьа иштта етта соалоз, шоаш сайренга бахача, Iуйранна юхабоагIаргболаш цун тIехьа. Из иштта хиннадаларе, кIалхарвоаллалга хургдар, лакхе ваьнна. Бакъда, хиланзар цун хийттар.
Лоачона бухье ведар Бийберд. Лакхе Iийча аьттув бацар. Лоа айхе дар, Бийбердий дозал атIехь ловш. Бертийдар хIаьтте а ловргдар цо. Ведда, лоачона го баьккхар Бийбердас. Наькъа оагIорахьара а аьттув хургболаш бацар, бакъда, шахьаргахьара, бертий IотIайоаггIачара, михо че яьккхаяр лоачох. Лакхера хьаягIар иро лаба, кхоъ-диъ дол Бийбердийл лакхагIа йолаш. КIезиг-дукха тоам хилар цунна. БукътIехьашке, мукъах, лоралулга дар.
Лабанна кIала ваьнна, шалта бетта чура яккха кхийра Бийбердий, бертий Iул цунна IотIакхачалехьа. Бертий, йоаггIаше а тIатовсалургья мотташ, кIезиг-дукха лохвенна, дегI тIеман кепе дерзадаь, кечвелар из, аьрда пхьарс гоамбаь, хьалха лаьца. Юстарара хьежача хеталургдар из кхерах аьга тIемахочун бIалгIа я. Вувлавеннав моттаргдар из гучанна, бакъда кIежйоахаш санна кхехкаш яр цун чухье, шаьра яр уйла, цаI вокхан тIехьа, де дезар къоагадеш, сурал хила, тIема-довна сиха дегI кечдеш.
Чухьаданзар бертий цу сахьте. IотIакхоаччаше а се-цар хьалхар axго чулаьца доагIаш дола цар Iул. Бертий хьалхарйола борз зийр Бийбердас, гIийла яле а, вокха-рел теннагIа яр из. Ирденнача бIаргий лираца мах бир цо аькхан, цун цIокан кIала, холуш, ловзача дулха пхьидий, шерача наькхан, ондача когий. Кхийтар Бийберд из сонт, Iулан баьчча йолга, дов къиза хургдолга. МоцагIа-моцагIа санна, шиъ бар уж духьаленхой хIанз: аьрга дунеи саги, xlapa ший вахар бахьан лата кечлуш. Ширача замашка баьхача даьшкара, цар шоай вахар лорадеш мел Тайна поалхам, вахар чIоагIду торо, гаргара гарга йоалаш цун цIийнаца ийна, гIеттар Бийбердий дагахьа. Денал дессар цун дег чу, гаьнеи улувреи зуйташ, ше зовза ца воалийташ. Кхера шийх хилча санна латтар сонт. Цхьаькха борз тIаера цунна. ДегIа ийшагIа яле а, оамала хьаьрагIа яр из. Цунах сут, Iула юкъе шоллагIйола борз лаьрхIар Бийбердас. Сут теркал йинзар сонтас. Мераж сеттаеш, хьаж йоахаш латтар из. Сут Iимадаш еш, кIомсараш къерзаеш, кхувсалора цунна гонахьа. Вож бертий яьржа яр, моцал чукхийтта чоажаш дувхьаш.
Сонтборз кIиръенна бIарахьежар сага. Кхийтар Бийберд из зиб мишта бергба, чухьадар мишта хилийта деза, аьнна, зем боккхаш йолга. Кастта царгаш къодаеш, мос аьп увттаеш, хьалIай йолаелар из Бийбердийна хьалхашка гIолла, ше ваIад яьлга хоам беш. ПаргIатта дар цун болар. Хетаргахьа догтийша яр из саг шоай доалахьа волга. Шийна улув тIаенача сутберза кадай ца теха, юстаръяьлар из, тIаккха бат хьалъегIа, ший тайпара оаз яхийтар цо, дегIацара зулам хьоадеш бола IувгIам ший къамаргара боаккхаш. ТIехьа латтача берташта тIаедар тIаккха сутборз, «р-р» деш.
Сакхийра Бийбердий из дов де, аьнна, даь амар долга. Бакъ хилар из. Iула юкъера яьнна, эсалагIйола ши борз, цаI вокхан тIехьа, тIахьадар цунна. ШоллагIъяр хьалхарчоа кIезиг-дукха гаьнагIа хинна, цар чухьадар цхьана ца хинна, каяьлар Бийбердий. Хьалхаръяр, тоссаенна, наькха тIайоаггIаше а, гIаттача лаьцар шалто, ах бат дIайохийташ, хьахоадаяь, хIаьта шоллагIчунна къамаргах чуяхар из, фоартах гIолла хьалъара йоалаш. Хьалхаръяр, во Iимадаш еш, керча йолаелар Бийбердийна улув, юстара ежа, хIаьта шоллагIъяр Iокхийтар хьалхашка, цIийно къамарга «кхрр» делла, цо шалта юхаяьккхача.
Бийса теIа йоацаш, зеделар хьалхашкара баьдденна лоа. ЦIийна хьаж кхийтар фел ираяьннача Бийбердийна. Хо ялар из берташта а. IувгIараш даьлар цанна юкъе, царгий «кIылцIаш», уж сов дорхъенна. Саготделар Бийбердий, си тIара даьннача бертий Iулах бIаргкхийтача.
— Хьай, шун ворххIе да валла хьакхийца, — гIожа цIогIа техар цо, ше а аькхан тара верзаш. — ТIакхета ерригаш а, тIакхета! Хинначул совгIа сона хIама дергдац оаш, кашгIараш! БIу-у-ук, моастагIий! — тIеман цIогIанца чакхдаьккхар цо ший лоаца къамаьл.
Цун махьаро кхы а бирсйир бертий. Юха а аьп гIетта, IувгIар дир юстаро лаьттача сонтас. Цхьаькха ши борз тIахьийдар Бийбердийна. ХIанз сутборз а яр цанна тIехьа. ТIатовсаелар хьалхаръяраш, цхьатарра xlaна товсалац, аьнна, болам цхьана болаш, бакъда, човнаш меттахьа хинна, «дапдаппе» Iолийгар уж, гоалхьокхал яьнна.
КхоалагIа яр сут. Сов кадай хинна, кхийра цун Бийбердий басилгах кIомсар хьакха, кIоаргга сек доаккхаш, бакъда, ирача шалта бухьиго кит хьахийца, Iояхийтар цун чураш, из айенна йолча ханна. Шергаш дегIа тIалусталуш, юстараяхар из гаьнна, корзагIваллал дIакхаьчача Бийбердас юхатеха.
Басилгах яь чов, че Iочуаха доладенна цIий, дохьадеш латта кулгаш — цхьаккха зувцар ма варра довнах чуийнача саго. Iоажал екъаш дола фаьлгий цIала хиннадар Бийбердах цу юкъа. Унзара вар из, зовзал чуйоллийташ духьаленхой дегашка.
— XIa-а, вий яхаргаш, мишта хет шоана Бийбердборз?!. — цIаькха техар цо курал, эгIазло, коталон доаккхал вIашагIъийна дола цIогIа. Лоадаланзар из сонтберза. Ше чухьийдар из. Бакъда, сов чIоагIа тоссаенна, тIагIолла тIехъяхар из шийна духьала Iолохвеннача Бийбердийна, нийсса цун аьрда балама кит IотIакхийтта, уллийсаш. Из бахьан хIалакъхилар сонт. Кадай кIомсараш гучаяьха, юхакховда гIертар из, тIехьашкара ка тоха дагахьа, бакъда, къиза къайлар цун дегIа садукъача къовламо, аьшка теIорго сан-на. IотIаежа борз аьрдача кулгаца шийна IотIатоIаяь, цунна кIалара шалта хьалчуIетта волавелар Бийберд, хьаьрваьлча санна.
Дорха «р-р» деш хинна сонт етталора Iоажала къовсамца, бакъда, шийна човнаш яьчул тIехьагIа Iимадаш е яьлар из, къахетам бехаш. ХIаьта Бийберд къахетам дага хула хьал долаш вацар. Балама тIара борз дIа ца хецаш, цIеша йиза шалта лестаеш, аькха мухь теха тIахьийдар из бертий Iула.
Шоай сонт цIувзарга яьнна лоалуш ца хинналга дале а е унзарча сагах кхераенналга дале а, зовзаяьнна, цIогамаш Iохийца, дIалилхар бертий.
Иштта, из борз ги а йоаллаш, лор вахача юрта кхаьчар из. Йисттерча цIен корах тата даь, чукхайкар Бийберд, лор мича вах хоатташ. Саи боади къасташ латтар, нах гIайтта бар. Цудухьа дукха гоавинзар Бийберд фусам-даьша. ЦIен-дас, доккха хьаштдолаш бIарахьежаш, хьахьийхар цунна мича ваха веза. Баркал а аьнна, Iоволавелар Бийберд… Дукха ха ялалехьа шийна хьийхача тикана йистте кхаьчар из. Ший боккъала а мичахьа ласта веза хар духьа, хаьхочунга кхы а хаттар де лаьрхIар цо.
Тиканна гаьно сецар из, лаьрххIа дIаюхе ца водаш. Кхералора бухархой, моттигера нах, Iобахкийтачарех из волга хайча. ХIаьта хIанз цунах бIаргкхийтача, кхералургвар моллагIа а.
— Эй, — аьнна, кхайкар Бийберд. Тоъал ха яьлча, тиканна улув доаллача горинга чура хьаараваьлар топ йолаш цхьа саг. Хаьхо хила везаш вар из.
— Лор нада, девишка болит, — аьлар цунга Бийбердас, моаршал хатта вицвенна. Из йистхуллаше а, топ тоха лаьцар хаьхочо, тIехьашка ваьнна.
— Иди, иди отсель, бандит! Стрельну… Навезли их тут, врагов народа, а ты боись. Грабют почем зря. Чего торчишь? Иди, говорю, отсель, не заговаривай зубы-то. Небось воровать пришел, так у меня ружье картечью заряжано. И барана, что на плече, небось, украл?
Враг народ аи барани яхар кхетадир Бийбердас, цудухьа аьлар цо:
— Баран нету, враг народа нету. Борз есит. Девишка болит. Умираю…
— Борзая так борзая, мне-то чего. А девочка болит, тьфу ты, черт, сам уж по-русски не разумею. К врачу надо говорю.
— Axla, axla. Врач нада…
— Ишь, басурман. Уразумел-таки о чем речь. Видно, не совсем вы дикари, можете понять человека. А врач, он сзади тебя живет, через улицу. Глянь-кось назад, — кулг лостадир хаьхочо. — Вона, где окошко светится.
Цун кулга оамалах дикагIа кхийтта, юхахьажар Бийберд.
— Ага, прямо туда иди, — бакъдир цунна хийттар
хаьхочо.
Юхавийрза, духьала доаллача цIен тIавахар Бийберд.
— Тама, тама, — тIехьакхайкар хаьхо, цо аьннар
нийса дий ха гIерташ, цунна бIарг тIера ца боаккхаш.
— Тук, тук делай.
Кора тIаваха, чIоагIа тата дир Бийбердас. ТIаккха цIен пенацара дIайолалуча бекъий картах доаллача рунжана IотIаваха, сецар из, хьежаш. Цхьа кулг мукъадаьккха, ше юрта IочувоагIаш тIехкарах елла, хIанз Iойожа гIерта шалта нийсйир цо, че кхайда.
ЦIагIарбараш говра. Чукхайкар Бийберд цкъа-шозза. Кастта, баламашта тIакхелла кетар а йолаш, корта берзана цхьа саг араваьлар цIагIара. ЛагIаш тIа саца, хьакхайкар из:
— Кто там?
— Драсти! Девишка болит, лор…э-э, врач надо, — де-хардир Бийбердас. — Я дургой юрт. Пешеком ишол пажалст, — тIатехар цо, ше теркал ца вар кхеравенна.
— А-а, спецпереселенец. Я врач. Разрешение есть?
— Есит.
— Давай бумажку, — хьагаргавера лор.
— Бумажка нету, дош.. э-э слов есит.
— Тогда нельзя. Не могу, — дIаваха гIертар лор.
Дог чIаьхкар Бийбердий. Из Iоажалах чакхваьнна
венав, хIаьта цунга фу йоах. Лазар, эгIазло, вий кхай-каелга юкъе делла, аьлар цо тIаккха:
— Ти не лор, ти ер санна борз — гира берза дакъа Iокхессар Бийбердас. — Я исдес садис, умираю.
— Что это? — цецваьнна, юха а гаргавера лор — Собака?
— Собак нету. Эта волка. Пхиъ… Э-э… пять тама, один исдес. Сонт э… важак иха. Болшой стада била. Я гонял шалт…э… кинжал.
— И ты прошел сквозь волчью стаю?! Вот это да! Да ты герой, как я погляжу!
— XIaa, xlaa! Да ва со. Девишка миня есит. Три дети умирались. Один есит, девишка. Болит. Денга нету. Кинжал есит. Тибя даю. Миня камандер давал. Очин лучший кинжал.
Кавказхоех дукха йоазонаш дийша, эбаргех дола фаьлгане дувцараш дукха хезача лора юххьанца хийтар шийна хьалхашка латтар тамашне турпал ва. Бакъда, халла кхеталуш долча цун хабарга ладийгIача, кхий-тар лор шийна гуш вар моллагIвола боахамхо санна, ираз дайна саг волга. Зийра цо из мел кIаьдвеннав, мел хало цунна тIакхаьчай. Къахийтар цунах.
— Да ты ранен? — Бийбердий басилгах кулг техар цо.
— Эта ран нету. Исдес ран. Все говору враг народ враг народ. Ингуший нету враг народ. ЭтIа Сталин не знай. Яэ… Я эта Москва еду, не могу. Девишка болит.
— Хорошо, хорошо. Завтра, — ypaгIa хьежар лор. — Вернее, сегодня поедем к вам. Заходи, — рунжа дийлар цо. — Отдохнешь пока.
— Хорошо нету, палхой есит…
— К-м. Ты не понял меня. Ты хорошо, — Бийбердах кулг техар лоро, из коа хьачуваьлча, цунна тIехьа рунжа тIакъайла. Кхийтар Бийберд из фу ала гIерт.
Хьалха дIаволавелар лор. Воддаш, уйлане, ше-ший-ца оалаш санна, аьлар цо:
— Да, это несгибаемый народ. Черт-те что творится на белом свете.
Лолига дарба дир лоро, шийца больнице дIайига. Бертий йоайирах дикка ахча делар Бийбердийна. ХIаьта каьхата бокъо йоацаш из кхыча юрта вахарах, кIира чувелла даьккхар цо шоай юртарча, лаьрххIа Iобахкийтача наха яьча набахтен чу.

Кодзоев Тимур

№ 89 (12025), ера, 14 июнь, 2018 шу. Четверг, 14 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *