Литератураца адам зуламах лорадар

Йоазонхошта, дешархошта хиларал совгIа, Iилманхошта а боккха кхаъ ба, яздаь моллагIа книжка арадалар, хIана аьлча, книжко адам хьаькъала тIахьех. Цунгахьа яздаь дувца гIулакхаш эзди дале а деце а, цу чура хьаэца масал доацаш висац саг. Дикадар яздаьдале ший вахаре из накъадаргдолча тайпара тIаэцаш шийна цох пайда эцаргба цо, хIаьта во дар яздаьдале цох а шийна пайда эца йиш я сагага из мо дола хIама хьа ца дарца, цунна гаьна валарца.

Бакъдар аьлча, вай заман, книжкаш дешаш нах кIезига ба. Хьаштдале уж дешачарел дукхагIа яздераш ба вайна. Из сона дуккхаза бакъдолаш гуча а даьннад, айса яздер къоабалде йиш йолаш. Дешара оамал кIезига йоаллаш нах да вай, бакъда ше яздаьр берригача мехко а, дунено а дийшача бакъахьа хеташ хул цхьавола йоазонхо. Со-м хIанз цох дувца валлац, е ма хетта из айде, дувца, дашха говзанча а вац со.
Укх деношка «Аллатау» яхача ресторана чу дукха нах вIашагIтеха доккха цIай дIадихьар Халкъа йоазонхочун Коазой Аюпа Iийсай керда арадаьнна «Хьув ястар» яха роман гулбеннарашта а мехка а дIадовзийташ. Цига дIабаьхка дакъалоацаш бар Iилманхой, йоазонхой, хоамбоаржабархой, хьехархой, тархьарахой, литератураца чам бараш, иштта Аюпа Iийса вовзаш везаш бараш а.
«Хьув ястар» яхача цу книжка тIа йоазохочо белгалъяьккха хьоахаяь ха я нах бохкаш хинна зама. Цу ший йоазонца автор гIерт адамех базар еш, нах бохкаш царех пайда бар мел унзара, къиза, бIеха хIама да, мел эсала а да из гIулакх мегаргболча наха юкъе хьагучадаккха.
Роман долалуше, гIалгIашта супа болаш, цар боча лоархIаш болча Мьт-Лоама кIалха хьалха цхьан хана бахаш хиннача Хьалама къонгий Дзарахи, Шовхали, Котеи кхаь веший вахар тIара долалу. Укх тIа вувцаш вола, нах кхохьаш царех мах беш бIеха гIулакх леладеча нахах латтача гIаьрах гIалгIай къамах са дола саг дIакхетар а царгара даьнна гIалат, цар шоай гIулакх дизза кхоачаш ца дар бахьан долаш хилар да. Книжка доладелчахой чакхдаллалца гуш да из болх лелабеш болча наха мел зе ду адамашта, эггара хьалха шийна, ший дезала.
Шовхала воI ГIама, бера хана денз дегIа низ болаш, хьаькъала кIоарга волаш, денала чIоагIа волаш эсала воацаш хьавоагIаш ва. Ший хьаьнала къа а хьегаш, готеи мангали а леладеш хьавоагIа из цхьан юкъалца. Бакъда, гIаьра тIехьа а ваьнна, цар мо нах есарал а кхувлаш бохкаш базар е из волавелча геттара тишлу цун гIулакх, мехка, ший тайпанна, ший цIенна дегаза воал из. Тайпан наха, дас, даь-вежараша шоай ваьрах дIахоадаву ГIама уж гIулакхаш цо цадитар бахьан долаш. Вож хIаьта а шек воацаш ший гIаьр кхухьаш дIалел. Вахар аттеи, хьаьнеи, мерзеи хиннадале а леча дийнахьа жIалий мо дегаза а волаш, цхьанна сага, ший сесага а тIехьа ца везаш чакхвоал из укх дуненах. Юххера иштта цу хьал тIехьа волаш дегIацара са а къаст цун.
Цу гIулакхашта тIагIолла автора нахага кхайкаду, цу хIаманца уж барта цахилар, цох цар вIалла уйла цаяр, уж цунна гарга цабахар, дувцаш хезача цу юхера бовдар, цох кIалхарбовлар дог доахаш. Из доацаш кхы а дукха хIамаш да йоазонхочо ший говзалца хьахьекха. ГIалгIай Iадаташ, къонахчун дош, маIача сага, кхалсага хьал, харц низ тIабеча цун дохьалъоттар, сагах кхийтта бIеха лазар мишта хоададе деза иштта кхы а дукха да хьоахадаь. Бакъда, хьоаха ца дича а ца яздича мегаргдарий-хьогI аьнна хеташ хIамаш а белгалдаьд йоазонхочо цу книжка тIа, цхьацца кагегIчарна а кхалнаха а хьакхашло йоаца моттигаш ювцаш.
ВIашагIкхетар долашлуш, из дIахьош хиннача Дударанаькъан Анзора лоацца белгалдир наха, цу нах вIашагIтохара бахьанах лаьца. Ца хьоадича нийса хургдац, из гIулакх вIаштIехьа а даьккха дIадихьараш «Дзурдзукаш» яхача юкъарчен доакъашхой бар, аьнна. Хоза лостам болаш, дика кйчдаьдар массадола хIама.
Эггара хьалха йоазонхочун книжках лаьца къамаьл де араваьннача гIалгIай метта хьехархочо, говзанчо, воккхача сага Меданаькъан Якъуба къамаьл дир:
— Цкъар, се къамаьл де волалуш, баркал аргда аз Iийсайна цу ший балха тIа гIалгIай къаьнара цIераш цо йоалайирах. Хьабаьр боккха болх ба, къа а дукха хьийгачох тара да. Книжка аз диийшад, деррига чакхдаьккха деце а. Юхьанца со из деша волавеннача хана цхьацца гIалаташ да-хьогI аьнна, сона дагадоссаш дешаш дар, тIаккха дIахо дешаш волаш кхийттар со, йоазонхочо из болх цу хана бийцача метта дIатарберзамеш яздаьлга. Дийшача сага цу тIера хьаэца хIама да, вай дийшача бакъахьа долаш книжка да из. Йоазонхочун кхоллам хIаране ше-ший тайпара кхетабу, нагахьа дешача хана ца кхетадеш хIама хуле из дашхийта а цун дух тIа довла а хала дац. Iийса, Iа хьегар дукха къа да. Тахан санна могаш а волаш, Iайха яздаьчул дукхагIа книжкаш а яздеш дIахо ваха Дала аьттув боаккхалба хьа, — аьнна цун ловца баккхарца чакхваьлар Манкенаькъан Якъуб.
ДIахо вIашагIкхетаре дакъалоацаш хиннача йоазонхочо Матенаькъан Iумара Iабаса дир къамаьл:
— Кагий долча хана тхо дайза деце а, тоъала ха я сона Iийса вовза. Ер книжка аз дийша дац, цудухьа цу хьакъе ала хIама дац са. ГIалгIай литературе дикка мул боаккхаш къахьийгарех цаI ва Iийса. Тхьовра хьалха Советий Iаьдал чIоагIа долча хана а, кхы тIехьагIа а, лувцаш, Iетташ, чувехкаш шийна низ бой а, шийна хеташ дар дIаоалаш, шийна бакъахьа хетар яздеш хьавена саг ва ер, пIелг мо цаI мара ше воацаше. Наха баркал аларга дог ца а доахаш, наха човхавар а ца кхераш ший болх баьб Iийсас массаза а. Дала маьрша лелаволва, дIахо йодача хана а къахьега, — аьнна чакхваьлар Матенаькъан Iабас.
Книжка яздар, цун кепатохар, наха юкъе из доаржадар атта болх бац. Бакъда, яздаьчул тIехьагIа а, кепатехачул тIехьагIа а цун мах бе а, из тахка а, цун кIоаргал наха хьагучаяккха а еза Iилманхоша шоай говзалца. Иштта цу тайпара эрсий а гIалгIай а литератураца болх беш дукха хана денз къахьегаш хьайоагIаш йолча литература говзанчас, ИнгГУ профессора Тоачанаькъан Хадишата дир дIахо къамаьл.
— Книжка аз деррига дийшад, дика а дийшад, цхьаккха хIама юстара ца дуташ. Хьаэца шийна чу шортта хIама а долаш деша мегаргдолаш да яздаь роман. Цун мах бе а из тахка а деза, арадаьннача ца а дуташ. Бакъда, из сюжет кIезига гаьнаяьлча санна, из гIулакх дIаьхделча санна хийттар сона. ХIана аьлча, хIанз чакхдаьлар-кх ер аьнна хийттача хана кхы а гIулакх совдаьле дIакIоарглуш дIадода роман. Метта гIулакх, литературан бустам кхоачам болаш ба. Хьалха яздаь книжкаш сона укхол чIоагIагIа хийттадар, дале а укх тIа а да шортта тахка а, довза а, хьаэца а хIамаш. Аьттув-ираз долаш вахалва хьо Iийса, хьайна мел лов, — аьнна чакхъяьлар Iилманхо.
Цу тIехьа дош кхаьча араваьннача ГIалгIайчен Iилман-тохкама института редактора Ноакастхой Iаьлий Хаваша къамаьл кхыча апарах дерзадаь аьлар, книжках дош:
— Iийсай кхолламаш тIа дукха хул дистараш, денал гойтар лакха долаш гIулакхаш. Укх романа тIа а долаш да уж. Ер книжка сога хьакхаьча дукха ха яц, цудухьа аз тIагIоллара мара дийшадац. ДIахо лерттIа дийша книжках дола дош язде а ала а деза. Сона дика хета Iийсас вIалла кIаьд а ца луш книжкаш яздар. Укхан дукха хIама хов, дукха дайзад, укхо дукха техкад. Шийга йола минот ха йоа ца еш массаза яздеш ва ер, цудухьа дика карагIдоал ший кхоллама болх дIабахьа. Цул совгIа, бокъонца хинна хIамаш ларде а увттадеш, из мишта хиннад, цох даьнна зе, е баьнна пайда боашхаш, наха уйла е хIама тIехьа дуташ язду цо. Сага ший уйла кач ехкаш а воацаш, наха шоаш хоржаргдолаш да цо ший кхолламца хьа мел кхайкадер. Цул совгIа цхьаькха а да, стихаш язъеш байтанча ер веце а байтанчий начIал долаш, из болх дика ховш ва ер. Из кхетаду укхан йоазо деша волалуше, — аьнна белгалдир Ноакастхой Хаваша.
Кхы а дIахо кхыча наха дир, цхьацца шоашта хеташ дола хIама дувцаш къамаьл. ХIаране ше-шийна хетар оалар Iийсай хьалхарча кхоламех а тIехьагIа цо яздаьчарех а. ТIехьарча хана кIезига дикагIа болабеннаб нах дешара тIакхе, цудухьа цу наха из Iадат соцадергдоацаш дIахо къахьега деза дешара Iадат наха юкъе, къаьстта кагирхошта юкъе доаржадеш.
ВIашагIкхетаре романа мах беча а из дувцача а баьхкача наха баркал оалаш, ше цу тIа кертте оттаяь уйла малагIа я, ше нахага кхайкадер фуд дувцаш йистхилар йоазонхо Коазой Аюпа Iийса.
— Наьха гIарах лелаш хила йиш яц саг. ХIаране ше-ший уйлаш хила еза. Дала уйла е беннаб вайна корта. Цудухьа чIоагIа дика хет сона массане шоашта хетар сайга дохьал хьааьнна. Ер йоазув сона сайна Iаткъаш дар. Цхьа хIама ала безам ба са, сайна дукха деза аьнна яздаьдац шоана аз ер книжка. Ер аз яздаьд, хьаьра даьнна жIали дас ше кхетаде деза аьнна, дас ше дIадехка деза аьнна из керте а оттадаь. Из уйла шуга наха юкъе дIаяхьийта аьнна шо вIашагIтехад аз, из я са керттера уйла. Книжка геттара хIайтал даьнна доккха хIама да яхар нийса хилац. Книжка тIа нийсдоацаш а, нийсдолаш а хIамаш хул, цхьаволчоа дезаш а хьашт долаш а, цхьаволчоа ца дезаш а хьашт доацаш а дукха тайпара хул хIамаш. Оаша укх чу мел аьнна хIама аз къоабалдаь хьатIаийцад, бакъда нах удабар а кхыдар а сов айдаь яздаьд, аьнна хьоадаьча хIаман со юхагIертав, сов доаккхадаь а доацаш хиннача тайпара айса из яздича санна хет сона. Аз фу аргда. Хала зама я вайна хьатIайоагIар. Моцал, хьогал, къизал, хало, шелал иштта кхы а мел дола лазар ловргдар вай, бакъда из нах удабо лазар вайх хьакхете хIалак хургда вай. Дала ма дахьалда, из нагахьа санна хьакхете де доагIар укх тIа кхаь вешас даьчча тайпара вай хьадой вай кIалхардовргда, ца дой гIулакх кегалургда. Цу лазарах лорадала кIалхарадовла деза вай. Дала йоал йойла шоана, Дала зуламах лорадолда вай къам. – аьнна чакхваьлар Аюпа Iийса.
ВIашагIкхетаре хиннача наха юкъе дукхаш бар книжка мичара эца йиш я мичара дахьаргда из яхаш хетташ. Йоазонхочо ше хьавоагIаш наха дIадала книжкаш дена дале а, ца кхоачаш нах бисар дукха хиларах. Кастта вай мехкарча книжкаш дохкара тикашка хургдолаш да из хьаэца, ший чам бар хьожаш хургва шо, маца уж долалу тикашка.
Iийса наха лоархIаш, наха дукхавезаш кIоарга хьаькъал долаш саг ва. Дала ираз аьттув болаш, ди тIехьа кхы а дикагIа книжкаш яздеш дIачакхвала низ лулба цунна, Дала шийна мел лов могаш а волаш воахаволва из.

Матенаькъан Илез

№ 97 (12033), шоатта, 30 июнь, 2018 шу. Суббота, 30 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *