ГIалгIай дика доттагIа

Шолжа-ГIалий тIарча революце баьччан цIерагIча майданна духьала яр книжкаш дохкаш йола къаьна тика. КIира цкъа е шозза чуэтте, говзамеча литературе а Iилмани музыкальнии литературе а керда фуд хьожаш оамал яр са. Цу чура ийдаьча книжкаша сона бовзийтабар вай мехкарча тайп-тайпарча къамех бола йоазонхой, композитораш, шоай вахар Iилманна дIаденна бола нах. Белггала дагадоагIа сона цу тика тIара ийцача книжкаша сайна поэт Жигулин Анатолий, композитор Прокофьев Сергей вовзийта. Цхьан дийнахьа цу чу нийсвеннача са бIарг тIаэттар, Игорь Ляпин аьнна яздаьча, хIанзалца сона ца хезача поэта книжканна. Эцаш хилча, моллагIа цхьа-ши стихотворени ешар аз книжка тIара, нагахьа санна уж езалой, дег чу ювше, тIаккха мара эцацар керда книжка. Йийшар аз Ляпина стихотворенеш. Езаелар, хоза хеташ, ийцар цун байтий гуллам. Цу хана вай мехка вIалла хьоахавеш а вовзаш а вацар из цIи йола саг. Цун кхоллам бешаш, аз зийра, из язбаьр къахьегама саг волга, каст-каста цо балха сийле хестаеш хилар. Са библиотекерча поэтех дукхагIа везарех цаI хинна дIаэттар из. Аз юха а юха а дешар цун мугIараш, сайна а ловра иштта атта ешалуш, шаьра мотт а кIоарга хьаькъал а дола стихотворенеш язъе.

Цхьан аьхки Москве вахаш хинна Торшхоев ИбрахIим вера Шолжа-ГIалий тIа. «Чайка» оалача гостиннице сецавар из. Цига дIавийхавар цо сои Вышегуров Мухьмади. Ше цIавеча цо дукхагIа бувзамаш лоаттадаь ши саг вар тхо шиъ. Къамаьла юкъе, вIалла дагадоацаш, ИбрахIима хаьттар сога:
— Хьай байташ гIалгIай метталара эрсий меттала яхийта таржамхо хоржаш хилча, мала хоржаргвар Iа?
Цо даь хаттар санна, тамашийна дар аз цунна денна жоп а:
— Сона чIоагIа дукха везаш ва эрсий поэт Ляпин Игорь, цо таржам дича дика хетаргдар сона.
КIирвенна сона бIарахьежар ИбрахIим:
— Цо таржамаш ду аьнна хезадац сона, ва-м дика поэт ва из, — аьлар Москвера венача хьаьшо.
— ТIаккха, Москве хьай викал веш хилча, хьанах вергвар Iа? – хаьттар Торшхоевс.
Со велавелар цун хаттарах, со малав Москве викал хиллал, аьнна хийтар сона.
ХIаьта а жоп-м делар аз цун хаттара:
— Юха а Ляпинах вергвар аз сай викал.
ДIахо кхыдола къамаьл дола а даь, дицделар тхона из. Цу хана сона вIалла дага а дацар, селлара везавенна поэт, мичча хана вайна а, бIаргагург ма вий, аьнна. Цу тайпара моттиг а хилар са вахаре. Коммунистий Iаьдал латта ха яр из. Нохч-ГIалгIай республика хIанз а йолаш яр, цхьабакъда цун кIийле дикка мелъенна а хаьрца яла йоаллаш а яр цу хана. Къамашта юкъера доттагIал дувца, Россецара бувзамаш тоаде гIертар парте обкома болхлой. Цу лостамагIа деча гIулакхех цаI дар, парте обкома дуне миссел доккхача, кердача цIен актови зале, дукха адам вIашагI а теха, доттагIала хетадаь вIашагIкхетар чакхдаккхар. Цул тIехьагIа, иштта мерза, цхьан республикера нах санна нохчийи гIалгIайи вIашагIкхийтта кхы бовнзар сона. Кастта уж ши къам вIаший къаста дезаш долга хоалора укхаза, мел хоза, шаьра хабар дувце а. ВIалла сона дагадоацар хилар дIахо. Дош делар эрсий поэта Ляпин Игора. Вай мехка вена, доттагIала сайрен юкъе дакъа лоацаш вар из. Сцена тIа латтар юкъерча дегIара хургвола, эздийча наьха хулача тайпара дегIа кеп йола, геттара кIай беце а, сийрдача беса корта бола къонах. Сийрда-сийна костюм ювхар цунна цу сарахьа. Цо дийцача къамаьлах дукха хIама дагадагIац сона, амма цо дийша легенда цIаккха дицлуц. Вайнаьха вахаре бокъонца хинна хIама хьа а ийца, цун ларде дилла кхелла дар Ляпина йоазув. МоцагIа, паччахьа заман чухьа, хинна хIама дар из. Нохчий эбарг Хоарачой Заьлмахеи цун новкъостий – кхыбола эбаргаши хиннаб Даькъастен наькъашта доал деш. Къаьстта лира дов лоаттадеш хиннад цар паччахьа эпсарашца. Дуккхача хана денз Заьлмахийна дагавоаллаш хиннав царех цаI – капитан Вербицкий.
Иштта хьал лоаман мехка латтача хана, Владикавказе вена хиннав гIорваьнна иллиалархо Шаляпин Фёдор. Цигара ший концерташ даьлча, ТIема-Гуржий новкъа гIолла Тифлисе ваха везаш хиннав из. Моттигерча хьакимаша дехар даь хиннад цунга, хьайца ха доацаш ма гIо, аьнна. Эбаргаш хиларах а Заьлмахий къизалах а дийцад. Бакъда Шаляпина царга ладийгIадац, артист хиларах тарра, ший бахьа безача новкъа ваьннав из. Геттара кийчвенна, туллаш шляпа, бейоаллаш бIаьхийча наха лелаеча тайпара Iаса йолаш, хиннав иллиалархо. Эггара хьалха бIаргавайначоа, доккха дарж долча, граждански гIирс бувхача эпсарах тара хетаргволаш а хиннав из. Новкъа водаш, цунна тIакхаьчаб эбаргаш. Цар, малав хьо, фу лаладу Iа, ца хоатташ; из тIавигав шоай тхьамаданна. Хьун юкъе ераш чубаьлча, цхьан баьццарча ведолга тIа Iотессача ферта тIа вагIаш хиннав Заьлмаха. Хьо малав, аьнна шийга даьча хаттара жоп а луш; ше артист, иллиалархо Шаляпин ва аьннад вокхо. Заьлмаха цох тийшавац. Хье иллиалархо вале, дIаалал хIаьта моллагIа цхьа илли, дийхад цо шийна хьалхашка латтача, воккхача хьакима кеп йолча сагагара. Шаляпина, еррига хьу екаеш, доладаьд ший илли:«Денал дола Хоасбулат, къе я хьа баьрче…» Цунга дикка ладийгIад эбаргий тхьамадас, бIаргех хий даьннад цунна сов дика цо из дIааларах а цу тIа вувцар ше санна къе саг хиларах а. ТIаккха тийшав Заьлмаха из иллиалархо хиларах. Мегаьд, ше дIавохийтаргва хьо, аьннад цо Шаляпинга, бакъда цхьа дош дала деза Iа шийна, бIаргех хий даьннилга цхьан сагага хьоадерг ма дац, аьнна. Иллиалархо раьза хиннав, чIоагIо еннай цо из ше хьоадергцахиларах. Бакъда Шаляпина ший дош кхоачаш цадаьчох тара да, хIана аьлча цо из дIадийцадецаре, цох дола ер дувцар тахан вайна довзаш хургдацар.
Из легенда хьа а ийца, бIоагIилгах дIаяздаь хиннад Ляпина. Тхьовра лакхе аз хьоахадаьча Шолжа-ГIалий тIа хиннача вIашагIкхетаре хозеи наьха дег чу дусаргдолча тайпареи дийшар из эрсий поэта. Вешта аьлча, эрсий къамах болча классикий А. Пушкина, М. Лермонтова, Л. Толстой, Н. Тихонова, кхычар дIадоладаь гIулакх дIахохьош, Даькъастенах дола ший йоазош де волалуш вар из цу хана. ДукхагIча даькъе уж хетадаь дар гIалгIаштеи гIалгIай мехкаи. Цун а ший бахьан дар. Къаьстта гIалгIашца вошал долаш из хилар дувзаденнадар, цун доттагIашта юкъе вай къамах бола нах хиларах. Вай мехка воагIаш, лоамашка вахе гIалаш зувш, вай юрташка гIолла чакхвоалаш, гIалгIай тух-сискалах кхеташ, цун шу-кад довзаш оамал хиннай цун. Цунга хьежжа вай къамах йола бIарчча цикл стихотворенеш язъяьй цо. Уж юкъеяхаяр цун «Пандар» яхача книжканна. Цхьайола цун стихотворенеш къаманна дезаденна иллеш а хинна дIаяхай. Масала, царех да цун байтах даьккха «Ворс-вай, ворс-вай, Мухьмад!» яха илли. Дуккхача шерашка из даьхар гIоръяьннача «Лоам» яхача иллиалархой тоабо. Цунна чубоагIар Наурбиев Руслан, Беков ИбрахIим, Дзейтов Тимур, Яндиева Тамара, кхыбараш. Ляпин Игора стихотворенеш гIалгIай меттала а яьха, юкъейихьай 7-чеи 8-чеи классашта лаьрхIа долча хрестоматешта. Уж йоазош берашта дIахьехача хана, аз массаза ладувгIийт дувцаш долча иллега а. ТIаккха кхы а гаргагIа вовз царна эрсий поэт, вай къам, цун викалаш дукха безаш из хиннилга кхетаду. ХьамсарагIа, бочагIа хеталу цун ший цIи. Цун вахарца а кхолламца а дувзаденна хаттараш а хул цар. Укхаза хьехархошта дикка гIо деш хул Патиев Султана Йоакъапа яздаь «ГIалгIай республика. ГIулакхаши нахи. 1992 – 2008 шераш» яха книжка. Цу тIа я Игорь Ивановича хьабена никъ белгалбоаккхаш йола лоацца статья. Из ешанза а дукха нах хургба, цудухьа укхаза юкъейоалае безам ба са из: «Ляпин Игорь Иванович (1941 ш., г. Каменск-Уральский – 2. 06. 2005 ш., Москва). Болх беш хиннав заводе, деша ваьгIав металлургически техникуме. Чакхъяьккхай Горьке цIерагIа литературни институти КПСС ЦК юкъарча Iилмай Академии. Мехка керттерча книжни издательствашка редактора, отдела кулгалхочун, керттерча редактора балхаш даьд. Дуккха байташ язъяьй цо гIалгIай исторех, таханарча вахарах, цу даькъе 1992 шера а цул хьалхагIа хиннача а гIулакхех лаьца. Цхьайолча И. Ляпина байтех кхеллад гIордаьнна иллеш («Ворс-вай, ворс-вай, Мухьмад!»). Белггалара гIо деш вар из ГIалгIайчен йоазонхошта. Массехказа 70-чеи 90-чеи шерашка ГIалгIай мехка вена а хиннавар. Цунна еннаяр Ленински комсомола преми. Россе йоазонхой Союза хьалхарча секретара болх бир цо. Иштта Джабагиев В-Г. цIерагIа преми а луш, цох ваьвар Наьсарен сийдола вахархо. Еннаяр цунна «Карахдаьннарех» яха орден а (2004). ГIалгIайченна а гIалгIай къама а хетадаь йоазош тIадола «Аьтта берда тIа» (Москва, 1989), «Пандар» (Москва, 1995) яха книжкаш арадаьхадар поэта».
ШозлагIа эрсий поэт сона бIаргавайра ГIалгIай къаьстта республика хьаяьчул тIехьагIа. Наьсарерча културан цIагIа вIашагIкхетар хилар цунца моттигерча йоазонхой. Цхьаццабарашта, ше Москвера воагIаш, Сийлен грамоташ а енаяр цо, аз цар цIераш яхац, цхьабараш дага ца бохаш се висар кхераш. Цу хана дукхагIболча вай мехкарча йоазонхой билеташ къаьнара дар, кхыча дешашца аьлча, СССР йолча хана хьаденна дар уж. Россе билеташца уж хувца дезилгах дийцар Игорь Ивановича. Цигара цIаваха дукха ха ялале, керда билеташ хьал а дайтар. Таханара Россе йоазонхой доакъашхо со хилара тешал ду билет Ляпина кулг яздаь да, хIана аьлча из вар цу заман чухь Россе йоазонхой керттера хьаким.
Оалаш да, доттагIа вар малав гучадоал, хало тIакхаьчача. Ше визза доттагIа, вай къаманна дикадар хилар ловш волга хьахьекхар цо, 1992 шера хIираштеи гIалгIаштеи юкъе тIом хиннача хана. Москвера хьал а вена, дов лаьттача моттигашка а ваха, цига хиннар ший бIаргашца бIаргадайча, чIоаггIа бохам баьнна хиннаб Игорь Ивановича. Цун дег тIа чов юташ дола хIама хилар цох, из кхетаде хала дац, йоагаяь, йохаяь латтача юртех цо даь йоазош Iодийшача. Цу деношка вай мехка арадувлача газеташ тIа кепа а техар царех цхьаярашта.
КхоннагIца уж гIалгIай меттала йоахаш, къахьийгар вай халкъа поэт а Ляпина хьаша а хиннача Чахкиев СаIида, масала, царех яр «Россе эскарашка» яхар а кхыяраш а. Къаьстта а сона хоза хеташ я поэта вай къаман дIадахача а таханарча а вахара хетаяь йола «Кавказа есар» яха байт, цунна таржам даьр а ва Чахкиев С. ЙIаьхо яле а, из укхаза йоала е лов сона:

«Бешлоам-Корта — сога хьежаш,
Тирка талгIеш зовне ек.
ХIанз кавказски есар ва со,
Ва со каравига саг.

Езаеннай сийна сигале,
Чхараш тIара морхий кIуж,
Лоамарочун цхьалха вахар,
Цун беркате, бIайха кхуврч.

Я со каравоалаваьраш
ВIовнаш, — даим кура хьеж,-
Дика доттагIа укхаза венав,
Шийца со а воалавеш.

Баркал ях аз хьона, доттагIа, —
Ховш ва, варгвац со хам баь, —
Редакцешкара а ваьккха,
Iа се укхаза воалаваь.

Цхьан дийнахьа хьатIавийрза,
Къайле йоацаш аьлар Iа:
«КIаьдвеннав хьо укх столице,
СалаIа я бокъо хьа».

Аэропорт, билет, багаж.
Самолёто эц ший курс.
Цхьа-ши сахьат дала кхелехь,
Москва гаьнна тIехьаюс.

ЦIера юххе сона ший нах
Бувцаш вагIа воккха саг.
Ва ха яьнна, хетаргахьа,
Лоамий ханара хила мег.

Дувц цо, вIалла къайла доацаш,
ХIиллал шийха йоаллаш вац.
Эза хало, бала, гIайгIа
Ювц цо, цхьа дош дац цун харц.

Дувц Граждански тIем тIа хилар.
Наг-нагахьа тема хувц.
Гаргара нах тIехьабаьха,
Колхозе чувахар дувц.

Хьалдоаккх сахьат цо кисара,
Юха киса Iочудолл.
«Ер да са комэскас сона
Денна совгIат», — шортта оал.

Ах бIаь шу да ер ца лела.
Со-м ва дийна… Бай мух боал.
Малх, сигала го а тесса,
Бешлоамах дIакъайлабоал.

ТIой да гIожа, чхараш – еза,
Гона тIехьа бода го,
Къизача вай хана егIа
Наьха кхелаш йолаш мо.

Бийса. Седкъий. Бутт ба къегаш.
Наьха цIагIа лампаш сег…
Вац со лаьца, ведда вена,
Ва со караваха саг.»

Духхьал из цхьа байт Iойийшача кхоачам ба, Игорь Ляпина гIалгIай мел дукха безаш хиннаб кхетаде. Вай лоамаш, чхараш, гIалаш, гIалгIай къамах бола новкъостий, мехка Iалам – шедар хоза хеташ хиннад цунна. Цудухьа низагIа воалаве ца везаш, цу ерригача хозало ше каравоагIаргволча хьала тIа кхоачаваьв поэт. Цул совгIа, цо бувц вай къамо хьабена хала никъ а: Граждански тIом, цул тIехьагIа колхозаш яхкар, таханара сапаргIата вахар. Вешта аьлча, вай къам нахаца тардала гIерташ, машара тIехьа, доттагIала тIехьа долга хьакъоагадеш, да ер йоазув. Къахьегама тIера вай хилар, балхах къехкаш доацилга хьахайт цо. Уж шедола хIама поэта цIенача дег тIара доагIаш а хIиллах хIама доацаш а хиларах теш из дешаш вола саг.
Ший аргIагIа гIалгIай къамо сий даьд поэта. Цунца цхьана М. Горьке цIерагIча литературни институте дешаш хиннача Албогачиев Мусас «Кавказа есар» яха дагалоацамий книжка яздаьд новкъостах, къаман библиотеко кийчъяьй «Ляпин – гIалгIай къаман доттагIа» яха библиографи, цун кхоллама хетадаь книжкай хьажар чакхдаьккхад. Иштта «Вицлургвоацача доттагIчох» яха йоазув даьд Ляпинах халкъа поэт хиннача Чахкиев СаIида.
Юххера, сай йоазув чакхдоалаш, ала лов, дика саг дика ва, бе а вац моллагIча къамах вале а.

С. Арчаков.

№ 101 (12037), шинара, 10 июль, 2018 шу. Вторник, 10 июля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *