Наьсаре кхийнавар из

Наьсарен урамашка, хьо бIарчча сахьата вагIе а, наьха доалахьа йола машен гуш хилацар цу хана. Наггахьа тIехйоалар Iаьдала мухь ийца йодар е автобус. Уж а вожаш а хIанзарчарна юхе пиллаш санна йоккха йолаш яр. Парте райкома юхерча улица тIа мара бацар асфальт, вожаш жагIа билла а билланза а яр. Вешта, хIанз мо сов дукха яцар укхазара улицаш шоаш а. ЙIаьха улицаш кхо-йиъ яр, вожаш царех хьаетталуш а лоаца а яр. Дукха нах а машенаш а хуларех яр цхьа километр хиллал мара йIаьха йоаца Ингушски оала улица. Цу тIа яр йоккха хьайра (мельзавод), ерригача Наьсарен района сердал дIалуш хинна электроподстанци,
изи Дж. Картоева цIерагIа улицеи хотталуча дIалехкар цу гонахьарча наха шоай доахан Iулага. Доккха Iул хиле дIахо дIадолхар уж. Наькъ йисте ловзаш доахкача берашка ладийгIача, вIалла сага дагадохаргдоацар хозар.

— Вай улицах Ингушски аьнна цIи хIана тиллай хой шоана? – оалар цхьанне.
-Сона хов, — хьакхайкар дехьара кIаьнк. –Укх тIа бахараш берригаш гIалгIай боландаь тиллай-кх.
Берригаш гIалгIай-м бахар цу урам тIа, бакъда цIи-м из бахьан долаш тиллаяцар. Дуккхача тайпаех хьабаьнна нах бахар укхаза. Шоаш бе-беча тайпаех бале а, машари барти бар царна юкъе. ХIама ийшшача, оарцагIвала кийча а вар хIаравар. Укхаза бахар Цхьорой, Боранаькъан, Саганаькъан, Шоанхой, Бузуртанаькъан, Оздой, Куккархой, Тоачанаькъан, СаьпарIалнаькъан, Нагой. Тха дезал а бахар цу урамагIа, гонахьа БIарахой кхо цIа долаш. Царех цаI БIарахой Салан-Гире дар, вожаш шиъ – цун вежарий Мухтареи Висангиреи. Салан-Гире дезале кхувш воагIар Мухьмад. Дукха бераш долаш ков дар цардар. Сона дагадоагIачох, цар яр пхи йоIи виъ воIи. Иштта цунца цхьана Iеш яр маьре йоаца, дикка ха яха йола йиша а. Тхона юкъе мел долча бераша Бабá аьле йоакхар цун цIи. Ший бер доацилга хургдар-кх цун из, бераш чIоагIа дукха дезаш яр йоккха саг. Буро магIарча Тоачанаькъан яр дезала нана Маржан. Уж бераши сесаги Iалашдеш хиннар цхьа саг вар – фусам-да Салан-Гири. Шоайдарел совгIа, бIарчча цIоз наьха бераш а хулар цар наIарга, хIана аьлча аьхки чIоагIа кхачаш шиъ дитткомар ягIар цига Iаьржеи цIеча бесеи, кхы а шиъ маIа комар а ягIар. МаIа комараш тIа гIа мара хIама хилацар. ЗIамагIдола бераш комарашта тIадаха дахьацар. ХIа аьнна саг дIаюхеводдаше, коара араэккхар лохорча дегIах дола, бурдолг мо герга Iаьржа жIали Тузик. Тахан из хилча санна, дагайоагIа сона цун цIи. БоккхагIбараша из дукха теркалдицар, царна ховра Iехарал совгIа, цо шоашта зе дергдоацилга а кастта дIасоцаргдолга а. Дика уж комараш кхаьчача, кIалха гаташ Iо а даьхке, оагайора гаьнаш, тIа мел яр Iойоаккхаш, берашка дIаюийтар. Камаьрша саг вар Салан-Гири, цудухьа наха дукха а везар.
Гуйре тIаеча, йийллача коанаIарий юкъ йизза латташ хулар Салан-Гире наIарга йол е гIадамаш. Доахан, жа леладора цо массахана. Уж ца леладича ишттал боккха дезал кхебе хала а хургдар цунна. Цул совгIа, даим хIама хьадеш, бе-бе балхаш деш, Iо ца ховш лийлар из ше къаваллалца. Цхьан хана чIоагIа лоархIаш яр генарий базар. Уж арахьа дIа а кхухьаш, мах дикагIа хулача дехке а дехке цIавоагIар дезала да. Цхьан юкъа Наьсарерча йоккхача хозяйственни оалача тика чу болх беш хилар из. Цу тайпарча тика чу кхачангара, мебелагара, барзкъангара дIа мел ийккха, цIагIа эша хIамаш хулар цу хана.
БоккхагIбола йиIигаш (Мухьмадал йоккхагIа йиъ йоI яр): Соня, Лиза, Рейхьи, Минат – деша болхаш ца байча, ара бIаргаго йиш хилацар. Хетаргахьа, наьнаца коара-картара, цIагIара гIулакх Iомадеш хулар уж. Эзделах лаьца оале, царна нийса беце, царел тIех хургбоацаш, сел эздий бар уж зIамига болча хана денз. КIаьнкашта юкъе воккхагIвола Мухьмади, цунна тIехьабоагIа Ахьмади Сулеймеи каст-каста ловза арабоалар лоалахой кIаьнкашца. ЗIамига волча хана денз, бусалба ди безаш, ламаз деш, марха кхоабаш, вар Мухьмад. Из деррига даьгара хьадоагIаш дар, хIана аьлча тхона юкъерча нахах бусалба дин чIоагIагIвар Салан-Гири вар. Цхьайолча хана тхона назамаш Iомайора Мухьмада. Бакъда из тхоцара къоаставир каста. Тхо бIарчча деношка тхоай лоIамагIа хулар, хIаьта Мухьмад берий беша дIавелар. Из а дукха гаьна яцар, тхо дахача улица тIа, мельзавода юххе яр из. Гаьна цахилар сен пайдана да, бIарчча дийнахьа лоалахо, новкъост го йиш ца хилча. ХIаьта школе дахача-м тхо даим цхьана хулар долхаш, доагIаш, урокаш яь даьлча ара ловзаш. Юххьанца сои Мухьмади цхьан классе дар. Тхоай хьалхара хьехархо хиннача Шадыжев ИбрахIима Лизас халахавала тхоаш шиъ хержа а, вожаш чу а бахийте, тхоашта халхараш Iомадаь а дагадоагIа сона. БархIлагIча классе дIачудаьлча, кхаь классах ши класс йир. Со «а» классе дIачувахийтар, Мухьмад «б» классе висар. ХIаьта а цхьан школе дар тхо, хьалха мо вIаший юххе дахар.
Мухьмада, берий беша а ухаш, цхьацца эрсий дешаш Iомадаьдар. Царех цхьадараш тхона хацар. Цу хьакъехьа цхьа сакъердаме масал доаладе безам ба са укхаза. Цхьан аьхки Нохчий мехкарча ЧIижка яхача юртарча пионерий лагере дахар тхо. Со а Мухьмад а цхьан отряде дар. «Зорька» яхача лагера юххе гувнаши цар тIа листа хьуи яр. Воспитателаша шоай лоIамагIа хьунагIа ма аха аьннадале а, тхо Iелуцар дийнахьа цкъа гув тIа хьалтIа ца даьлча. Цул совгIа, цу хьун юкъе лаьттан кIалхара бухдувлаш шийла шовда а дар. Из мелча «хаххе» сапаргIатадоалар тха. Цхьан дийнахьа лагерерча медсестрай кIаьнки, Саша яхаш эрсе вар из, Мухьмади, сои хьунагIа дахар. Тхона цхьа иттех метр хьалха водар Саша. Ший ханага диллача хила йиш йоацача тайпара тенна кIаьнк вар из, махьараш а Iоядаш. Цунна тIехьа Мухьмад водар. Эггара тIехьа вар со. Декъа дахчаш дукха хулар Iолийге дадаш. Цар тIа ког ловзаш, «къарс» оалийташ, болхар са новкъостий. Цар ларах водар со а. Дикка гаьнадаьннадар тхо. Бакъда эггара хьалха вода Саша, цIаьхха юхавийрза, Iочуведар: «Оса! Оса!» — яхаш цIогIа а детташ. Из а цунна тIехьа воагIа Мухьмад а: «Оса! Оса!» — аьнна, сона юххегIолла тIехъийккхар. Цу хана сона хацар «оса» фу яхилга да. Со уж : «Асса! Асса!» — яхаш, халхабувлаш болх мотташ вар. Царна тIехьа Iочуведар со а. Бакъда халха-м валанзар со. Гувна IокIал а даьнна, хьун юкъера хьаарадаьлча мара кхетаданзар аз хиннар фуд. Хьалха вахача эрсий кIаьнка ког тIаловззаше, йокъаенна, муръенна уллача гударга чура хьалхьайнаб акха никх, тха Сашайна дика таIазар а деш. Нокхарех кхеравенна водаш хиннавар Мухьмад а. Эрсий кIаьнка тIайийхача кIайча майках цIий тIадаьннадар, сов дукха цар овраш йийтта. Тхо шиъ хIама ца деш висар. Нана медсестра хиларах, Сашайна а сиха дарба дир тха. Иштта дайзар сона эггара хьалха «оса» яха дош. Цу хана оахош салоIача лагере даьха хинна сурташ хIанз а боча хеташ леладу аз.
Мухьмадагара Iомадир аз эггара хьалха дезодорант яха дош а. Мехкарий цIагIа болча, хулаш да дезодорант. КIаьнкаша дукхагIа е дуфи е одеколон леладу. Тхо кхо воша вар, дезодорантагара дIа мел ийккхар-м оаха а леладора. Кийчвалара къаьстта тIера вар тха юкъера воша. Дезодорант яха эрсий дош сона Iомадаьр а Мухьмад вар ала йиш йолаш ва со майрра.
Ха сиха йода. ХьатIакхоач школа чакхйоаккха ха. Аттестаташ хьаийцачул тIехьагIа, тхо шиъ Шолжа-ГIалий тIа вахар, Л. Н. Толстой цIерагIча Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультете деша отта дагахьа. Оаха хержар яр къаман отделени. Цу ханале Салан-Гире вахар кIеззига аттача даьннадар. ЙоккхагIйола Соня трикотажни фабрике болх беш яр, Лиза барзкъаш дохкача тика чу латтар, Рейхьи а Минат а хIама хьадерг хиннабар. Цу шера къаман отделене деша овттарий цIаккха ца хинна конкурс яр. Моттигаш 25 мара яцар, хIаьта тхо 100 саг вар. Вешта аьлча, 1 мотте деша отташ хиннараш 4 саг вар. Со, экзаменаш дIа а енна, чакхваьлар. Мухьмад цу шера деша ца отташ висар.
КхоалагIа курс яьккха ваьлча, Карабулакерча «Космонавт» яхача пионерий лагере практиках вахийтавар со. Цхьан беттá хьалхарча отряда воспитатель хила везаш дар са гIулакх. Сайрангахьа леста ха яр. Саг кхайка, дIавийхар со. Лагера коа чувоагIача наIарашта юхе латтар Мухьмад. Йиша а яр цунца. ДIа-юха хаттар дича, новкъоста аьлар:
— Деша отташ ва со. Цига хила тарлургья аьнна хета сочиненеш язъяьй аз. ЦаI Iа язъе еза сона.
Белггала дагадагIац сона, из малагIча темах яр.
— Маца язъе еза из? – хаьттар аз.
— ХIанз, — хезар сона, цецвоаккхаш.
— Со йистеваллалца укхаза латтаргда шо? – тамаш йир аз.
— Латтаргда, — хезар сона.
ДIачуваха, бераша еча гIарашта, хьекхача цIогIарчашта юкъегIолла, тумбочка тIа дIатIахайна, Iоязйир аз цо яхаш йола сочинени… Мухьмад деша дIаэттар. Бакъда айса даь йоазув цунна накъадаьларий хIанз а хац сона. Из дар 1978-ча шера. Со цу хана йиълагIча курсе дIачуваьннавар. Университет со яьккха ваьлча, из кхоалагIча курсе вар. Цхьан шера школе болх баь, «Сердало» газета корреспонденталла балха вахар со. ХIанз Наьсарера зIамига саг, штате воаца газета болхло санна тхона гIо деш вар, цхьацца корреспонденцеш, интервьюш, заметкаш, керда хоамаш яздеш. ДукхагIдола цун йоазош аз болх беча культура отделе гIолла чакхдувлар. ТIехьагIо язде волавелар из промышленноста а гIишлошъяра а отдела лаьрхIа. ДагадоагIа сона, айса цунна цхьа декхар тIадилла. Наьсаре лаьрххIа цу гIулакха командировках хьалва хала доландаь, дзюдох латаш хиннача Парчиев Мухьмада вежаршта наIарга вахе, цун сурт дар дийхар аз. Ше салоIача деношка цIавахача, са дехар кхоачашдаь юхавера Мухьмад Шолжа-ГIалий тIа. Цхьаькха цхьа моттиг а дагайоагIа сона. Мухьмад машен Iомаяь а, из лелае ховш а вар. Ставрополера вайцига болх бе Iобаьхка хьехархой бар, Наьсарерча Бульварни улица тIа бахаш. «ТIой-Юрта дIабодача наькъа йисте чIоагIа хоза дитткомараш я аьнна хезад тхона, цига дига тхо», — аьлар цар сога. Хьаьший гIулакх ца дича ца воалаш, Мухьмадага дIадийцар аз хьехархой дехар. ШоллагIча дийнахьа дIа а бига, биззалца комараш а юаяь, цIабоалабир цо уж:
-Ер са хьехархо ва, — оалар Мухьмада сох, ше студент волча заман чухь. Газета юбилей йолаш, штате воацача дикагIволча корреспондентах санна цох йоазув дир аз, цун сурт шийца долаш кепа а техар.
Дийша ваьлча, из а балха вера «Сердало» газета редакце. Юххьанца таржамхочун декхараш кхоачашдеш вар из. Со цигара дIавахачул тIехьагIа, кIезиг-кIезига луш, балха лакхвелар. Корреспондент, юххера цу газета керттера редактор хул цох.
Цу балха тIа волаш, ший декхарех из лоархIавелга хьахайташ бар газета чулоацам. Вай мехка хулаш латташ дола доккхий хувцамаш гойташ, шоай къахьегамца лоархIаме декхараш кхоачашдеш хьабоагIа нах бовзийташ, дар редакце болхлоша дукхагIа деш хинна йоазош. Къаьстта йоккха моттиг дIалаца доладелар бусалба ди кIоаргагIа кхетабайташ, вайцига чIоагIбеш лийннача нахах дола дувцараш, очеркаш. Лоацца аьлча, вахара массайола оагIув чулаца, эшача гIо-новкъостал де гIертар газет. ГIалгIай меттала деча йоазошта шерра йийлла яр редакце наIараш. Цу хана айса язъяьча шин йоккхача статьяна кепа техар аз а. Наьна меттах, литературах долча школе Iомадеча книжкаех яр уж. Дукха кхоачамбоацараш а дувцар цар тIа, цудухьа редактор лоархIавергвац аьнна хетар сона царна кепа тоха. Со гIалатвувлаш хиннавар, цу сахьате компьютер тIа дIа а енна, кастта газета тIа араяьлар дешара книжкаех йола са уйлаш. Царех тарра, кхыдола йоазош а дора аз, цIаккха «ак» алацар газета кулгалхочо. Болх бе ховш бола нах шийна гонахьа кхотабе ховш вар керттера редактор. Цун дика гIонча вар дуккхача шерашка редакце къахьегаш хьавена, редактора заместитель хинна Угурчиев Азматгири. МоллагIа хIама цох тийша дита а мегаргдолаш, иштта новкъост вар из. Ший болх тIехдика кхоачашбеш хьайоагIар корреспондент Газгиреева Альбика, корректор Газдиева Фая, кхыбараш. Цо ше а дора газета чIоагIа эшаш дола йоазош. Царех яр инаралгара Осканов Сулумбикагара ийца хинна интервью. Цо дика хьахьокхар заман лоаттам, инарала уйлаш, цунна хетараш. Дика болх беш хьавоагIа Мухьмад ГIалгIай паччахьалкхен телевидене председателалла хьожаву, массехк шера цу дарже волаш къа а хьег цо. ХьалхагIа телевидене болх баь, из йовзаш вацар керда кулгалхо, хIаьта а редактораша гIо-новкъостал деш, цу гIулакхах а лоархIавора из. ТIеххьарча хана могашал дика яцар цун. Сона ховчох, жамараша саготдеш яьккхар цо цхьа ха. Мел чIоагIа ше могаш веце а, эзделах, сабарах веха гургвацар из цIаккха. Наха эшача хIаманна оарцагIвала кийча вар Мухьмад, ший гIулакх кIалдита а. Цхьа моттиг нийсъелар са вахаре. Телевидене мара дацар «Лаьтта-Нана» яхача са стихотворенех даьккха Р. Наурбиевс дIаоала илли. Школе болх беш, урокаш тIа дешархошта довзийта эшаш дар сона из а кхы массехк илли а, цу даькъе ГIалгIай гимн а йолаш. Уж шеддола илли дIа а яздайта, магнитофона кассета елар сона цун болхлоша. Тахан а гIалгIай литературах йола урокаш хозъе гIо ду сона цу гIулакхо.
Лакхе аз дийцарел совгIа, цар дезале дар эггара зIамагIдола йишеи вошеи: Мареми Муслими. Да-нана дIадаьнначул тIехьагIа, царга хьожаш, саг йоалае езачоа саг йоалаеш, маьре яхийта езар маьре йохийташ, дас дергдола доал деш, чакхваьлар воккхагIа вола воша. Марем медучилище яьккха, унацIено лораеча даькъе къахьегаш я. Муслим «Сердало» газета болхло а редколлеге доакъашхо а ва.
Мухьмад шозза саг йоалаяь вар. Хьалхаръяр Шолжа-ГIалий тIа бахача Боканаькъан яр. Цо даь бер дацар цар. ШоллагIъяр — Хамхой. Цо ваь пхиъ дезалхо вар цун, сона ховчох, виъ воIи цхьа йоIи. Ший унахцIено дика йоацаш хиларах, БIарахой Мухьмад пенсена ваха дикка ха яр. ХIанз дIабахача мархий бетта (июне) детта ца луш сецар журналиста дог. ХIаьта а из даим гIалгIашта вовзаш хургва, къаман газета керттера редактор, Паччахьалкхенна телевидене кулгалхо хинна саг санна. Новкъосташта а из вицлургвац. Яхь, эздел, денал дола саг санна вахаргва из цар дегашка. Мухьмад кхелхар, ший 60 шу диза цхьа-ши бутт эшаш.

С. Арчаков,

Сурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа) со (Iарчакхнаькъан Сали), БIарахой Мухьмад, Чемарзнаькъан Борис берий салоIача лагере

№113 (12049), шинара, 31 июль, 2018 шу. Вторник, 31 июля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *