Хала, сийдола никъ

Бераш салаIа цIахийца хьалхара денош дар уж. Балхара цIаваха аьнна делкъа хана школен коара хьаараваьлча, тIорми ги а боаллаш, школан коа чуводаш вар зIамига кIаьнк, кхетаде хала дацар из юххьанцарча классе дешаш хилар.

— Iа фу леладу, бераш цIа ма хийцадий? – хаьттар аз дешархочунга.
— Хьехархочо хьавийхав со, цхьацца хала кхетаду хIамаш Iомаде, — аьнна, ший никъ дIахо дIабихьар цо.
ШоллагIча дийнахьа, цхьан классе со дIачухьежача, цунца книжка дешаш ягIар юххьанцарча школе болх беш йола Богатырёва Лейла. Бераш кхаь бетта салоIаш хуле а, хьехархочун отпуск шин бетта гаргга мара хилац. Вешта аьлча, цу кхаь беттах цхьа бутт балха тIа волаш баккха безаш хул школе балха вола саг. Цудухьа, ший балха ха яхьа еззача тайпара дIаяхьа гIерташ, яр хьехархо. Школе хьаена, ши кулг вIаштадилла ягIа сатец цун, дего а йитац. Балха ухе, болх бе беза, салоIе салаIа деза.
Ахкан хана, бераш доацача замалахьа, балха хинна цIаводаш, хьабетталуча наха каст-каста хоатт сога:
— ХIанз фу ду оаш цига, урокаш а ца хилча?
— Ма дукха хIама хул-кха цига де дезаш! ТIехьадусача берашца болх бу. Из хила йиш я тайп-тайпара кеп йолаш. Масала, йоазув во дале, халагIдола дешаш юкъе долаш диктанташ яздайта мегаргда царга. Дешар во дале, хIара денна йоазош дешаш, цIагIа цар тIа болх бар тIадилла мегаргда. Тхоца яр дуккхача шерашка эрсий мотти литературеи хьехаш хьаена, Хилько Любовь Сергеевна яхаш цхьа къаьна хьехархо. Цо оалаш дар из: «Школе дешача бера, дийнахьа ах оагIув йийша а, говзаме литература деша деза». Из нийса а да, хIана аьлча цунга гIолла мара шаьрлуш бац мотт. Цхьадола бераш хул, Iа мел чIоагIа хьадехарах, школе хьадахка цаловш. Царна наIарга вахача нийсагIа хул, цIагIа бе болх лургболаш. Шоай школан тIачIоагIдаьча доазон тIа даха бераш дIаязде болх цхьабараш. Пенгазеташ хул хувца дезаш, кердадаха дезаш. Шин тайпара жураналаш (электроннии каьхатеи) хул, де мел деза йоазув даь, кийчдаь Iодахка дезаш. Дийша даьнна дIадолхача берий экзаменаш йолча хана, царна хьалхабаьнна, уж дIа-юха кхувлаш лел хьехархой цхьа дакъа. Царна дIадала аттестаташ кийчде деза. Шу чакхдаларца дувзаденна, дешархошка кара дIаденна книжкаш хьадайта деза. Классаш кийчъе еза кердача дешара шерга. Кхы а массагIа да уж? Из болх беш хул-кх хьехархой, школе бераш доацача хана. Ловзаш, сакъердаш вIалла а хилац уж цига, шоай къахьега дезача заман чухь. Цул совгIа, цхьаццайолча школашка салаIара лагераш, майдаш хул. Цхьабола хьехархой кружокаш лелаеш хул. Масала, аьхки аз тоаду бераша «СелаIад» журанала оагIонаш тIа кепа тохийта хьадена йоазош. Уж цаI-шиъ хинна ца Iеш, дуккха а хул: фаьлгаш, стихотворенеш, дувцараш, кроссвордаш, кхы дIахо а. Музее кулг тоха дезаш хул. Шийна тIадиллача декхарах бола бехктокхам кхетабу хьехархой, уж шедола хIама диззаи цIенаи кхоачашде гIерт. Ишттача нахах я Мухьмада Лейла а.
Аз болх беча школе из йола шоллагIа шу мара дац, бакъда республикерча бе-беча школашка къахьегаш из хьайоагIа 44 шу даьннад. Берашца ишттал йIаьхача хана болх бе сабар, сатем хиларах цецвоал со. Из мел хала болх ба, сагага хатта ца дезаш, сона дика ховш да. ХIаьта цун цIен-да Богатырёв Султана Руслан а ва хьехархо. Вешта, хIанз-м вац из цу балха тIа, дикка зама я из пенсе ваха. Руслан сона вовза шовзткъа кхоъ шу да. Пенсе вахавале а, салоIаш вац из а. Цох тийша а дукха да цар дезале. Эггара хьалха белгалдаккха деза, из дезала шофёр хилар, балха водар балха а берий беша водар цига а дIакхувлар дезала да ва. ШозлагIа-дале, Наьсаре квартире къе-хала боахкача хана, даьй бахача Сурхо тIа цIенош хьал а даь, дезал хьалбигар цо. Цул совгIа, цхьа ха яр цо йоккхача машинаца мовхьаш дIа-юха кхухьаш, цох цхьацца пайда беш. Белгалдаккха деза Руслана 1976-ча шера Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультет чакхъяьккха хилар. Цу шера хьалхарча курса студенташ дола тхо Наурерча совхозашка комсаш чуэца дигар. Юртбоахама практика оалар цох. Цига тхона тIахьажа а оаха дика болх бергбола оагIув вIаштIехьаяккха а вайтавар тIеххьарча курсе дешаш вола Богатырёв. Цу хана денз дIа-хьа довзаш, фуд-малад хоатташ да тхо. Кхыча дешашца аьлча, дезала да а нана а хьехархой болаш хьабоагIа цIа да цардар.
Лейла паспорта тIа Алиева аьнна дIаязъяьяле а, бакъда бокъонца из дош дIатехкача Хамхоева я. Сибре дигача хана, цхьацца дагадоацаш дола хIамаш нийслуш хиннад вай къаман вахаре. Цхьайола моттигаш, тайпан цIи хийца лела везаш а хиннай. Иштта хIама нийсденнад Лейлай даь Абукара Мухьмада вахаре а, из бахьан долаш ший доттагIчун тайпан цIи дIаязъяьй цо. Цу хана денз, из ше а цун дезалхой а Алиев яха тайпан цIи язъеш хьабаьхкаб. Лейла яь хиннай 1956 шера 22 ноябре Павлодарски областе. Мохк бохабаь, цIагIара аравоаккхача хана, саг йоалаянза хиннав Мухьмад. ВорхI воша хиннав уж. Саг йоалае ха кхаьчача, Мухьмада йоалаю татрий къамах йола саг — Султанова Нуржинан. Ала деза, цига даьккхача кхойтта шера дуккхача гIалгIаша татарашца гаргалол хетта хиннилга. Дуккхача гIалгIай кагийча наха кхийлаб татрий къамах бола мехкарий. Сона дагадоагIаш а бар Шолжа-ГIалий тIа а Наьсаре а иштта хьахинна иттех дезал. Хоза товш, Iимерза боахкаш хиннаб Мухьмадеи Нуржинаьнеи дезал. Цунга хьежжа, цаI вокхан тIехьа хулаш, пхи бер хул цар дезале, Лейла эггара йоккхагIа а йолаш. Царех кхоъ кIаьнк вар, йиIигаш шиъ яр. Вежарий эскаре гIулакх деш а хинна, цигара цIабаьхкача, Оалкама а Сипсой-ГIалий тIа а баха хайшаб. Германе ях Лейлас санна хьехархой говзал Iомаяь йола йиша Рита. Укхаза елалу Лейла: «Нанас Ритайга оалаш дар, са да фашисташца тIом беш хиннав, хIаьта хьо царца яха дIаяхай».
Сибре Iобугаш, Онгуштара бига хиннаб цун да а даь-вежарий а. Бакъда цIабаьхкача (Лейла-м цу хана цхьа шу даьнна мара хиннаяц), цига дIачу ца буташ, Оалкама баха бахаб уж. Цу юрта ваха сецав виъ воша: Яхьья, Iаддалоа, Iийса, Мухьмад. Даь-вежарий а ши даь-йиша а тахан боацаш ба. ХIаьта Лейлай да Мухьмад цу юртарча культура цIен директора балха тIа волаш чакхваьннав. Бераш леладе, болх бе атта деце а, къахьегаш хилар нана а. Юххьанца юртара библиотекарь, дIахо Мужеча йиллача швейни фабрика директор хул цох. Цу юртарча школе вай цIадаьхкча хана бархI класс мара хиннаяц. ДIахо деша безам бар, кхыча тайпара аьлча, итт класс яккха ловш вар, арахьа дIаваха везаш хиннад этта гIулакх. Шолжа-ГIалий тIа яр «Лоаман кхалсаг» («Горянка») яха йиIигашта лаьрхIа №15 йола интернат. Цига йода вай мехкахо дисар дIахо дIадеша дагахьа. Цул т1ехьагIа университета филологически факультета къаман отделени йоаккх цо. Болх бе-м из йолаеннай 1972 шера, итт класс яьккхачул тIехьагIа. Деша яггIаше а, Оалкамарча школе болх бу Лейлас. ДIахора вахар цхьан юкъа берригача гIалгIай мехкарийчох тара хул цун а. 1977 шера из маьре йода. Наьсарен заводской района Бульварни улицагIа вIаштIардаьча цIеношка вахаш хинна Богатырёв Руслани лоаман юрта болх беш хинна Мухьмада Лейлаи вIашагIкхетарах а бовзарах а тамаш йир аз. Гаргарча наха даь зоахалол дар из. Руслан цу хана Сурхо тIарча №1 йолча школе завуч вар, хIаьта Лейла балха эттар кердача фусамá дукха гаьна йоацача Наьсарерча №4 йолча школе. Хьалха хьехархочоа доагIача алапех боахалуш хиннабале, пхи бер хьахинначул тIехьагIа цу ахчах баха низткъало хилар царна. Фусам-да Магадане вода ше цхьаьккъа, цига болх а баха моттиг а хуле, дезал IотIабугаргболаш. КIалха кIийле кийчйийя, дукха ха ялале дезал Iобех цо. Ши кIаьнки кхо йиIиги –Марина, Башир, Мадина, Фатима, Батыр — из берий цIоз тIехьадаьккхе (эггара зIамагIчун бархI бутт мара баьннабацар) цу гаьнарча, шийлача мехка йода денал дола кхалсаг. Ягодни оалача посёлка школан директоралла дIаийцавар Богатырёв Руслан, школе хьехархочун болх белар Лейлайна а. Ийс шера баьхар уж цига, бераш дикка ондадаьннадар. Кхы дIахо а, гIинбухера стаж хиллалца, Iе лерхIаш яр Лейла, бакъда юрта чIоагIа шелал а этта, чу мел йола батареяш а лийлха, кхы цига Iе йиш йоацача хьал тIа кхаьчар уж. ЦIагIара шелал 45 градусага дIакхоачаш хиннай. Школаш дIакъайлай. Иштта нийсделар цар цIабахкар.
Юххьанца паччахьалкхен статистиках йолча комитете болх а бийя, 1996 шера юха а школе балха арайоал Лейла. Цу хана цхьан тхов кIалха яр Наьсарера №1, №2 йола школаш. Шиннахьа а урокаш луш хул из. Лакхара дешар деша доладенна ший бераш мел эшачунца Iалашде деза ха тIаэттаяр. Цул тIехьагIа 3 шера Магасерча лицее къахьег цо. Школерча дешархошта а ший берашта а дикагIйола гIонча хиле дIаотт хьехархо. ХIанз-м дукхагIбараш дийша а, маьре баха а, истий кхийла а юстарбаьннаб царех. ЙоккхагIйола Марина, университет яьккхачул тIехьагIа, правительстверча архивни отделе болх беш я. Башир юридически факультет яьккха, эскаре гIулакх даь цIа а вена, республикерча бокъонаш лораяра органашка къахьегаш ва. Мадинас лорий дешар дийшад, больнице УЗИ йоахаш я из. Фатимас химико-биологически факультет яьккхай, ГIаьзе-Коа цхьан юкъа болх баьчул тIехьагIа, маьре а яха, Ростове яхаш а берий беша къахьегаш а я. Батыра Ставраполе чакхъяьккхай иформационни системай факультет, из а бокъонаш лораеча наьха мугIарашка волаш хьавоагIа. Хьагуча тайпара, Руслана а Лейлас а шоай берашта йоккха тIехьале яьй – массарга дешийтад цар, шоашта безаш бола болх харжа а цунга кхача а гIо даьд. Цул йоккхагIа тIехьале мишта хургья!?
ДукхагIа мел йолча хана, юхьанцарча школе болх беш, зIамагIдолча берашта хьехаш, хьаенай Мухьмада Лейла. ХIанз цо хьехараш ба цхьоалагIа класс яьккха а баьнна, шоллагIча классе дIачубаьнна дешархой. Аз айса йоккхагIйолча классашца (5 – 9) баьб даим болх. ЗIамагIбарашца болх бе халагIа долаш санна хет сона. МалагIаш я цу балха нийслу халонаш? Цу хьакъехьа хаьттар аз хьехархочунга. Юстаро латтача истола тIа, деша аьнна декхар тIа а дилла, Iохоаваь кIаьнк дIахьувзаш, хьахьувзаш, цкъа истола кIалвоалаш, тIаккха корагахьа дIахьожаш вар.
— ХIанз хьона гураш я-кх царца нийслу халонаш, — йоах Лейлас, — цхьан метте Iадда боагIалуц-кх уж. Ловза безам боагIа цар. Деррига Iомаде дезаш хул уж цIагIара хьабоагIаш, цу даькъе оамалца хилар, шорта багIар, дIаяхачунга ладувгIар. ХIаьта а сона корабоагIа царца бувца мотт. Яхар де а долалу бераш.
Дешарца ювзаенна а цхьацца халонаш нийслу, зIамагIчарца болх беча хана. Масала, эрсий меттаца ювзаенна. Орфографи дика а сиха а караерзалуц. ХIаране эсала моттиг йовзаш, из тоаеш болх бу хьехархочо. Цудухьа гIулакх денгара ди мел доал тоалуш дIадода. Даьша-ноаноша гIо деш хилча, царга цIагIа яздайташ, дешийташ хилча, цох а доккха новкъостал хул. Школе Iомадаьр цIагIа беча балхаца дIачIоагIдича, аттагIа хул берашта а хьехархочоа а.
Советски а российски а дешара система эггара дикагIа я, яхаш, хийла хезад, хIанз а хоз вайна. Иштта дий-хьогI из аьле, цкъаза шеквоалаш нийслу. Цун ший бахьанаш а да. ХIанз белггала дагадагIац сона из малагIча мехка дар, Москве арадувлача «Хьехархой газета тIа» яздаьдар, цхьан мехка классе 15-нел дукхагIа бер дагIаш хилац, аьнна. Урок яла чувода цхьатарра кхо хьехархо. ЦаI улга йисте болх беш латт, вож шиъ мугIарашта юкъегIолла лел, бераш цакхетар дIаоалаш, цар фу ду хьожаш. Урок чакхъяьлча, улга йисте тема ювцаш лаьттар чувода, вож шиъ тетрадаш тIара е йоазон балхаш тIара гIалаташ тоаде Iоховш. Из я аьнна хет сона дика система. Берашка Iомадаьр хьадувцийта, дукхагIчарна фу хов хьажа кхоавергва хьехархо цу тайпарча классашка. Цхьан дешархочун ала таро хургьяц: «Аз Iома-м даьдар, Iа сога хаттанзар-кх». Цул совгIа, вайцига школе Iомадеш дола книжкаш чоалхне а хала а да.
— Хьона фу хет цох лаьца? – хаьттар аз Мухьмада Лейлайга.
— Книжка, масала, математиках дар хала да. Примераш а кхыдола зIамагIбарашта кхетаде хала дола хIамаш а дукха да цу тIа, — йоах хьехархочо. – ДIакхета-м ма бой Iа уж, хIаьта а хала да царна, дIалуш йола информаци сов дукха хиларах. КIеззига аттача даккха дезар цар дешар. Цу берий вIалла берал дац, хIана аьлча даим урокаш тIа дагIа дезаш хул уж.
-Тахан хьай кара хилча, мишта доаккхаргдар Iа цар дешар аттача? – хоатт аз Лейлайга.
-Аз сов чоалхне хулийтаргьяцар дешара программа. Дукха темаш я цунна чуйоагIараш. Уж кIезигагIа хургйола хIама дергдар эггара хьалха. ЦIагIа луш бола болх а аттагIа бергбар цар тIаккха. Чоалхнех дола хIама Iомадар 3 классе мара доладергдацар, хIанз уж цхьоалагIча классе денз Iомадеш латт. Иштта юххьанцарча классашка денз Iомаде доладу подлежащи, сказуеми. Цу классашка да деррига къамаьла доакъош, кхалнаьха е маIача наьха классе латта дешаш. Хала да уж. Чоалхне дешаш а кIеззига тIехьагIа Iомадича бакъахьа хургдар аьнна хет. Iомадеш дола книжкаш а тайп-тайпара доацаш, цаI хулийтаргдар аз берригача мехка.
Ше болх беча юкъа бIаьш кагий нахи мехкарийи кхебаьб хьехархочо. Наьсаре гIолла йоагIаш хилча, цхьаццабараш цунна дага ца боагIе а, школе яьккха ха дагайийхе тIабоагIа цун хинна дешархой. Фуд-малад хоатт, шоашта хьехарах баркал оал. Из деций цох хьадаьнна беркат а дика болх а? Хоза хет хьехархочоа, ше хьийхар царна дагадар. Дукха цо хьийха нах ба, карарча хана институташ а яьха, балхаш тIа а болаш.
Ховш ма хиллара, укх тIехьарча хана дувцаш да, къамий метташа эрсий мотт Iомабе ловрашта новкъарло ю, яхаш. Цу хьакъехьа Лайлайна фу хет хьежар со. Бий-те гIалгIай мотт эрсий метта зулам деш? Хьехархочо яхачох, гIалгIай мотт вIалла новкъа бац, эрсий мотт Iомабе безам болча сага. Цо гIо ду, кхыдола метташ Iомадеш. Эрсий меттала дIа ца кхетачунца гIалгIай меттала дувц цо, тIаккха дикагIа кхетаду дешрхочо дувцаш дола хIама.
— ГIалгIай мотт цаховчоа, эрсийбар а ховргдац. Цул совгIа, ший къаманца бувзабенна овла а хадаргба цун, ший наьна мотт ца хайча, — йоах цо.- ТIехьенна гIалгIай мотт ха безаш ба. Хьалха мо вIалла эрсий мотт цаховш хилац тахан школе доагIа бераш. ДукхагIчарна школе хьабоагIаш ховш хул из мотт а.
Карарча хана хьехархочо хьехараш 20 бер да. Царех йиъ мара йиIиг йоацаш, юхе мел бисараш кIаьнкаш ба. Цхьа шу хьалха хьабоагIача хана, ер ма дий аьнна хIама ховш дацар уж бераш. Дукха хIама Iомадаьд цар цу лоацача хана. Деша Iомаденнад, цхьачар сиха а деш. Алапаш массане Iомадаьд. Дешаш дIаязде хов. Математиках йоазон болх бича, массане а хIана яьхаяц аьнна пхиаш яьхай. Примераш бу, задачаш ду, тесташта жоп лу, геометре материалаца болх бе хов. Эрсий мотт кIеззига чоалхнех хул царна. ЦIагIа из царца ца бувцилга а дац из, хьехархочоа хетачох. ДукхагIа из дувзаденна да, кхоачам хиллал эрсий метта яздаь книжкаш цадешарца. Книжкаш эца дукха раьза хилац даьй-ноаной. Аьхки деша аьнна уж дIаяздайтар пайдана да, царга уж доацаш хилча.
Юртара саг коа-карта беш, хьайба, котам лелаеш вах. Уж хIамаш дика довзаш я Лейла а. Цо яхачох, етт, шиъ сиргIа, москалаш, котамаш, боабашкаш лелаю цо. Цул совгIа коара беш дIаюв хIара шера. Ший беша, ший кулгаца хьалкхедаьчунга цхьаккха хIама кхоачаргдац. Цудухьа коартол, нарс, помидор ше кхею. Хьехархой доккха доацача алапе тIа уж IотIакхийтача, кIеззига гIо-новкъостал хул вахача-лелача.
Низ-хьинар ца кходеш, Мухьмада Лейлас баь болх зийнаб паччахьалкхено а. Цунна еннай Россе дешара сийдола болхло яха цIи, тайп-тайпара сийлан грамоташ, премеш. Пхе бера нана хиларах «Наьна медаль» еннай цунна. Хала бале а, иштта сий долаш никъ ба цо хьабенар. Карарча хана цо къахьег ше яхача Сурхо тIарча ийс шера дешача школе.
С. Арчаков.

№ 95 (12031), шинара, 26 июнь, 2018 шу. Вторник, 26 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *