Хьай яьннача ханага хьажже лакха бIарг

Ха дIаяхарца зама дIа а яьле Iоажала ха хьаэтте воккхагIвар хьалхагIа укх дунен тIара дIа а водаш хьадоагIа валара Iадат. Бакъда, геттара зIамига бер долаш а, къона волаш а, юкъера ха йолаш а, хьаштдале наьна кер чу доалашше бер дале а тай-тайпарча ханаш чу кхалхар хул наьха цхьацца бахьанашца. Дале а деце а ханага диллача могаш вар дукхагIа вах дунен тIа.

Оаша зийнабий хац сона, маIача нахал дукхагIа ба вай мехка ха а яха къабенна багIаш истий. Моарой хьогге а дIацIа а баха шоашта укх дунен тIа юхе йиса ха йоаккхаш ба уж. Из аз хьоадара ший бахьан да. Царех хийла йоккхача сага хьалхашка, дукха ха ярий хьонеи хьа цIен-даьнеи юкъе, аьнна дагадоаца хаттар оттадича царех дукхагIчар жоп хул итт шерага кхоачаш, хьаштдале дукхагIа а хул. ХIаьта, хьо хьалхара сесаг я е тIехьагIа тIайига я аьнна кхы а тамашийнагIа хаттар оттадича дукхагIбараш хьалхара бига истий хул.
Цу хаттарашца со фу ала гIерт аьлча, шоай ха кхоача а енна укх дунен тIара дIабахача боккхийча наьха истий бахаш ба шоай синош дIацадига малайк хьадарга хьежаш. ДукхагIбола гIалгIай мареи сесаги ба ишта дукха ха юкъе йолаш. Цудухьа боккхий а хинна шоай ха кхоачаеларца маIа нах ла, хIаьта царел гаьнна зIамагIа бола цар истий мар а воацаш жерал багIаш хул. Дезал кхийна бале а жерой ба уж моарой боацаш хилча.
Нагахьа санна ший ханнаръяр, е 2-3 шу мара зIамагIа йоацар маIача наха саг йоалаеш хилча мар а сесаг а дукха юкъе юкъ йоацаш кхалхаргбар укх дунен тIара. Массанена а беза къонагIбола кхалнах, бакъда, тIехьагIа ха дIаяхача гучадоал цох дола зе. Зе деций из, мар венна йиса йоккха саг, массабола дезалаш дIачу хьачу а баха ше цхьа бийсанна биъ пен юкъе дIайистхила саг а воацаш цхьаь юсаш хилча? Цудухьа чIоагIа лоархIаме да аьнна хет сона шийл дукха зIамагIа йоаца саг йоалаяр.
Цхьа зIамига саг ва нускал доаладе хьайза. ЦIи яьккха из вувцаш хьувзаргдац вай хIанз. 37 шу даьннад цун. Из мел йола ха ший яьллалца нускал ца доаладеш а ваьгIа хIанз саг йоалае тохавеннав ер. Цо зоахалол хьоадаьд цхьан йиIийца. Шо цецдовргда йиIий яьнна ха дIахайча. Зоахалол дIатIадихьача йиIий 18 шу мара даьнна дац. Цу маIача сагал 19 шу зIамагIа я из саг, цун йоI хила тоам болаш а я, нагахьа санна вокхо ший ханнахьа саг йоалаяь яларе.
«…ЗIамагIйола кхалсаг дикагIа я, цунна ца ховр дIахьеха аттагIа да, хьай цIагIа хьаIомае еза саг…». Цу тайпара къамаьлаш дукха хаза йиш я. Цхьан оагIорахьа нийса къамаьл а да из. Вай даьша а яхад: «14 шерага кхаьча йоI маьре яхийта мегаргья». Цун маIан да ноаношка шоай мехкарий зIамига ма бе яхилга. Нагахьа санна къона саг езаш маIа саг вале, даьра ше а-м хила веза къона. Из кица кхеллача заман чухьа 18 шу даьлча саг йоалаеш хиннай кагийча наха. ХIанз-м из ха яьннар бер ма хетий вайна, дале а деце а.
Барайттар ваьлча зIамига саг кхелета, воккха хинна лоархI. ДегIа низ чу а бена, керто а дего а лерттIа боагIача боараме нийсача кхетамца хьаькъале болх бу ха я из. Нагахьа санна кхы из мара ха яланза волча зIамигача сага йоалаеш хуле саг, цунга яхийта мегаргья 14 шу даьннар а 18 шу даьннар а, царна юкъе дукха ха яц. Бакъда, 10-15 шу шийл зIамагIйола саг йоалае ца а гIерташ шийл дукха зIамагIа йоаца саг хьайоалае еза зIамигача саго.
ГIалгIашта юкъе дукха ба 30 шерага дIакхаьча а цул гаьнна тIехбайна а саг ца йоалаеш багIаш кагий нах. Царна эсала хет шоай ханнара саг хьайоалае. Хана йоккха я из оал шийл дукха зIамагIа йоаца саг Iа шийна йийцача. 30 шерал тIехваллалца къалуш ца а вагIаш ший ханнахьа зIамигача сага къонача шерашка саг хьайоаляьяларе цун хIанз йоккха хеташ йола йоI цу хана къона хинна хургьяр. Ше къаьна хетац, амма кхыбараш боккхий хет. Цо ший ханнахьа нускал ца доаладар бахьан долаш еннай цун йоккха хеташ йола йоI къа. Тахан вай къоначар а къаьначар а кагий йиIигаш дIакхувл, хIаьта воай ханнахьа вай саг ца йоалаяр бахьан долаш ха дIа а яха бисача кхалнаха фу де деза, уж беций кхыбараш санна маьре баха а безам баа а, вахар даа а безаш? МаIа саг кхалнаха тIаоттаваьв Дала оал вай. Нагахьа санна хье кхалсага тIаоттаваьвале хьамсара къонах, хьай ханнахьа кхалсаг кара а ерзайий, цун доал а деш ваха ха, къавеллалца йорт етташ ца а лелаш.
Вайх хIаране уйла е езаш, вай дIанийсде дезаш гIулакх да из. Аз кхетаду дино могадеча тайпара шоллагIа, кхоалагIа, йиълагIа саг йоалаеш волча саго къонагIъяр йоалаяр. Бакъда, мохк бебача юкъа дер дайна а лийна, цIаьхха саг йоалае дага ма деханге а ший бераш хила тоам болча кагийча йиIигашта бIарахьежа маIа нах болабалар сога хаьттача нийса дац. Аз из хIана ях аьлча, 60 шу е 70 шу даьлча къа а венна маIа саг велча цун сесаг 45 шу е 50 шу даьнна мара хилац.
Цхьакха а да цхьа хIама, воай кхалнаха майра да а оал вай, чIоагIа бусалба нах да воаша а оал вай, бакъда наггахьа маIа саг мара нийслуц ши сесаг йолаш. Кхоъи йиъи йоалае-м вай лоархIа а дергдарий-хьогI?
Вай мехка, маьре а цаболхаш мехкарий багIийсара бехке вай да. Нагахьа санна аьттув бале шоллагIа а, кхоалагIа а, йиълагIа а саг хьайоалае аьттонга хьежжа. ХIанз мо школе деша дагIача берашта бIара а хьежаш вай дIадолхе вай гIулакх гаьна даргдац. ЗIамигача саго а ший ханнахьа къона волаш хьайоале еза саг, мехкарий къалургбоацаш, йоI а ший гIулакх ховш хила еза, хьаннагIчунга яхарах яха йоахалургйолаш. МоллагIча юртара яле а, моллагIча тайпан яле а вай ба уж кхалнах, вай да царна тIаэттача хьалах жоп дала дезараш. Цудуххьа къа а бенна мар а воацаш уж багIийсаргбоацаш оарцагIа довла деза вай.
Укх деношка са къамаьл хилар 32 шу даьннача йоI сагаца. Цхьацца-шишша дувцаш шийх бIарг тоха вена зIамига саг вийцар сога цо. Цу тIа гIолла дола а денна хилар тха дIахо дода цо сога даь къамаьл:
— Тахан, сай вlаштlехьа хилча маьре гlоргйолаш яр со. Бакъда цхьанне дlайига со яхаш кхайкарал а деш дехар деш лела вIаштIехьа мичад. Из морг аз а аргдац е кхычар а аргдац. Гаргара нах оарцагIа а байна цар кхоачашде дезаш гIулакх да из. Цудухьа вай маlача наха уйла йоре бакъахьа хетар сона цу хаттара тIехьа. Са гаргара саг венав сох бIаргтохийта ший новкъост а воалавеш. Саг йоалайинза 39 шу даьнна зIамига саг ва йоах. Вай къаман Iадатага диллача цхьа шу кхы ма даьлланге а воккха саг ва из. Баьхка сох бIарг а теха бахар кагий нах. Цхьа кIира а ши кIира а даьлар кхы хабар ца кхеташ. ТIехьагIа сайна бIаргавайча хет аз гаргарча сагага, фу хилар Iа сона воалаваьча зIамигача сагах? Хьона новкъа ма хилалахь йоах, хана зIамагIа саг езаш ва из. 32 шу даьнна со къаьна, йоаккха я йоах 39 шу даьннача маlача саго. Из ва къаьнавар, со яц. Нагахьа санна цхьанне шинне шоай зlамига йиIиг дlайийхача, тха йоl зlамига я аьнна из морг юхатохаре метта бахка мегар из моргаш. Цхьабола маlа нах доастама, эсала ба. Сох бехк ма баккхалахь аз ишта яхаш, со маьре яха корзагIяьнна я аьле а ма хеталахь. Бакъда, шоай дезалаш хьа а кхелла эздий баха ловш дуккха кхалнах ба, амма уж маьре дIабига, царна доал де маIа нах-м бац, шоана нокъа дале а деце а, — йоахар йоIо, раьза йоацаш.
Шоай ханнахьа саг а ца йоалаеш багIача кагийча нахага, хIана дагIа шо аьнна хаьттача юхахоза жоп хул, таро яц, чам бац, саг хьаягIац. Из саг ца йоалае бахьан дац. Даьла салам хилда цунна вай Элчанна къамаьлаш да цу тайпара уйла йолча наха доагIаш. Бусалба динца из хаттар мишта товш да а хьежа ший гIулакх кхоачаш де мара дезац уж уйлаш йолча саго.
Саг йоалаяр гIулакх, мишта малагIча наькъаца хилча бакъахьа да, гIалгIашта цох тхьовра денз товш дар фуд боккхагIчарна дика хов.
— Хьалха тхона дагадоагIача хана саг ца а йоалаеш 25 шерага дIакаьча зIамига саг чIоагIа къаьна хетар. ХIаьта хIанз, 25-30 даьннар саг йоалае зIамига ва со яхаш лелаш хул. ЗIамигача сага шийна эхь ма дий, цул совгIа эсала а доастама а ма дий ше зIамига ва яхар. Мегаргвола зIамига саг 20 шерага дIакхачале кхийна лоархIар тха хана. Геттара дукха ха яьнна, виIий-виIий-виIий дезал а болаш воккха саг вар из, оал вай цхьа моллагIвлала саг вувцаш хилча. Уж геттара боккхий хетар 100 шерага дIакхаьчабеце а, цар шоай ханнахьа шоашта а шоай дезалашта а истий хьакхувларца дезал хьаьбаржаш, шоай гIулакх эздий леладаьндаь. Къам дебара а дика ма дий ханнахьа саг йоалаяр, къавенначул тIехьагIа, дегIа низ дIабаьлча хьанна веза маIа саг? цхьаннена а везац. Цхьа лоалахо вар тха, цун саг йоагIаш из геттара воккха ва, цунга йоагIа йиIиг цунна юхера зIамига я яхаш наха дувцаш. ХIаьта зIамигача сага яьнна ха 25 шу дар, йиIий хиннар 18 шу дар. Цу хана ишта дар из гIулакх. Ший ханнахьа даь хIама дика да, — йоах воккхача сага Яндакъонгий МаIаса.
Цхьабола кхал а маIа а нах сона раьза ца хила а тарлу ер дош аз айдарах, геттара къа даьд Iа тхо яхаш. Мичча тайпара дале а ший ханнахьа даь хIама дикагIа да фуннагIа из дале а. Цхьана барт тайна вахар а дика да. Мараи сесагаи юкъе дукха ха хилча, шоайла дIа-хьа бувца мотт ма хетта вIашка багIац цар, е геттара гIулакх хьакхаштдоал.
Даьла салам хилда цунна, Дала массадолча халкъал эздигIа кхеллача вай пайхамара Мухьаммада хьалхара йоалаяь саг цул 15 шу йоккхагIа хиннай. ХIаьта ше 25 шу даьнна хиннав Пайхамар. Цо иштал шийл йоккхагIйола саг йоалаяь хилча вайна сенна хета воай ханнара саг, кIезига зIамагIйола саг йоалае эхь? Мича кхача гIерт вай?
Дала нийсдолда вай хьаькъалаш!

Матенаькъан Илез

№ 100 (12036), шоатта, 7 июль, 2018 шу. Суббота, 7 июля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *