ГIишлонхо, хьехархо, поэт

Ма сиха йода зама! Селхан мо мара хетац сона дIадахача бIаьшерен 80-ча шерашка Шолжа-ГIалий тIа вахаш хинна хьинар дола зIамига саг Кодзоев Ахьмада Тимур эггара хьалха бIаргавайна а сайна вайза а. Цун цIи-м цу ханале а хеза вар со, цул совгIа из гIишлонхо волга а ховра, хIана аьлча студент волча хана аз дийшадар цун хьалхара «Тхо гIишлонхой да» яха стихотвореней книжка. Цу хана Тимур хIаьтта цIавенавар, Уренгой-Помары –Ужгород яха газопровод юллача къахьегаш а хинна. Ше цига баьча балхах дукха дувца тIера хилацар из, цунна дола бахьан дар ше хеставеш йола оамал йоацилга. Бакъда гIалгIай меттах дувца волавелча, из гIишлонхо а воацаш, воккха Iилманхо ва аьнна мотталора. КIоаргачара из мотт бовзаш, къаьнара, наггахьа мара е вIалла вай метта юкъе нийслуш доаца дешаш дувца а уж тахка оттар из. Цу къовсаме цул котвала хала а дар, хIана аьлча денна, бус яхар санна, дуккха ха а йоаеш, цо Iомадеш дола Iилма дар наьна мотт яхар. Цунна юкъе бокъонца революци е воал аьнна мотталургдар из, цунга ладувгIаш волча сага.

Бокъонца бакъдар аьлча, цу даькъе цхьацца хIама карагI а доал цунна. Къаьстта цо дIадехаш хиннар дар, дош дIаоалача, хьахозача тайпара дIаязде деза яхилга. ХIаьта а гаьнарча замангара денз ший бокъонаш, Iилман кIийле йолаш, хьабоагIа мотт цхьан дийнахьа нийсса юхаберзалуц, юхь вокх оагIорахьа а хургйолаш. Цудухьа Тимура дувцарех дуккхадар чакх ца доалаш, Iилманхоша тIа ца эцаш дусар, хIаьта а цхьадар метта юкъе дIачIоагIлуш а ший моттиг майрра хьалоацаш а доагIар. Цох пайда а баьлар наьна мотт безача, цу меттала яздеча, из дIахьехаш болча наха. Иштта Тимура хетар мукъа оазаш йIаьхеи лоацеи хилар белгалдеш дола хьаракаш тIадеттар, хандеша хоттаргашта тIехьара мукъа оаз а дIаяккхар, керда шолха алапаш метта юкъедоаладар, царех тарра кхыдараш нийса хургда аьнна. Къаьстта цун безам тIабодаш, каст-каста пайда эцача гIулакхех дар къаьна дешаш метта юкъекхувлар. Масала, эггара хьалха цун йоазошкара дийшар аз лоачо (сугроб), лоажот (пригорок), нор (украшенная золотом, драгоценными камнями шапка), ниIмат (богатство), иштта кхы дуккхадараш. Цунгара хезад духхьашха гатар (гитара) яха дош. Къаьстта метта хьакъехьа бола къовсам ирлора Кодзоев Тимури Вышегуров Мухьмади шиъ вIашагIкхийтача. Сона царцара дезалуш хиннар дар, шоаш гIишлонхои историки боллаше, къаман мотт чIоагIа лоархIаши цун сий деши уж хилар, дIахо дIайодача хана из тоабе уйла хилар.
Кодзоев Тимура укх деношка 75 шу дуз. Сона хетачох, уж деррига цун шераш диза хиннад хьаьналча къахьегамах, цунга хьежжа я цо йита бакъахьара тIехьале. Цун юртахочо, гIалгIай къаьнагIволча йоазонхочо Осмиев Хьамзата ший цхьан дувцар тIа аьннача беса, йIаьххача заман чухь ше вицлургвоаца хIама хьаде вIаштIехьадаьннад Ахьмада Тимура. Духхьал литературанна юкъе йита Iийнавац из цу тайпара лар. Миччахьа ше болх беш вале а, шийна караденна гIулакх цIена кхоачашде гIерташ хьавенав из. Цунна дола тешал вайна корадоагIаргда цун йоазоний мугIарашкара.
Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, Кодзоев деша вода ТIой-Юртарча юкъерча школе. Итт класс яьккхача, цо лоархI Къилбаседа-Кавказа горнометаллургически институте деша а ваха, лоамий ченаш техкаш вола къахьегамхо хила. Деша отт, амма цхьацца бахьанаш нийсдаларах, из чакхъяккха вIаштIехьадалац цун. ХIаьта а дагалаттачунга кхача чIоагIа ловш хиларо воалаву из Шолжа-ГIалий тIарча мехкдаьтта институте, сайранарча отделене дешашшехь, мехкдаьтта чакхдоахача заводе болх бу. Кура-сонта воацаш саг из волга го йиш я, доккхийча гIулакхаш тIа ваха а ца гIерташ, шийна хьанийсбенна болх дика хьабеш из хьаварах. Цо къахьийгад аьшка-бетонни хIамаш хьаеча завода бетонщик волаш, цу завода цхьан цеха технолог, цеха начальник волаш, 663-ча АМК керттерча инженера дарже латташ. Нохч-ГIалгIай телевидене, гуманитарни университете къахийгачул тIехьагIа, юххера а из болх бе сецав Наьсарерча колледже. ТIеххьара сона бIаргавайнача хана, цига хьехархочун болх беш ва ше, аьлар цо.
Тайп-тайпара а сакъердаме а я Кодзоев Тимура кхоллама оагIонаш. Цо къахьийгад дуккхача жанрашка. 1974 шера Нохч-ГIалгIай книжни издательстве «Къонача поэта библиотека» оалача книжка тIа арадоал цун хьалхара йоазош. «Тхо гIишлонхой да» яхаш яр цун цIи. Иштта цох цIи тиллар цаховш нийсденна хIама дацар, хIана аьлча цунна юкъера керттера стихотворени а кхыяраш а ювзаенна е хьокхалуш яр поэта беча балхаца. ГIишлош хьалъеш болча кагирхой гимн санна екар книжка тIара керттера байт. Из йийшачунна дезалора, цIенош деш бола нах шоаш санна, цар хьегаш дола къа а. Дог ураоттадеш, къахьегама сагах курал ейташ яр из стихотворени.
Къаьстта дог тохадолийташ яр Тимура шоллагIча «ЦIе зиза» (1978) яхача книжканна юкъеяха из цIи йола стихотворени. Мохк лорабеш, цун моастагIий къарбеш дукха кагийнахи мехкарийи байнаб тайп-тайпарча замашка. Царех цхьабараш каша доацаш, де доацаш бисаб. Уж лийгача, цар цIий дIаийнача лаьттан тIа тIадаьннад йоах поэта цIе зиза.
Цу книжка тIара цхьаццадола мугIараш, афоризмаш, фразеологизмаш хинна даха дисад. МоллагIа саг еха безам болча, йоI езаенна волча зIамигача сага хийла дийшад аз ер мугIараш:

«Лоамаш, лоамаш —
КIай говрбаьреш,
Шо хила са замеш,
Са доттагIий,
Езаеннай сона
Тамашне хоза йоI,
ЦIера ала хинна кхест
Пхаьнашка цIий.»

Кодзоев Тимура кхолламе я нанна хетаяь стихотворенеш а. Ший дикагIйола оамалаш: нахаца безаме, догцIена, бакълувш хилар, лакхаленашка кхача гIертар, къахьега ловш хилар, ше даьча гIулакхах жоп дала кийча хилар – нанас хьехар деш, Iомаяьй ше йоах цо, «Хьийхад сона нанас» яхача стихотворене тIа:

«…Хьийхад сона нанас,
Дуне доккха долга,
Атта ваьхар вовлга,
Лар йоацаш корае,
Цудухьа ший дегаца
Лотадаьча гIулакхо мара,
Ергйоацилга сага
Дагалоацама тIехьале».

ЙоккхагIйолча жанрашка а къахьийгад поэта. Масала, царех я поэма. Укхаза белгалъяккха лов сона «Наьсари Ачами» аьнна цIи а йолаш, къаьсттача книжкаца араяьнна драматически поэма. Вай къаман литературанна юкъе таханарча дийнахьа язъяь кхоъ мара цу тайпара произведени яц. Царех цаI, аз лакхе хьоахаяьр, Кодзоевс язъяьй. Халкъа багахбувцамца да «Наьсар» яха шира дувцар. Цунга гIолла вайна хов малагIа хийрал, къовсам этта хиннаб Ачамза яхача аьланнеи Наьсар яхача гIалгIачуннеи юкъе. Ачамза гIалгIачун модж яккха вена хиннав. Из бахьан долаш вийнав аьла. Иштта йоах халкъа багахбувцамо. Бакъда Тимура из дош, цар къовсам кхыча тайпара, шийна бакъахьа хеттача тайпара баьшхаб. Сона хеташ, из цунна дика карагI а даьннад. Ювцаш йола драматически поэма шерра йовзаш я къаман юкъе, хIана аьлча из юкъейихьай школе 8 классе Iомадеча литературан хрестоматена. Бераша ешаш а царна езалуш а я из, мотт кхыча йоазоний санна боацаш, ший тайпара бале а. Из йоазонхочун стиль я, цудухьа кхычарех тара йоацаш а, автора юхь цу сахьате йовзийташ а я. Вешта аьлча, Тимур кхычарца цIаккха тувла ца вайташ, из белггала хулийташ ба поэта мотт.
Цул совгIа, Тимура язъяьй «Йиший каьхат» яха поэма а. Эскаре вахача вешийга яздеча каьхата хьисапе, вешта аьлча, эпистолярни жанра кеп йолаш язъяьй из поэта. ДукхагIа укхаза кодаер гIалгIай къонача кхалсага кхел я. Цхьайолча хана саг йоалаяр-яхийтар геттара ийрчадоаккхаш нийслу цхьаболча наха. Иштта моттиг нийсъеннай укхаза а. Из шедар ла ца могаш йола къона кхалсаг, дуненцара къаста лаьрхIа я. Поэма ешаш цхьадола вай акха Iадаташ гучадувл. Гоамлу, дагахьа царца къовсам лоаттабе чIоагIо ю. Наьха дегашка царцара гоамал совъяккха язйича санна хеталу поэма. Из иштта дале, автора карагIдаьннад ший уйла йизза кхоачашъе.
Йоазонхочо къахьийгад прозе а. Эггара хьалха укхаза хьоахаде безам ба са школе 7 классе Iомадеш дола «Берза къарзар» яха цун дувцар. Вай къам Сибре дигар дувцача темах язъяьча произведенешта юкъе дикагIчарех цаI да аьнна хет сона из дувцар. Цун турпал Бийберд Граждански тIема юкъе дакъа лаьца, майрача революционера Яндиев ЗаIама совгIата ший тамагIа дола шалта енна саг ва. Мехках воаккхаш цун хиннача дезалах цхьа йиIиг мара йисаяц – Хьава. Бочо йолаш Ховхарг оал цо цох. Бакъда лергйола лазар кхет цох а, нагахьа санна сихха лор тIа ца воалавой. ХIаьта лор кхыча юрта мара хиннавац, цига водаш хилча комендантагара пурам даккха дезаш хиннад. Цул а халагIа цхьаькха хIама хиннад: никъ хьун юкъегIолла бе безаш хиннаб, хIаьта цига бертий ордингаш лелаш хиннай, е говр а е саг а чакх ца воалийташ. Амма Бийберд кхералуц, вода из коменданта пурам доацаш. Лор волча дIакхачале шийна духьалъяьнна бертий ординг (пхи борз) хIалакью цо. ЙиIиг ерз, кхы набахта чувалла йIаьха ха ца тохаш кIалхарвоал Бийберд ше а. Лоацца аьлча, говзача йоазонхочун кулг гу вайна, из дувцар дешача хана.
1982-ча шера, кагийча нахаца шун тIа дагIаш, Тимура аьлар ше исторически роман яздеш ва, аьнна. Цу хана со дукха тешанзар цо яхачох, из бакъдолга гучадаьлар дикка ха дIаяхачул тIехьагIа. 1997 шера белггала хьахайтар цо, ше кхаь книжках латташ дола роман яздеш волга. Царех хьалхардар «ЦIувнаши нахи», кепа теха, арадаьлар цу заман чухь. Из болх бешше, цо яздаь арадаьккхад ше вIашагIтехача дешай доккха «Тоадаь гIалгIай метта дошлорг». Из а ба дуккхача шерашка баь, низ, хьинар дукха дIаденна болх. Вешта аьлча, даим балхах воаллаш, кердадар лохаш, наха тоам бергболча тайпара ший йоазош деш хьавоагIа гIишлонхо, хьехархо, поэт вола Кодзоев Тимур. Цун аьттув балар лов, дIахо дIахьоргболча вахара новкъа.

С. Арчаков

№ 89 (12025), ера, 14 июнь, 2018 шу. Четверг, 14 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *