Хано вицваьвац поэт

Поэта, прозаика Хашагульгов Татара Iаьлий 75 шу дуз укх деношка. Вешта, дузаргдар-кх, дийна висавларе. Iаьла, дуккхача наха вас еш, геттара хьалха дIавахар вахарера. Сай йоазонца аз бувцаргбац цун кхоллам, поэта ше яьккхача хана лайна халонаш. Цул совгIа, цо даьча йоазоний мах беш, уж шоана доашхаш а воалларгвац со. Са уйла я цох дола духхьала сай дагалоацамаш дувца, сайна из дагавоагIача тайпара цун куц-сибат кхолла. Со школе деша вагIача хана, Iаьла хьоавеш, наха шерра вовзаш вацар. ТIехьагIа хов сона, цу хана из вувцийташ ца хиннилга. Цудухьа из сона вовз ондаваьнна, университете деша вахачул тIехьагIа. Наха дувцаш хозар сона, цунга Инаркиев Хасолта йоI Мадина маьре яхай, яхаш. Мадина сона йовзаш яр, 6-7-ча классашка со деша вагIача хана денз. Цу заман чухь чIоаггIа яьржа яр районашта юкъера художественни сомодеятельностах йола яхьаш. ХIара район ше-ше котъяла, кхычарел говзагIа йолга дIахайта гIерташ хулар, цудухьа музыкальни болхлой овттабийя, царца цхьана кийчлуш хулар дувцача къовсамашка дакъа лаца дезаш йола хIара школа. Тха школерча хора кулгалде ера хора дирижёр йола Хасолта Мадина. ХIетта кхийна йоI яр из. Цунца оахош эстоне къаман илли Iомадаь дагадоагIа сона, тахан из хилча санна. Из Мадина яр Iаьлийга маьре яхар.

ДIахо дIайодача хана, Iаьла а Мадина а каст-каста цхьана гора сона хIанз ВИЛС яхача завода хьалхашка дагIача вIаштIардаьча цIеной коа е Барта майда йолча моттиге. Из поэт волга сайна хайча, къаьстта чIоагIа зем боаккхар аз цун. ДагадоагIа, Iаьла шийлача хана дугарча беса цIоках яь кий туллаш, сийрда овкъара беса полтув ювхаш хулар. Эггара хьалха бIаргавайча, юкъерча дегIара волаш, чIоагIа аьсала зIамига саг хетар цох. Йистхулаш хозаргвацар наггахьа мара, къамаьл деш хилча а, оаз шорта, низткъа хьахаззал мара хилацар цун. Дукха ха ялале, уж, бер чуулла коляска шоашца йолаш, арабувлар фега гIолла болабала. Массанена ховра уж малашб. Поэт хиларах тарра сий дора Iаьлий, хIаьта кхы кIезигагIа наха лоархIаш, сий деш яцар Мадина ше а. Кепа тохаши наха вешаши вацар из хIанз а. Iаьдало могадацар цунца оагIув биллар, хьоашал леладар, цо кхелла байташ ешар. Бахьан из долаш, массаза Iаьдала бIаргкIалха хулар Iаьла. ХIаьта а ший уйлаш чакхъяха а вахаре кхоачашъе а вIаштIехьадоалар вай мехкахочун. Дукха нах бар из лаьца ваьллалга ховш, цох дог лазаш. Хетаргахьа, уж кийча бар цунна эшаш дола моллагIа хIама хьаде а, хьатIада а.
Дукха баханзар поэти пандарчеи Наьсаре. Укхаза белгалдаккха лов, Мадина геттара дика пандар локхаш саг йолга. Дукха къаьнара ашараш гулъяьй, дIаязъяьй, дIалекхай цо. Царна тIехьа локхаш хинна пандар а бар Мадинай, къаьнара а хьалхарча заман чухьа хиннача пандарий кеп йолаш а. Шолжа-ГIалий тIа баха болх уж. Коталон (Победы) цIерагIча урамагIа хиннача театрально-концертни заланна юххе бахар хIанз цар дезал. Аьтта оагIорахьа дIавийрзача, дукха гаьна доацаш пхезза вIаштIардаь цIенош дар, цу чу яр цар керда фусам. Дукха йоккха йоацаш квартира яр царга хиннар. Ше волча хьаьший хьехаш, царца сакъердалуш юкъ яр цун цхьан хана. Бераш, Мадина цIагIа доацача хана, бехар цо ший хьаьший, хIана аьлча, къамаьл де йизза паргIато цу хана мара хилацар. Иштта се цун квартире хинна дагадоагIа сона. Хьалхарча этажа тIа яр из. Кухнера кор коа дIаарадоалаш дар. ХIама дуача цIагIа истола тIа латтар йоазон кепа тохаш йола, дукха йоккха йоаца машинка. Компьютераш гIанахьа а гургьяцар цу хана. Цу бус тхо цига нийсвеннараш, фусам-да воацаш, кхо саг вар: Хамхоев Ваха, Вышегуров Мухьмад, со. Сомача каьхатах даьча папкашка йоахка, кулгаца чIоагIа хоза, нийса дIаязъяь стихотворенеш хьал а йоахаш, ешар тхона Хашагульговс. ЛадувгIараша е хоастайора байт, е шоашта гIалат да аьнна хетар белгалдоаккхар. Ваха бийса яккха Iийра Iаьла волча, хIана аьлча из Наьсаре вахар, цудухьа хIанз цIакхоачача вацар. Сои Мухьмади дукха ца говш чудахар. Тхо шиъ Шолжа-ГIалий тIа вар Iеш.
-Цкъаза со укх кухне болх бе Iохайча, корага баьхке чухьежаш нах хул сона, — аьлар Iаьлас. – Диканна ухаш нах бац уж. Со фу деш ва хьажа а, со кхераве а ухаш ба.
Цо дувцача хIамах тхо вIалла шек а даланзар, Хамхоев Вахас аьлар, цу къамаьла тIатовжаш:
-Цкъа со укхаза волча хана а, нийсделар цу тайпара хIама. Арадаьнна, тIехьадайдача, мича вахар ца ховш, вайна дIаваьлар из саг.
Вешта аьлча, цун саготде, футтаре е цхьанне леладайташ хинна хила тарлора цу тайпара ловзар. Цу хана из, цхьаннахьа балха дIа ца эцаш, ший дезал хала кхоабаш воаллар. 1984-ча шера цхьан къахьегама коллективе нийсвелар тхо шиъ. «Сердало» газета керттера редактор вар цу хана Гадаборшев Боскара Осман. Цо балха хьаийцар из корректорал, поэта даьча воча хIаманна ше кIалъоттаргволаш. Корректорски типографе яр, редакци кепайоазон цIен 6-ча этажа тIа яр. Корректораш верригаш кхоъ вар цу хана: Хашагульгов Iаьла, Цароева Марем, Маскурова Диба. ХIаьта Газдиева Фая йоккхагIйола корректор санна лоархIар. Цу хана Iаьла каст-каста воагIар тхо долча редакце. Къамаьл дара дукха тIера вацар из. Шийга даьча хаттара а низткъа мара жоп луцар цо. Из цун хIана дар сона белггала оалалургдац тахан. Нахах ца тешилга дар из, е ший оамал иштта хилар дар? Из а вож а хила тарлора укхаза, хIана аьлча наха цхьацца тийшабалхаш леладаьдар цунна хьалха. Цхьайолча хана ах бийса яллалца га везаш хулар, газета оагIонаш шозза-кхозза йийша, гIалаташ тоадаь валлалца. ХIаьта а аьттув болаш нийсденнадар цхьа хIама, из типографенна гаьна ца вахаш хилар. Эггара дукхагIа йоаккхе а, итт минот мара яккхацар, цун цIенга кхаччалца гIаш никъ беш. Селлара сабаре волча цо гIаьле увзаш хиларах цецвоалар со. Iаьла гIаьле озаш вар, бакъда цIаккха менна, веха из бIаргавовнзар сона айса Шолжа-ГIалий тIа яьккхача хана. ХIанз санна дацар цу хана. ДукхагIа мел бола поэташ, йоазонхой хIама малара тIера бар, хийла кертах телхе а гора. Бакъда Хашагульгов цу тайпара ийрча кеп йолаш го вийзавац са цIаккха. Эздела боарам дика бовзаш, лелабе ховш вар Iаьла.
Цунна геттара дукха дезаш хиннача хIамаех яр лоаме: къаьна юрташ, гIалаш, вIовнаш, маьлхара кашамаш, цигара ораш, аьлеш, чхараш. Из ха йиш я цун стихотворенеш Iойийшача а. Цу тайпара сурташ вайна каст-каста гу цун мугIарашца. Цкъа типографе дIаводаш вола Iаьлеи, редакце балха хьадоагIа сои Вышегуров Мухьмади вIашагIкхийтар. Балха дIакхачале, оаха вIашагIделлар, шу чакхдалале лоамашка гIоргдолаш. ХIаьта Iаьлас аьлар, типограферча «уазика тIа» вагIа зIамига саг шийна дика вовзаш ва, из а вугаргва вай воашца. Бакъда тха цига даха вIаштIехьадалале, вIаший къаста дезаш моттиг а нийсъенна, тхо къаьстар. Со балха вахар Нохч-ГIалгIай книжни издательстве. Дукха даьннадеце а, хийрадаьлар тхо. ХIаьта а бувзамаш-м лоаттадора оаха. Iаьла книжни издательстве чуоттар, ший книжкаш арадахара дош хатта. Эггара хьалха арадаккха аьнна, издательстве цо чуденнар дар «Лоаме» яха книжка. Цун йоазошка къаьстта чIоагIа хьожар Iаьдал цу хана, харцахьара уйлаш, закон толхадеш йола моттигаш хуле, уж юхасовцадора. Вешта аьлча, чIоагIа цензура яр цу хана. Цун книжка, деша а шийна хетар ала а, Боков Ахьмадага деннадар. ДагадоагIа сона, Боковс цунна юкъера цхьаццайола стихаш дIаяхар дийха. Уж дIайоахе, арадаккха мегаргда аьннадар цо. Фу дар цо дIаяха аьннача байташка? Укхаза кхалнах Iаьса бувцаш моттигаш нийслора, цудухьа Iаьлас, воккхагIча новкъостага ла а дийгIа, дIаяьхар уж байташ. ХIаьта книжка арадаьлар. Цун эггара керттера белгало яр аьнна хет сона поэта мотт ший тайпара хилар. Цкъа-дале, кхычар ца леладаь дукха керда дешаш дар цунца, шозлагIа-дале, ширача гIалгIайченна хетаяь яр царех дуккхаяраш. Шоай къаман истори довза безам болча наьха теркам тIаозаш, царна кердадар довзийташ яр уж. ЦаI арадаьлча, тIехьа тIадоагIа книжкаш арадаха аттагIа хилар цунна, хIана аьлча литература дезарий дегашка бода никъ баьккха ваьннавар из. Цхьаннена тIехьа вож доалаш, арадувла даьлар кхыдола цун йоазош. Царна юкъе дар берашта хетадаьраш а. Масала, «Фу ховли, фу довзали». Цунна юкъедахача дувцарашка хьежжа чулоацам болаш, хозача сурташца кийчдаь дар из. Цу тIа болх баьр вар йоккха говзал йола суртанча Эсмурзиев Заьлмаха. Бокъонца берий вахар зийна, дайза дар цо кхелла сурташ. Цудухьа книжка кхы а чIоагIагIа дезадолийташ, берий теркам тIаозаш дар уж. Цу книжках дуккхаза пайда ийбаьб аз, школе урокаш луча хана. Масала, 5-ча классе диалогаца ювзаенна тема йолча хана, деш царна «Ешап», «КIай хьазилг», «Фаьлг» яха а кхыдола а зIамига дувцараш. Царца цу сахьате кхетаду дешархоша, диалог мишта хул а дIа мишта язъю а. Цхьадола дувцараш да диктант санна дIаяздайта мегаргдолаш. Иштта аз леладу, диалогах диктант яздеш, «Боабашк» яха дувцар. Дика диалог хинна ца Iеш, берашта сакъердаме хургдолча тайпара кхелла да из. Из Iодийшача, дела ца луш дисац цхьаккха бер. ХIаьта сецара хьаракех бола йоазон болх аз язбайт, «Со» яхача дувцарах пайда эцаш. Цу тIа ювца Аза яха йиIиг а я чIоагIа зокх болаш. Цул совгIа цунна юкъе да тайп-тиайпара сецара хьаракаш.
Наха деза ца луш дола книжка Iаьлас яздаьдац. Цун моллагIа книжка деше а, цу тIара дега тоам беш дола мугIараш корадоагIа. Къаьстта а белгалдаккха деза, шоаш дешача сага гIалгIай мотт цар Iомабеш хилар. Гаьний цIераш цо мо йовзийташ йоазонхо хиннавац вай, цул совгIа цо йовзийт лоаман юртий цIераш. Царна хетадаь «Даьй юрташ, даьй гIалаш…» яхаш да цун цхьа книжка. Дукха а тайп-тайпара а оалхазарий цIераш, цар оамалаш, иштта кхыдараш довз Iаьлий книжкаш тIара. Уж цун арадийннад гIалгIай меттала а эрсий меттала а. Цхьадола цун книжкаш шоашта тIехьа халача дешай дошлоргаш долаш да. Массанена ховргдац укх дешай маIанаш: къахь – разновидность тумана, дугара – оранжевый, хурхал – водопад, наркаш – облепиха, желтий – греки, сак – самоназвание скифов, тIапа – плоский. Кхы а да уж-м дуккха. ГIалгIай седкъий цIераш а, зизай цIераш а дика йовзар цунна. Аз дувцараш да бус сигала хула седкъий. Уж а, ший йоазошта юкъекхувлаш, берашта а боккхагIбарашта а дIадовзийта гIийртав йоазонхо. Цу шедолчо хьахайт вайна, Хашагульгов Iаьла гIалгIай мотт дика ховш а бIаьхий болаш а саг хиннилга. Бакъда гIалгIай грамматика кIоарггачара йовзаш вацар из. Метта бокъонаш, цун доакъош: синтаксис, морфологи, сецара хьаракаш – Iомадеш лийнавоацачох тара дар цхьаццадола цун йоазош. Къаьстта а из дика гуш хилар корректор ва аьнна цун цIи кIалха а йолаш, 90-гIа шераш долалуча хана арадаьннача Ф. Оздоевайи Р. Ахриевайи 6-7 классашта лаьрхIа «ГIалгIай грамматика» Iодийшача. Цу тIа дукха а массе тайпа а гIалаташ чакхдалийтадар Хашагульговс. ХIанз а цкъаза цун стихотворенеш «СелаIад» журнала тIа кепа тохаш хилча, къовсам боалаш моттигаш нийслу редактораи корректораи юкъе. Хашагульговс язду цхьаI, цхьогал. Нийса яздеш хилча, цаI, цогал язде деза. Уж тоа ма де оал корректорга, гIалаташ дале а. Сона цу тайпара хIама нийса хетац. МоллагIа из вале а, цо даь гIалаташ хьатоаде декхарийла ва корректор, хIаьта редактор ше харц волча моттиге юхавала мегаргва. Укхаза керттердар да, йоазув гIалат доацаш арадаккхар.
Хашагульгов Iаьла поэт, прозаик хинна ца Iеш, суртанча а вар. 1998 шера Карабулакерча музее даьча цун суртий хьажарга кийчлуш, арахийца хиннай цун вахара а кхоллама а никъ бувцаш йола буклет. Цу тIа дIаяздаь да Iаьлас дилла 52 сурти цар цIераши. Царех да сона хоза хеташ дола «Хары яха юрт», «Бийса», «Малхара кашамаш», «Шолжа-ГIалий тIара форд», «Iаьржача лоам тIара гIала», кхыдараш. Со критик вац, цудухьа цун суртех фу хет хьожаргда вай из гIулакх дикагIа ховш йолча Хазбиева Хьавайна: «Сурташ кхоллар Хашагульговна да, Iаламца цхьана къахьегар а доглазар а. Iаламá басараш деза хIама кхолла, къахьега, иштта деза уж Хашагульговна а…»
Вайцига даим яха а яьха, укхаза хьал а кхийна яр ашарий школан хьехархо хинна Клименко Галина Ивановна. Цо аьннача дешаша дика хьахайт вайна, Хашагульгов Iаьла дешаца а басарашца а болх бе ховш вола говзанча хиннилга. «Халкъаяр яр мара, цхьаккха цIи йоаца, дарж доаца поэт, суртанча ва из», — аьннад цо. ХIаьта вайна ховш да-кх халкъа поэт, халкъа суртанча хиларал дезагIа хIама доацилга. Цкъа Шолжа-ГIалий тIа вера Москве вахаш вола Торшхоев ИбрахIим. Вай мохк бовзийта а дIахьокха а ший цIен-нана Галина йоалаяьяр цо. Цул совгIа, цун безам бар вай йоазонхой цунна бовзийта а. Уж а (Москвера хьаьший), гIалгIай инттеллигенцех бола цхьацца кхы нах а се волча чубийхар аз: царца вар Мальсагов Оарцхой Ахьмад, Зязиков Азамат, Вышегуров Мухьмад, Плиев Махьмад-Рашид. Цу вIашагIкхетаре вера Iаьла а. Цу бус дукха сакъердаш даьгIа, стихотворенеш еша болабелар поэташ. Эггара хьалха Торшхоевс йийшар, тIаккха Iаьлас йийшар «Кад текъор» яха стихотворени. Аз а йийшар сай цхьа стихотворени, «ДоттагIчунга» яхаш яр мотт сона из. Хашагульговс стихотворени йийшача, Торшхоевс аьлар: «Хьа стихотворенега ладийгIача хайра сона, се Москве моццагIе цхьанне кхелла велосипед хьаеш ваьллалга». Фу маIан дар цу дешай? Дика стихотворени я хьаяр, хIаьта со эшаш йоаца велосипед хьаеш ваьллачох тара ва, яхилга дар из. Массанена хоза хийтар Iаьлас кад текъабар. Из йIаьха стихотворени я, цудухьа цхьа дакъа мара доаладергдац аз укхаза :

«Къаракъ,
ва сийлахьа-доккха
лоамашкара духдувла,
морхий наькхах якха
Тирка талгIи мо дола
занзала шовда!
Фу хургда хьол хозагIа?
Фу хургда хьол цIенагIа!?

Мала ховчоа —
мерзача езачо
дошо када чу етта
лома шура я хьо.

Мала цаховчоа —
ца везача моастагIчо
геза тIора чу детта
лихьан дохьаж да хьо.
Дукха боахк «кIайча юрта»
Iа накъабаьха…»

Шолжа-ГIалий тIа тIом хьайначул тIехьагIа, фусам йоахайир Iаьлий. Дукха ха ялале, из дIавода Москве, цигарча, СССР халкъа артиста Б. Щукина цIерагIча, театральни училище деша багIача гIалгIашта наьна мотт хьехаш хул из. Цига волаш, 1999-ча шера 17-ча ноябре кхалх йоазонхо. Цул тIехьагIа дукха ха ялале, Наьсаре яйра сона цун сесаг Мадина. Цун валарах дувцаш, цо аьлар: «Могаш воацаш ма варий из. Лазар юха корзагIдаьлча, ханнахьа из дужадеш, дIатоха маха а хиланзар. Иштта хилар цун тIеххьара миноташ». Цхьа хаттар дир аз цунга:
-Кепа теха дукха книжкаш ма дий цун укх тIехьарча хана арадаьнна, царел совгIа кхы хIама йий цун?
Ший бебоаллача тIормене IотIа а хьежа:
-Цун юхе мел диса йоазош сайца леладу-кха аз, — аьлар Мадинас.
Вешта аьлча, Хашагульгова деррига йоазош хIанз а арадаьннадац. Бакъда кепа ца тохаш дисар фуд цун сесага мара хац. Из ше, цун гаргарча наха баьча хоамах, хIанз Швеце я яхаш. ЙоI Сата маьре яхай гIалгIачунга (Танкиевга), воI хIанз а саг йоалаянза ва.
Цхьан телепередаче къамаьл деш хиннача Iаьлий йишас Хьавас аьлар: «Ший кхала гучаяллал вела ца луш, дIавахар из укх дунен чура». Амма из иштта дац, Iаьла юххера кхала гучайоалаш, велаш вайнав сона. Вела везаш а цавезаш а моттигаш ма хулий. Хашагульговна ховра велавала везача велавала а, вела ца луш, саца везача юхаозавала а. Цун хозача, сакъердамеча йоазоша гойт вайна из. Хашагульгов цIаккха наха кIордавергвац, цун кхолламах догьэккхаргдац цар. Иштта долче, из вахаш ва ший йоазошка, цIаккха лерг а воацаш. Цу хьакъехьа «ЦIавар хиланзар» яхача ший йоазон тIа карарча хана «СелаIад» яхача берий журнала керттера редкатор волча Б. Горчханова яздаьд: «Йоккха тIехьале я Iаьлас гIалгIай культуранна йитар. Цо баьча балха ма боаггIара мах баь баьннабац хIанз а. Бакъда тахан а ала йиш йолаш да, Iаьлас баьккха мул бахьан долаш, гIалгIай культуран дуккха а оагIонаш лакхарча лагIа тIа яьннай, аьнна…
Iаьлас дукха къахьийгад «СелаIаде» болх беш. Тахан вайна довзаш дола берий журнал (цун «сибат») доккхагIча даькъе цо хьакхелла да. «Дийнатий дуне», «Бовза, беза хьай мохк» — уж Iаьлий хьалхаленца дIайолаенна рубрикаш яр, лоамашкарча юртех аьлча, керттерча даькъе цо лелаеш хьа а йоагIар уж…
Тахан а редакце портфела чу йолаш я цо язъяь произведенеш. Цудухьа ях оаха «СелаIада» зIамигача дешархошка – Iаьла вайца ва».

С. Арчаков,
йоазонхо

№ 92 (12028), ера, 21 июнь, 2018 шу. Четверг, 21 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *