СИСКАЛА ЧАМ

Массаза санна кIеззига йист ца хулаш а ваьгIа, ше дувцаргдар хьалха-тIехьа а даьккха, гаьннара хьаволавелар Исраьил.
— ХIанз дукха дувц гIалгIай лаьттан тIа болх бе ховш бац, бел бе йолла башац яха къамаьлаш, — аьлар цо. — Йоккха харцо я из. Аз дувцаргда шоана сайна дагадоагIар. Тхо цу хана Аьхки-Юрта дахар. Са даьй лаьттан тIа болх беш бар. Аьхки, ара йIовхал эттача, бера бел, мангал, марс Iобиллацар цар, гота йоаллайора, хIаьта Iай, дуне шелделча, аьшкан пхьоале хьаеллар. ХIама хьа ца деш багIацар уж дерригача шера.
Болх бара дукха тIера бацар лоаллахарча юрташка баьха хIирий, эрсий, гуржий, эрмалой. Царех водар ала гIерташ яхац аз из. XIapa къаман ши-ший оамал я. Аз массахана оалаш да из — хьинар хилара гIалгIашца нийслургдолаш дукха къамаш дац. Со ца хулаш, аз го ца тоссаш моттигаш кIезига йисай вай боккхача мехка. Ялхайтта шу даьнна мара вацар со Молдаве кхаьчача хана.
ЧIоагIа вайчунна тарадолаш лаьтта да из. ХIанз вайцига хьахулаш йола хIамаш хьахул цига. ХьажкIа дIаера тIера ба молдованцаш. НонагIа долча кхашка хьо дIахьежача кIай а IажагIа а хьажкIаш хул цар. Цхьабакъда, вайна санна чуийцача ялатах пайда баккха хац царна. Цхьа хIама дувцаргда аз. ХьажкIаш моша йолча хана кхашка нийсвелар со. Цига Iеш бар молдованций массехк дезал. Соахка хинна ялат диа баьннабар уж, хIаьта кердача шера хьувкъам чуэцара шиъ-кхоъ бутт бар. Моцал хьегар цу наха. ДIавеннача аз саьрг а леха, из мошача хьажкIана юкъе гIолла чакх а баьккха, цIepa тIа кхо-йиъ хьажкIа еттар.
— ХIанз Iа фу леладу? ХьажкIий шашлык де-м валлац хьо? — яхаш, даггара белар молдованцаш. — Ялат доаде гIерт хьо.
Еттача хьажкIий фийгаш делар аз царна. Цу хана денз из даар мерзденна сона баркал яхаш хулар уж. КIалхьаш, чIимаш баа Iомабир аз уж. Модз мо мерза кхача ба из оалар молдованцаша.
— Шо гIалгIай фу къам да хац сона, — аьлар цхьан йоккхача саго, — цхьабакъда, шоай бехкагIа моцала лергдолчарех дац шо. Пхийттара ваьннача хьона укх тайпара говзалаш йовзаш хилча, шун боккхийча наха-м ца ховш хIама хургдац. Аз-м тамаш ергьяц, кхерий Iexa a Iexa, оаш Iов яьккхача.
— Кхерах Iов яккха ховргдац сона, — аьлар аз. — Цхьабакъда, моша хьажкIа ятта, чIимаши кIалхьаши яа хов сона. Са даьша хьаIомадаь хIама да из.
Цу наькъаца цигарча молдованций хьал кIеззига меттадоаладир аз. Бокъонца кер хьалбиза уж дIабахар аргдац аз, дале а хьалха санна моцал хьегацар цар.
Молдавера со цIавенача шера боккха тIом болабелар. Дукха маIа нах фронте бахар. ХIанз лаьттан тIа болх бераш дукхагIча даькъе къабенна нах, кхалнах, бераш дар. Цар низ кхачацар ерригача оахаш йолча аренашта доал де. Дукха лаьтташ дусар эрий дада. Цудухьа 1942 шера гурахьа паччахьалкхено бокъо елар наха аренда лелае. Бакъдар аргда аз, из «аренда» яхача деша маIан довзаш вацар со. Са дас аьлар: «Дика хIама да из».
Лаьтта хьакъоастаде вахар тхо шиъ. Бикет-аьле оалача моттиге дар из. Мел моттиг хьалаца мегаргья оаха аьлча, шоай хьаштдар де мукъа да шо аьлар тхога. Дас гIa бистар. Ма дарра аьлча, доккха дакъа дар оаха хьалаьцар.
— Ва дади, цаI мара говр мичий вай. Мишта леладергда вай еррал лаьтта? — хаьттар аз.
— Дала воахаве хьо, са кIаьнк! — аьлар дас. — Вайна Дала егIаяле говраш хьахургья. ТIаккха вай шинне болх бергба говрашта меттел. Лаьтта хуле, кхыдар доацаш дусаргдац вай. Ши кулг вIашка ца дуллаш къахьега деза. ХIанзолца йолча хана Iаьдал вайга дола лаьтта дIадоаккхаш мара дацар. ХIанз дIаэца йоах. Говраш яц хьона лаьтта леладераш, наьха хьинар да.
Тха ираза цу шера дукха говраш йоалайир Аьхки-Юрта черсаша йохка. Немцашта дIа ца кхачийтар духьа деш дар из. Боацача маьхах хьайохкар цар уж. Ши говр ийцар дас. Цхьа моллагIйола говраш яцар уж, дой дар-кх.
БIаьстан юххье гота арадаьлар тхо а тхо санна дуккха гIалгIай а. Долла хIама Iомадир аз цу юкъа. Оаха дIайийннараш кIай хьажкIаш яр. Каст-кастта делхача догIаша, бIайха хьежача малхо ypaгla дихьар гIад. ЦIагIа мел вола саг этта оасарах кIалхардаьккхар оаха тхоай кха. Хьахилар хьувкъам. Чу ма эцца хьажкIа яьлар. Нийсса ах ялат паччахьалкхенна дIачуделар дас. Кхыметтел цхьацца хьажкIа цо дагаръеш санна хетар сона.
— Ва дади, вайга кхаьчача из нийсхо иштта чIоагIа лелае езаш я? — хаьттар аз цунга. — Воаш Iехадеш дола Iаьдал Iехаде мегаций вай?
— Ма алалахь, кIаьнк, — аьлар дас. — Хьарама хIама дезац вайна. Баьча соцамга хьежжа бекъаргба вай хьувкъам.
Тхоашта йиса хьажкIаш бIаьстан юххье йохкаргйолаш соцадир оаха. Цхьабакъда, цу шера Кавказе бIаьсти мишта яьлар ханзар гIалгIашта. Деррига вай къам 1944 шера 23-ча феврале мехках даьккхар. Тха дезал Кокчетавски областе цхьан юрта нийсбелар. Цига тIехьадера тхона къамаьл: доккхийча доашка лаьтта тха хьажкIаш вордашца-фургонашца хьатIа а ухаш, хIирашеи гуржашеи дIайихьар, яхаш. ЧIоагIа саготдора дас цу гIулакха. Дог деха вар со а. Айса хьийга хало, дегIа тIа гIолла сайна хийцца Iоиха хьацар дагаухар сона. Болх ца беш, Iийне бийша ихкача мекъача-мелача наха диадар тха хьакъ.
Сибаре бирса яр. Дале а юрта нийсденнача тхона цхьацца аьттув бар. Коартол, хьоар, кхыдола даараш хулар цIагIа. Кер хьалбиззалца кхача хулар аьлча нийса хургдац, цхьабакъда, беррига а баьсса хилацар из. КIезигчох а кхоачам бе безаш ха яр.
БIаьсти яьлар. Кокчетаве нийсбеннача гаргарча наха чIоагIа дIадехар тхо. Дуккха къахьийгачул тIехьагIа городе даха дIадаха бокъо елар тхона.
— Ва къонах, — аьлар тха нанас дадега, — лаьтта леладеш даха Iема нах ма дий вай. Фу дергда вай городе?
— Лаьтта доацача долх мотт хьона вай. Сигала нах ца бахилга хаций хьона? — аьнна, велавелар да. — Гаргарча наха юхе хургда вай. Валар-валар, во-дика нийслу. ВIаши йисте хилча хало аттагIа лов.
— Сигала-м кхыметтел оалхазараш а дахац, — аьлар нанас. — Из ца ховш яц со. Дале а, Iомадаьр, леладаьр аттагIа ма дарий.
ШоллагIа Сибаре хилар тхона Кокчетаве даха дIадахарах. Моцал тIагIертар сира борз санна. Цхьан гуйрен дийнахьа кхашка канаш гулде ваха лаьрхIар аз. Со цига дIакхаьчача, кхаь говра тIехьа нух а тесса, гота йоаллае кийчлуш боахка нах байра сона.
Говрашта хьалха а удаш, канаш лехьадора аз. Нах белар сох, пIелгаш тIахьувкхар.
Иштта удаш кIаьдвенна, дIаюстара а ваьнна, бага кIи буртигаш а Iувшаш, салаIа Iохайра со. Цу хана гота йоаллаеча нахага хьежа эттар со. ВанагIа, Iовдала ба-те уж яха уйла ессар са керта чу. Ши говр нохарах тессаяр цар, цаI йIаьхха зIи а теха гаьнна хьалхашка йийхкаяр. Цун юхь а лаьца водар цхьа саг. Иштта говраш дIаехкар харцахьа хIама дар. Ши говр дIагIерт, кхоалагIчо царна новкъостал ца дарал совгIа, кхы а новкъарло а ю.
СалаIарах визача дIатIавахар со гота йоаллаеш боахкачарна. Уж кхо саг вар — ши немцеи цхьа поляки. Сона хезадар цу къамех бола нах чIоагIа говза ба аьнна. Цхьабакъда, хIанз шекваьннавар со из иштта хилара.
Сайна эрсий мотт дика ца хой а, къамаьл доладир аз. Цар дер нийса ца хиларах дIакхетабир аз уж. Уж сох белар, аз дувцачох башацар.
— Шун гIулакх аттача даккха ховргда сона, — аьлар аз. — ХIанз укхаза болча кечамах кхоачам а хургба сона.
Чехка дIаэтта кхаь говра тоъаргдола дукъ хьадир аз. Из дукъ кхаь даькъа а дийкъа, цхьа дакъа цхьан оагIорахьа а долаш, вож шиъ вокх оагIорахьа а долаш нохарах дIадийхкар аз. Цхьан дакъах шин говра ткъаьнаш дIа а тесса, шин дакъах аз цхьан говра ткъаьнаш дIатайсача, геттара цецбаьлар ахархой. Цхьабакъда, цхьа говр йола оагIув аханза долча лаьттан тIа йисача, вокх шиннех цаI тIехагIеи шоллагIьяр оахам даьчеи яьлча гIулакх кхетадир цар. Нух дIаозара низ цхьатарра бекъабелар. Урхаш нохарах хьалъягIача аьшках дIа а тесса, гота йолаялийтар аз. ХIанз юхь лаьца хьалхашка вода саг везаш вацар, хьалха йодача говро тIехьайоагIача шиннена еш йола новкъарло дIаяьлар, нохара тIабода низ нийсса бекъабелар. Ма дарра аьлча, болх аттача баьлар. Ши немцеи цхьа поляки гIанкара баьннабар.
— Тхога яьхар-м кхыъкхе ма дарий, — аьлар цар. — Шо хIама деш а хIама хьаде ховш а нах дац яхаш ма дарий тхона хьахезар. Дер дайна лелача наха гота йоаллае хар тамашийна хIама да. Е шоах дийцар аьлдита да, е шо шоай оамал йолаш да.
— Уж шаккхе а уйла нийса я шун, — аьлар аз.
Цу кхаьнне сона дика дир. Хьакимга а аьнна, Кокчетаверча элеваторе балха дIаэцийтар цар со. BopxI шера къахьийгар аз цига.
Тхоай дезал а моцалах баьхар, кхычарна новкъостал а дир. Дукха говзалаш юкъейоалайир аз элеваторерча балха. «Дошо да хьа кулгаш», — оалар цар сога.
Цхьан дийнахьа хьакхайкар сога хьаким.
— Ер ахьар Кавказера денад, — аьлар цо. — Хьоар да ала — хьоар а дац ер, комбикорм я ала — комбикорм а яц. Хьажал укхунга.
Цо сога хьахьекхар жувр бар. Мичахьа баьккхаб-те ер, аьнна, каьхатага хьежар со. БIаргах хий даьлар сона цу тIара дешаш Iодийшача: «Назрановский мельзавод» яхаш дар уж. Хьажал хьо, мичахьа кхаьчад гIалгIай лаьттан беркат. Сай дог доаллача моттиге йIовхал хоаелар сона. Йиъ вагон жувр! Ай, из-м Даьла рузкъан болх ма бий. Иззал никъ баь СибарегIа ма кхаьчабий ер жувр-м. Са наьна лаьтта дIайийнна хинна хьажкIаш Iехьачул тIехьагIа хьабаьнна жувр! Сайна дага а доацаш, ахьара IотIавижар со. Цецваьнна хьахьежар сога хьаким.
— ХIанз фу дир хьона? — хаьттар цо.
Со йист хиланзар. Цо ше кхетадир хиннар. ЧIоаггIа дог деха хьайзар из.
— Шо мехках даьхачо ца деш хIама дусаргдац, — аьлар цо. ТIаккха корзагIваьнна дIа-хьа хьежар, ше яхар сага хезадий хьажа воаллаш санна. Телха дар цун гIулакх из къамаьл воча сага лергех кхийттадаларе.
Шоашта язбаь жувр дIабахьа тигацар эрсаша, немцаша, полякаша, корейцаша, казахаша. Цох фу дергда хац шоашта оалар цар. ХIаьта тхона — вайнаха цох доккха совгIат хилар.
— Iа фу де хой хьона, — аьлар хьакимо, — шоай нах хьатIабеха. Боккха мах а боаккхаргбац аз царгара. Е «хьажкIах даьккха хьоар» дIахьо шоашта.
Из жувр чIоагIа накъабаьлар мецбенна хиннача наха. Сискал йора кхалнаха цох, жувра худар дора. ХIаьта цох яь хьалтIамаш-м мерза модз ма дарий. «Хах» аьнна, бесаш тIадаьхкар наха, низ чубелар, дегIамаш хьалнийсделар. ТIаккха хайра цига баьхача кхыча къамах болча наха халонашта духьалъотта гIалгIашта низ мичахьара боагIа.

КХОАРТОЙ Мурад

№110-111 (12046-047), ера, 26 июль, 2018 шу. Четверг, 26 июля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *