Ма хоза я гобаьккха дIа-хьа хьажача

Укх деношка Наьсарен салоIача моттигех цхьаннахьа гIолла со хьавоагIаш аз зийр, наха Iоховша техача гIанда юхе мороженное чуяьлла каьхат уллаш. Се дIатIакхаьчача хьал а ийца из каьхат нувхаш кхувсарга чу дIачутоссаргда-кх аз, яхаш из Iокхессачоа раьза а воацаш водар со. Цига со дIатIакхачале мичахьара гучаваьннав ца ховча цхьан зIамигача сага хьал а ийца дIа а дихьа нувхаш кхувсарга чу дIачукхессар из каьхат. Цкъарчоа хала хийттар сона из сайл хьалхаваьнна, бакъда, цул тIехьагIа кхийттар со, са дагахьа хиннар мо шийна маьл баккха уйла дага а хинна цо из даьлга.

МоллагIдолча хIаманна тIагIолла хетадала йиш я вайна нах во, дегаза, бIеха, сийдоацаш, къиза, баьде, хьарама ба аьнна. КIеззига воашта гонахьа вай дIа-хьа хьежача корбоагIа вайна дикаш деш, нийсача наькъашца лелаш бола нах а. Хетаргахьа дикабараш бецаре ер дуне хьогге а хаьрца чудаха хургдар. Бакъда, мел дика вар а гIалатвоалаш, цунгара харц хIама карагIдоалаш нийслу. Цхьаволчо хьона вIалла кхувсаргьяц аьнна хетача, къаьга хоза аре бIехъеш нувхаш Iокхувсаш нийслу. Цудухьа хала да нах бовза, уж кхетабе, цар дег чура оамал ха. ТIера цхьан тайпара а болаш чутехар кхыдар а долаш хул цхьабола нах.
Мичча тайпара дале а цIено дика я. ХIара сага ше вахача кура тIара, юртара, мехкара моттиг кхычахьарчул хозагIа хетт. ДIауйла йича харцахьа дац из. ХIана аьлча, ше Iоваь хьалкхийна моттиг дукхагIа еза сага. Вай даьша яхад, «Оалхазара а беза ший мохк». ХIаьта къаьста адам декхар да ший мохк беза а, лора бе а, бIехача воча хIамах цIенабе а.
Цхьадола хIама хул геттара айдий, нахала даьле дувцаш. ХIаьта цхьаволчо шийна бIаргадайна зулам ший кулгаца, е багенца, е низаца юхатох. Цу мо болчарех кхелла хургда-кх вай даьша из: «ГIулакх – хьалха, къамаьл – тIехьа», яха халкъа кица.
Юрта хьастара мала хий а дахьаш машенаца со хьавоагIаш зийр аз, ший машена чура бел хьа а ийца, наькъа юкъе енна улла зIий хьалэцаш воалла воккха саг. Цу мо долча хIаманца хьона чам а хилча, цул совгIа хьо хоамбоаржабархо а хилча цу мо долча хIаманна тIех мича воалалу. Сай машен юстара а яьккха, дIатIаваха, фу ду Iа, аьнна аз хаьттача йоах воккхача сага: «Даьла ший духьа лаьттах кIоаг а баьккха дIайолла воал со ер, укхаза хьадж хьа а ухаш наха новкъа а йолаш улларгйоацаш».
Мишта хоза болх ба из. Лакхе вай дийцача: «ГIулакх – хьалха, къамаьл – тIехьа», яхача кица тоам беш да цо леладу гIулакх. Аз санна оаша а зийна хургба, тIехьарча хана унахцIенох лаьца дувцаш нах. Из дувцар цаI ма дий, бакъда керттера дар леладеча гIулакхашкахьа из хьакхоачаш хилар да. МоллагIдола хIама хьадеш хилча наха юкъе дувца даккхале из кхоачашдеш вар ва-кх эзди. Вай хIаране ше-шийга хоаттаре чIоагIа бакъахьа хургдар: фу ду хьогI аз, ер дуне, са мохк, шахьар, пхьа, кур, вай са доаха фо цIенагIа хургдолаш, Iокхувса нувхаш кIезигагIа хургйолаш? Уйла йича кора а доагIаргдар цу хаттарашта жом. ХIараненна дика хов вайна воаш мишта лела а воаша фу Iалашду а.
БоккхагIаша кхувш боагIача ханна кагирхошка унахцIено лелае аьнна дIадувцарал совгIа, фу бахьан долаш еза из цIено, фуд цо адамий вахаре кхоачашдер, из хьалхадаккха деза. ДIакхетабе беза нах, цох хьабоалача пайдах. Уйла яйта еза, Iалам лорадар сенца дувзаденна да, сенна дика да из. Цул совгIа моллагIа воккхагIволча саго ший гIулакхашкахьа дIахьокхаш дар наха тIакхийтте дIаэца. Иштта да укх цIенонцара дар а. Нагахьа санна вай юкъара моттиг бIеха лоаттайой из эцаргда кхувш боагIачар дIа, хIаьта вай воашта гонахьра моттиг цIена лоаттайой из а дIаэцаргда цар. Цудухьа чIоагIа лоархIаме хет сона цу воккхача сага ший гIулакхаца Iалам лорадар гойта.
Цу хIаманца сакъердаденна, лаьрххIа цу гIулакха бел а яхьаш венав хьо, аьнна аз шийга хаьттача воккхача сага дийцар сона:
«Бусалба динга диллача чIоагIа маьл болаш да, моллагIа денна уллача дийната хье тIакхаьчача, башха дац аькха из дале а кхыдола хьайба дале а, оалхазар дале а цох во хьадж хьаухаргйоацаш кIоаг а баьккха наха новкъа хургдоацаш лаьттах из дIадоллар. Дала гештдолда цунна, тха даь-вошас дилла а ший ворда чу бел лелайора, ше ишта денна уллача Даьла кхоллама тIакхаьчача из дIахьуладергдолаш. 1989 шера кхелхав тха даь-воша, доккха оарц даьнна дукха нах тIабаьхка дIавеллар из. Цу хана денз хьа аз а лелабу из болх. Цудухьа чу а ваха хьая ца езаш са машена чу масса хана а тIехьашка уллаш я-кх бел. ЖIали, хьакха, бIехал чIоагIа дегаза а бIеха а лоархI вай, дале а уж а Даьла кхоллам ба цхьа гIулакх кхоачашде низболчо хьакхелла. Тахан, из Даьла кхоллам дIахьулабеш вай хуле, кхоана Дала вайна цох маьл баларал совгIа, арий ара Iокхесса улийтаргдац вай дакъа. МоллагIа кораваь а короргва вай дIахьулде. Цудухьа лерхIам хилабеза моллагIча дийнача хIаманца», — аьнна аз хьайийхача сога бел хьа а ца луш ший болх бир воккхача сага.
«Ер сога йита Iа, тIехьагIа хье ишта денна уллача дийната тIанийслой из дIахьулдергда Iа. Цох хьона а, сона а – шиннена маьл хургба. Кхы вIалла деце гонахьара вай садоахаш дола фо лоаттаду Iалам а цIена хургда», — аьнна из хьехар дир сона воккхача сага.
Вайна ца ховш кхы а хила тарлу ишта из болх лелабеш нах, бакъда вай теркам биц цар. Водар деш воалла саг дуккха а дикагIа хоалу вайна, бIарга гу. Цудухьа шийна гонахьа дIа-хьа хьожаш, нах а Iалам а зувш хилавеза саг. МоллагIча хIаманна зем баккхар, из теркалдар эздича наьха гIулакх да.
Гонахьара Iалам. Тамашийна болх ба из, Даьла воацача сага вIаштIехьа даргдолаш хIама дац цун доал дар. Хам бе безаш гIулакх да из, амма вайна юкъе дуккха а ба, шоай коара Iайна нувхаш дIа а йихье миччахьа цхьаннахьа белгаляьйоацача метте дIакхувсаш. Хоза кхийна латта Iалам бIехдечул ший коа юкъе кIоаг хьа а баьккха цу чу йохкар гIойле я сага ший коара цаэша совъяьнна хIамаш. Иштта вайна юкъе болаш ба бIеха хиш хьаара а дехкаш, юкъара моттигаш бIех а еш, фо бIех а деш наькъа тIа из хий Iоухийташ бола нах. Цу нахагара Iалама меттел адамашта а доккха зе доал.
Цхьаькха да наха Iомадаь хIама. Цхьаннахьа салаIа, шоай самукъа даккха хьуна йисте Iийне, е додача аьлен хи йисте, е лоам дай баьхача гIалашка, дукха нах ух. Бакъда цхьаболчар шоай гIулакх чакх а даьнна шоаш цигара дIаболхача хана дIа а ца йоахаш нувхаш ют. Из вай деш хилча цох доккха зе доал адама меттел хьайбашта а. Фуй ца а ховш цу нувхашта юкъе бат чу а яьккхе, уж Iувшаш юаш шоашта бала бу хьайбаша. Воай декхар вай кхоачаш цадар бахьан долаш из беркат да салаIа бахача нахагара мотт ца ховча, кхетам боацача хьайбашта а оакхарошта а хьадоалаш дар. Миччахьа мара цааларах, воаш дIатIанийсаденна нувх хьалъэцаш хиладезача вай из юхамаччахьа леладу. Воаш дахаш дар вай цIа, юрт, мохк, дуне долга кхетаде деза вай. ХIаране шийна хьалхашка декхар оттадой ше ваха моттиг цIена лоаттае, тIаккха гIулакх нийсача апарах а дирза вай хьал тоалурга. Бусалба Iилма дийшача наха хьаяхаш да Дала Къуръана чухьа аьнна латт яхаш: «Дала шун хьал хувцаргдац оаша оашош из хувцалца». Цудухьа вай хьал хувцадалар дикагIча оагIорахьа хилийта деза вай.
Лакхе аз вийцача воккхача сага кхоачашдаьча гIулакхо вайна гонахьара Iалам цIенадаргахьа доккха дакъа дIалоац. Хетадала тарлу, фуд из, цхьа зIий мара йий цо дIаеллар, бакъда, цох адама хьадоалла зе доккха да, из арий ала йиссача.
ГIалгIайчен хоза Iалам толха ца деш вай тIехьенна дитар, царга дIакховдадар вай массане декхар да. Дуккха тайпара Iалама хозленаш я вай мехка. Хьунаш, даьгIенаш, къаьга хьасташ, дукха тайпара доккхий а кегий а аьлеш хиш.
Укх сай статьягахьа сона дукхагIа белгалдакха ловр фуд аьлча, вай воаша леладер фуд а ховш, фуннагIа дирах — шийгахьа пайда бола гIулакхаш леладеш хилар. Боккха къахетам баьб вайх Дала совгIата хоза мохк баларца. Лоамаш, хьунаш, аьлеш, хьасташ, цIена фо долаш хоза мохк ба вай дахар. Вай дахача юрташка нувхаш Iо ца кхувсаш моттигаш цIена лелаяр вай декхар да.
Ма хоза я гобаьккха дIа-хьа хьажача, хIара кхоллам ше-ший тайпара хоза ба, амма вай дукха теркал диц из деррига. Нагахьа санна цхьа ийрча хIама деш воаллаш саг хуле из чехка зув вай. Во деш воаллар а дика деш воаллар а шаккха зерца, цар леладеча гIулакхашкахьа пайда хургбар деш даха ираз хилда вай. Болаш ба дика нах укх лаьтта, цар иразах ма хьегалда вай.

Матенаькъан Илез

№ 102 (12038), ера, 12 июль, 2018 шу. Четверг, 12 июля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *