Къона долаш къа ма лулда вай

Школеи физкультуреи

ХIара шу мел доал, эргадоалаш, хувцалуш, тоалуш латт вай вахар. Цунга хьежжа эргадоал бахача наьха хьал-таро, боахамаш, бераша дешаш йола моттигаш, царна дIахьехаш бола хьехархой. Керда школа хьалъеча моттиге хьахул йоккха спортзалаш, стадионаш, зIамагIйола (волейбола, баскетбола) майдаш, кхыдараш. Фу де деза тIаккха керда школа йоацачар, ах бIаь шу е ткъаь итт шу хьалха хьаяьча школашка дешараша? Цар гIулакхаш эсалагIа латташ хул. Цу тайпарча школашка спортзалаш цахиларал совгIа, вIалла хулаш яц лакхе хьоахаяьраш санна йола коа ловзаш йола моттигаш. Вешта, спортзалаш хилар а сенна пайдана да, цу чу дешара программо дIадехараш кхоачашде эшаш бола гIирс ца хилча. Цу программага хьажа хьо Iохайча, цецваргва хьо таханарча школе хила а Iомаде а дезача хIамаех. МалагIча мехкарча школашта оттаяь я ер программа, аьнна, хеталу. Цо яхачох, бераш наьк де Iомаде деза. МалагIа школа я вай республике ший доалахьа бассейн бар? Хила а мег, сона ца ховш, бакъда сона я оалаш хезадац. Духхьал цхьан школе хилча кхоачам мичаб бассейн, республике мел дола бераш ухарг мичад цига наьк Iомаде. ХIара школе Iомаде ма дезий из, программо дIадехачох, массанена юкъара язъяь из хилча. ДIахо лыжаш хахка Iомабала беза. Дунен тIа лыжаш бIарга ца гуш, 9 е 11 класс яьккхе дIадода школе деша дагIа бер. Мичахьа Iомадергда цо уж? Цкъа-дале, уж мишта хахка деза ховш бац физкультура дIахьехаш бола хьехархой, шозлагIа-дале, берашта уж эца раьза хургбац дукхагIдолча берий даьй-ноаной, кхозлагIа-дале, школан доалахьа, кхо пара-м хац сона, лыжай цхьа пара а короргбац. Иштта Iома ца деш дус школе йоаккхача хана, лыжаш хахкар.
Кхыдола гIулакхаш а латтац укхаза дикагIа. Масала, программанна чуйоагIа яйга атлетика, гимнастика, тайп-тайпара ловзараш, кхы а массагIа да уж. Царех хIаранена ше-ший гIирс беза. Удаш хилча, лаьрххIа цу гIулакха дола наькъаш деза, ловзаш хилча, майдаш еза. Цхьа моллагIча тайпара харцахьа-бакъахьа хьаяь хила йиш яц уж а. Фу йоах цу хьакъехьа «Дешархошта физически кхетам балара наькъаш» яха книжка яздаьча наха. Цар йоах: «Нагахьа санна школан доазон тIа моттиг яле, хьаю гонахьа адара лаьрхIа никъ бола футболах, баскетболах, волейболах ловзаш, яйга атлетика Iомаеш йола моттигаш. Пайда эца йиш гаьна йоацача стадионех, паркех, скверех.
Човнаш хургйоацаш, еррига спортивни майдаш нийсеи цIенеи хила еза. Цига, дешар дIадоладалале ах сахьат хьалха, хий тоха деза. Хий теха доаллаше е догIа соццаше, цар тIа ловза могадац.
ЛоархIаме да, удаш бола никъ чIоагIа а тIера баь хьисапе а хилар, Iаламца хулаш долча хувцамаша толхабергбоацаш. Нийса хьадаь хила деза дIоахалла кхувсалуш дола кIоагаш. Царна чуйохкаш йола гIум лайсаи дахчан чилла (опилкаш) техаи хила а еза, хIара заняти йолалуш кегаяь-нийсъяь хила а еза. Гонахьара гом кIаьда хIама тIатеха хила беза, масала, хьамча, цул совгIа лаьттал лакхагIа боацаш, цунна нийса хила а беза…»
Хила тарлой цу тайпара хIама. Тарлу, бакъда пхе е итт школе. Вокхар фу де деза? Из хатта деза цу гIулакха тIахьажа декхарийла болча нахага. Са майрра ала йиш я, Магасерча «Марем» яхача гимназе деша дагIача берий уж тайпа таронаш я, аьнна. ХIара дийнахьа цунна юхегIолла тIехвувл со, цудухьа сона гу уллув уллача фотбола стадиона тIа, волейбола, баскетбола майдаш тIа ловзаш доахка бераш. Кхы хIама-м укхаза а дац. Уж хиларах а хоастам бе беза аьнна хет сона, хIана аьлча кхычахьа уж а дац. Фуд кхычахьа? Бокъонца бакъдар аьлча, долаш да аьнна белгалдаккха йиш яр кIезига да. Эггара дикагIа яле а, спортзал мара хилац цига. Фега ловза аьнна хьаяь моттигаш эсала хул. ДукхагIйолча хана, бургац дIа а яле, шоай лоIамагIа дутт бераш. Царех дукхагIдараш кIай кочамаш, аьшк теха хачеш йийхе, шоаш деша хьадаьхккача тайпара ловза дIаовтт. Цул тIехьагIа, из гIирс бувхаш, кхы а кхаь-йиъ урока тIа багIа. Цох унахцIено лораяр хилац, из унахцIено толхаяр да. Миччахьа, безам болчча, дIа а айтта ловза йиш яц бургацах а. Иштта деча ловзарах доккха зулам дала а тарлу. Нагахьа санна школан коа футболах ловзаш майда яле, из йолча оагIорахьара кораш арахьара сетка е решёткаш теха дIакъайла хила деза. Бургац миччахьа дIаяха тарлу. Сона дагайоагIа, вай республикерча цхьан школе нийсъенна ийрча моттиг. Коа ловзаш боахкача кIаьнкаша хьатеха бургац корах кхийттаяр. Деха кизгаш IотIалийгадар цу юххе яьгIача йиIига. Дикка сакхаташ даьдар цун юхь тIа. Лора ца велча, урокаш харцахьа хьайича хулар из да.
Нохч-ГIалгIай республика йолча хана, «Сердало» газета болхлоша, районерча спорткомитета викалаша Наьсарен района школашка гIолла рейд яь дагадоагIа сона, физкультура урок мишта ю хьожаш. ДукхагIйолча школашка программо дIадехачоа гаьна яр из. Керттера кхоачамбоацар – эшаш бола гIирс (спортинвентарь) цахилар. Къаьнарча школашка хIанз а долаш да из лазар. Цу хана лаьрххIа школанна хьахьежадеш ахча дар, физкультура урока тIа эшаш дола хIама эцийтар духьа. ХIанз из дий-хьогI аьнна шекваьннав со. Дале а, цу даькъе эргадоалаш хIама-м дац. Цхьайола школаш я, кхыметтел цхьа бахьан спортзал йоацаш. Коара майдаш-м аз ювца а ювцац.
Бассейнаш, лувча кийчъяь лаьрххIа моттигаш йоацандаь, юрташкара бераш юртах чакхдоалача е латтача хиш тIа лувча ух. Уж лувча уха моттигаш а цу гIулакха тоаяь хила еза, зулам хилча, «эйшъяхь» алар пайдана дац, хьалххе цу гIулакхага хьожаш ца хилча. Зуламаш дала тарлу ишттача хIамах. Масала, чура тоабаь, кIоаргал белгалъяь боацача Iам тIа ваха кIаьнк, хила ваха велар Сурхо тIа. Сеца латта хий цIена хила деза, доахан, кхыдола дийнаташ тIакхоачача доацаш. Додаш дола хий а бIеха хила йиш яц, масала, машенаш юлаш е говраш-доахан лувчадеш. БIехача хи чу лийчача берий цIека тIа хьаттараш, чагаргаш е кхыча лазарий белгалонаш гучаювл. Цхьадола бераш, вIалла шоашта наьк ца ховшшехь, Iочудувл хи чу, наьк Iомаде овтт. Из а нийса дац. Е школера, е цIагIара, е юртарча боккхагIбарех саг хила веза цу хана царна юхе. Геттара дика хургдар, наьк царна Iомадер из гIулакх бокъонца довзаш вола саг валаре. ТIаккха цхьаккха кхерам боацаш, Iам тIа а хи тIа а дахийта мегаргдар бер. Цхьайолча хана хи чу ловзараш де овтт бераш. Цхьанне вож хи чу IочутеIаву, садаккха ца вуташ. Уж хIамаш леладарах а дикадар даргда оалалалуц сона. Цкъаза геттара во чакхдоалаш хул иштта ду ловзараш. Лоацца аьлча, из деррига аз дувц, бер хи тIа дахача ший фу леладе деза ховш хила деза ала гIерташ. Цунна из Iомаде деза, школе йоаккхача хана.
Аьхки ара йIайха хул. Укх шерара ахка геттара дIайха да вайцига. Хьаухаш хоамаш хул, гарггарча деношка +40 градусага дIакхоачаш, йIовхал хургья яхаш. Из чIоагIа йIовхал я. Цу тайпарча деношка барзкъа кIеззига диткъагIа а дайгагIа а дар хила деза аьнна хет сона. Дукха ха йоацаш, сона совгIата еннаяр хьалхашкара йийлла йолаш, когашта фо кхетаргдолаш, тIехьашкара къайла йолаш, сандалей хьисапе маьчеш. Кога царел аттагIа хIама хила йиш йоацаш, селлара атта я уж, царца хьоцар дувлац, когаш теIабац. Кхохкаденнача ахкан дийнахьа уж сона тIаювхаш яйча, «из къонахчун гIирс бац» аьлар цхьан йоазонхочо. Вайнаьха къонахчун гIирс маьша чокхи, азиатски иккаш, элтара кий, фетингаш дагIа коч я. Из гIирс тIа а бийха, шовзткъа градус йIовхал йолча дийнахьа араваьлча, цунга фу хьал хул хьожаргвар со. Нагахьа санна унахцIена хила безам бале, тIадувха барзкъа а шера ханага хьежжа хила деза. Аз-м, даьра, яхац барзкъа эхь дайна, сага сий лохдеш хила деза. Бакъда сага унахцIенон зе деш а хила йиш яц цун. Къаьстта ший тайпара хила беза физкультурника е спортсмена гIирс, бе а вац школе деша вагIе а е хьакима дарже кхаьча саг вале а. Сенна безаш ба из? Цкъа-дале, дегI сов дIоха е шел ца далийта, дегI бIехача е чов ергйолча хIамах лораде. Школе цкъа лайза а лайза чувеча, ший спортивни барзкъа чудоалла тIормиг цIагIарчарга дIабала беза, цу чура хIамаш юттаргйолаш. Хьоцараша йиза хинна уж шозлагIа е кхозлагIа тIаювхар унахцIена дац. Iайи аьхкии дувхаду барзкъаш цхьатарра хила йиш яц. Из мишта хила деза ха безам болча сага, дуккха моттигаш я цох яздаь а деша йиш йолаш а. Из гIулакх дика леладу аьнна хет сона Наьсарерча пенсионни фонде болх беш, Эккажкъонгий-Юрта вахаш волча Костоев Ахьмада. Ткъо шу да из сона, хIара Iуйрийна яхар санна, бIаргагу. Iуйрийна 7 сахьат даьлча балха ваха аравоал со, Эккажкъонгий-Юртара Сурхо тIа бодача новкъа со IотIаваьлча, даим из саг гу сона. Сурхо тIа кхаччалца хIана водац аьле, веде хьал а вахе, юха IочувоагIа из юрта. Цудухьа могаш, дего дика болх беш ва. Къаьстта теркам тIабахийта безам ба са цун барзкъанна. Аьхки йиткъа коч (футболка), яйга йола маьчи хул цун дегIа тIа, Iай керта тIа тхан кий, чухьнахьа йиткъа коч, цун тIехнахьа шелал чакхъяргйоаца куртка, латтача ханага хьежжа хул кога ювха маьчи а. Иштта хила беза физкультурника гIирс. Из хIама чIоагIа лорадеш вар са хьехархо хинна Барханоев Висангири а. Цу наха хов унахцIено дуккхача хIамаех хьахулаш йолга, цу даькъе тIадувхадеча барзкъах а.

Хьехархо — бераша масал эца саг

Школе берашца болх беча сага дешархошкара хьадехар цаI а долаш, ше леладер кхыдар а долаш хила йиш яц. Ший оамалца, тIабувхача гIирсаца, гIулакхаца берашта масал луш хила веза физрук. Бакъда из массахана иштта хилац. Укхаза сайна бIаргадайна цхьа масал доаладергда аз. Со цу хана 8-9 классе хила мегаш вар. Соца цхьан классе вагIар са воккхагIвола воша. Физкультура урок хьатIакхаьчача, спортивни зале чудигар тхо. Оаха дешача Наьсарерча №1 йолча школе йоккха спортзал яр. Цу чура уйнаш солярка деттача хица дулар, дом дикагIа дIалоацаргболаш а унахцIена хургдолаш а. Деррига бераш даьхкадацар цу дийнахьа спортивни гIирс бахьаш. Цхьабараш шоай ботинкаш а тIехьа чубаьхкабар спортзале ловза. ХIаьта физрук Ц. Б. ше а вар дикан тIа-вон тIа ювха мегаргйола костюм, арахьа лелаю туфлеш ювхаш. Царца зале гIолла хьал-Iо ухаш а лийнна, берашка аьлар цо:
— Кедаш йоацаш баьхкараша ботинкаш Iояха, пазаташ тIаювхаш ловзаргда шо.
— Аз-м йоахаргьяц, — аьлар тха вошас.
— ХIана йоахаргьяц Iа? – хаьттар хьехархочо.
— Iа а Iояха тIаккха, — аьлар кIаьнка, — хьо а ма вий ара лийннача беса бIеха ботинкаш ювхаш.
ВIаший качбаха минот яханзар хьехархои дешархои. Царех бакъ малагIа вар, харц малагIа вар оашош къоастадергда оаш. Цох йоккха гIар хилар, тха воккха саг школе хьал а вехаш, ерригача школанна дIа а ховш. Дукха хIама дац бера физкултурах эшача гIирсага додар. Цунца могашал а ювзаенна хилча, из ца эцаш во Iа цхьабола дай-ноаной. Бакъда из бер цамогаш хуле-м кхозза дукхагIа довргда цар цунга дIадода ахча. Цхьайолча молхай маьхах шозза бувха гIирс а эцалургболаш хул.
Дукха ха йоацаш, балхара ваьлча сарахьа Магасе цIаводаш вар со. Ди чакхдала гарга дале а, дикка йIовхал латтар ара. Тха «газела» хьалха удаш водар батах маска а йоаллаш, бейоаллаш ши маьчи а йолаш, когаш берзана юкъерча хана чу кхаьча саг. Цхьачарна хетадала тарлу, из Iовдала е эгIоро кхеставеш саг ва, аьнна. Боккхача, бIайхача трасса тIа ваьнна, пиджак йийха, маска елла адар хьаькъал долчо ду хIама дац. Из фу саг вар, цо фу леладора сона хац. Бакъда цу тайпара физкультура дегIа дика йоацилга-м хов сона. Со зIамига волча хана, тха вар цхьа лоалахо. КIалкхетаргах леташ вар Нальгиев ХIарон. Ший спортивни яхьашка ваха везаш хилча, шийна тIера массехк кийла Iояккхар духьа, аьхки лергаш дола кий Iочу а йийхке, кетар тIа а йийхе, хьалха хаьхка йодача велосипеда тIехьаудар из. Цох тара хийтар сона магасхо а. Когаш берзана лелар унахцIенонна дика могадаь да, амма из городе гIолла удаш де деза оалалургдац сога. Iилманхоша яхачох, когашта эшаш ба малх, хий, керда фо. Баь тIа, тхирийла, гIомар тIа, жагIий тIа когаш берзана лелар дика да. Царна еш йола массаж санна, хIама хул цох, цох хьадоала дика дерригача дегIага дIа а кхоач.

ЦIагIара салоIа лагерь

Аьхка бераша салоIа ха я. Цох лаьца сочиненеш язъю цар, уж кхо бутт шоаш мишта дIахьоргба дувцаш. ЦаIаш ноанахошка баха лерхIаш хул, вожаш – форда тIа, кхоалагIбараш – лоамашка. Царех цхьа дакъа салоIача лагерашка даха безам болаш хул. Бакъда дерригача берий вIаштIехьадалац лагерашка даха, шоай унахцIено чIоагIъе. ЦIагIа дисача берий а ахка сакъердаме хьаде йиш я, цар даьшта-ноаношта, боккхагIболча вежарашта-йижарашта из ловш хуле. Мишта? Из де вIалла хала а дац, цу гIулакха дукха ахча дохка а дезац.

Лагере хулар санна хьал хьакхолла мегаргда цIагIа:

8 сахьат даьлча — меттара гIаттар.
8 сахьат 10 минот яьлча – физкультура яр, лувчар.
8 сахьат 45 минот яьлча – тахан де дезар белгалдар.
9 сахьат даьлча – марта даар.
9 сахьат 30 минот яьлча – мукъа ха.
10 сахьат даьлча – коа-карта кулг тохар, боккхагIчарна гIо дар.
13 сахьати 30 миноти яьлча – лувчар.
14 сахьат даьлча – мук даар, салаIар.
16 сахьат даьлча – цхьацца ловзараш, яхьаш чакхъяхар, сурташ дехкар, книжкаш дешар.
20 сахьат даьлча – пхьор даар.
21 сахьат даьлча – сакъердамеча кинофильмага е мультфильмага хьажар.
22 сахьат даьлча – Iобувшар.

Хала де дезаш хIама дий из? Дац. Цхьабакъда берий вахар сакъердамах хьалдиза йиш я иштта, вIалла лагере ца болхаш. ХIаьта укхаза даар а, даим хулар санна доацаш, кIеззига эргадаккха мегаргда. Цхьадолча деношка экскурсешка ( музее, аттракционашка, морожни яа, лоамашка) ихача дика хургда. Ахкан хана каст-каста гу дешархой хьужаренашка, КъорIа хьехаш вола саг волча ухаш. Цох во хIама оалалургдац бусалба сагá. ХIаьта а цхьаькха цхьа хIама да белгалдаккханза даргдоацаш: берий унахцIено лорае, чIоагIъе еза вай аьхки беча балхаца.
Вай лакхе дийцача беса ший унахцIено лораеш, тоаеш, чIоагIъеш хьабоагIача кIаьнкашта из чIоаггIа накъаяргья кхийна дIаайттача, эскаре бахача. Цига нийсъенна моллагIа хало аттагIа ловргья цар. Укхаза сона дагадох, моцагIа инарала Цечоев Мусас аьнна дешаш. Вай кагийча нахага фу аргдар Iа, аьнна, аз шийга даьча хаттара жоп луш, цо аьлар: «Къаьстта дехаргдар аз эскаре гIулакх де баха безача вай кагирхошкара, хьалххе а кийчлелаш эскаре хургдолча вахарга. Из хиланза даргдоацар да. Духхьала дегIацара низ Iоабаь ца Iеш, массе оагIорахьара дегIавена хила веза цига вода саг. Школьни программа кIоаргга Iомае еза. Халонех кхера безац, цкъа шоаш дIадоладаь гIулакх толамга кхаччалца дIачакхдаккха Iомабала беза. Иштта хуле, шоай дагалаттачунга кхоачаргба уж».
Лоацца аьлча, вахара аьттув дикагIа хургба, ший унахцIено чIоагIъярга бода никъ нийса хержачун. ХIаьта керттера никъ ба физкультураца хьоашал леладар. Цхьаволча сага хеталу, гIаш лелаш вола саг къе волаш, машен эца таро йоацаш лел, аьнна. Из иштта дац. Сона дага мел доагIача хана, халкъа йоазонхой Яндиев Жамалда, Озиев Салман, Боков Ахьмад, Чахкиев СаIид, Гагиев Гирихан; Iилманхо Оздоев ИбрахIим даим гIаш лелар. Базоркин Идрис а вайнавац сона, ше машен лоаллаш. Цудухьа эза тай санна дар цар дегIамаш, шоашца совлен хIама доацаш. Эздийча наьха сибат хулача тайпара бар. Даим гIаш лелар, лораша яхачох, дегIа Iаткъаш дале а, волавалар, дегI хьоадеш хилар дика да моллагIча хана чухь кхаьчача сага. Цкъа тхо долча школе хьоашалгIа венавар Олимпийски чемпион, штангист Арсамаков Исраил кхеваь тренер Кодзоев ИбрахIим. Ше дикка ха яха вале а (хетаргахьа 70 шу даьнна хургдар цун), дегIацара низ эшабаланза, лазарах хIама доацаш, ше хиларах дийцар цо. Цхьан хьехархочо белгала ма даккхара, цхьабола вай кагий нах, шоай 30 шу мара даьннадеце а, къабенна боккхий нах санна хул. Из хьал тIаоттаргдац, ший унахцIено дагайоагIача сагá. Юххера, са ала безам ба: къона а долаш, цIаккха къа ма лулда вай.

С. Арчаков,
ГIалгIай Республикан заслуженни хьехархо

№ 105 (12041), ера, 17 июль, 2018 шу. Вторник, 17 июля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *