ГIалгIай къаман хьехама наькъаш

«Рузкъеи тарои дика да,
нагахьа Даьлах кхерараи,
эздел-гIулакхаи зе деш деце,
Iилма а дика да Даьлах кхерари,
эздел-гIулакхи шийца дале».

Сага эздел а гIулакх а Iомадар къаман Iадатаца хила деза. Iадат лорадеча цIагIа даим хоза гIулакх лаьттад, хIанз а латт. Тахана хьехархоша а даьш-ноаноша а къаман Iадаташца хьеха тоам ба берашта шоай мохк дукха безар фуд а из дукха безар мишта хила деза а. Курал-сонтал харцахьа хилар, белхаца, дешарца къахьегар мел сий долаш да, вIаший лерхIам бар а дукха безар а мишта хила деза.

ГIалгIай къам дIаяхача замалахь кортамукъа хиннад, шоашта тIехьа доал деш е паччахьа воацаш е аьлий а боацаш. Цунга хьежжа набахте а хинна яц, харцахьа хIама даь саг чуволла. Цхьабакъда, хIаране шийна ловр леладеш хиннаяц из кортамукъале. Керте латташ хиннад гIалгIай къаман эздича, хозача гIуллакхий Iадаташ. Йоазонца яздя деце а хIаранена бера хана денз довзийташ а цIийца дIаувш а. Эхь, эздел, яхь – уж хиннаб гIалгIаш шоашта хержа аьлий. Наха юкъера сий Iодожар, лерхIам дIабалар – набахте хиннай.
Хозача гIуллакхашца дола Iадаташ боаккхагI-чаргара зIамагIчарга кхоачаш хьадоагIаш хиннад. Цу Iадаташца нийсадеш хиннад саго ший вахар, ший оамал, гIуллакх, моллагIа ше деш дола хIама а.
Эхь, эздел, яхь оалаш долча гIалгIай Iадата чу доагIа цIагIа, тайпан юкъе, мехка юкъе, кхыча къамашца леладе деза гIуллакхаш. Уж цо мел леладеча хана наха юкъе сага сий доалаш а, цу тIера дIаваьлча сийдовш а хиннад.
ХIама Iомадеча сага хьехархо эш. Нагахьа, из хьехархо ше хьехаш дола хIама дика ховш а вале, лерхIаме а вале цунга ла а дувгI, цо яхар, хьехар дика дIа а эц. ХIаьта адамий Iадат да боккхагIчара зIамагIчарна хьехам беш, хIана аьлча царна вахар дукхагIа довзарца хьаькъалагахьа кIоаргагIа ба уж. ГIуллакхашкахьа а оамалашкахьа а тоабенна а ба уж. Цудухьа гIалгIай къаман эггара толашагIа бола хьехархой боккхий нах хиннаб, царел лерхIамегIа саг хиннавац да-нана мара. Цар човхам бича эгIаз аха йиш хиннаяц, хьехам бича из дIаэцабезаш хиннаб, цар бехк баькхача гIалат тоаде дезаш хиннад, эггара доккхагIдола совгIат цар хоаставар хиннад.
БоккхагIчара кагийча наха луш бола хьехам кIорга маIан долаш а цар вахаре даим царна бIаргагушдолча гIулакхех хоттабенна а хиннаб. ПхьегIатIа е дика-во денача метте боккхийча наьха къамаьлага ладувгIаш цунах шоашта пайда эцаш хиннаб кагийча наха. ХIана аьлча цар къамаьл деррига а хьехам хиннаб. Цул совгIа шоай дегIах гIолла чакх а даьнна шоаш леладаь гIулакхаш а шоай вахара наькъаш хиннад цар дувцараш.
Нагахьа цар дувцар, шоаш кагий нах болча хана леладаь гIулакхаш дале, шоай цу хана хинна гIалат белгала а деш, из гIалат шоаш кхета мишта даьд, из тоадара шоаш фу даьд белгалдеш хиннад цар. Цхьадола хIама шийна хой а цхьанне шоллагIчунга хоатташ хиннад. Цо луш дола жоп дIахезачарна хьехам хургболаш. Цу тайпара беча хьехамо гIалат баларах кагий нах юхабетташ хиннаб, цул совгIа из хьехам дикагIа дIаэцаш а хиннаб, «ер хIама гIалат да, ер хIама иштта делахь» — аьнна юхьдухьала беча хьехамал. Бакъда, мел чIоагIа сабарах веха, корзагIваьнна, эгIазваха харцахьа хIама деш воалача сага, воккха саг тIакхаьчача цу сахьате тувш а цо човхавича духьале еш а хиннаяц. ХIана аьлча боккхийча наьха сий дар, цар юхь яр – эздийча сага гIуллакх-оамал хилар хьалха доахаш хиннад даьша-ноаноша шоай дезала, бера хана денз. Цудухьа кагийча наха ховш хиннад боккхагIчара лерхIам ца бой шоай сий довш хилар, наха шоай лерхIам бергцахилар.
Таханарча дай-ноаной доккха гIалат да шоай дезал боаккхагIчар лерхIам бе Iома цабар, лерхIам бар мишта хила деза царна хьалха цадахар. Кхыметтала хьехархочо бер човхадича, шоай берий га доах дукхагIболча даьша-ноаноша. Цар кхетадиц цунца шоаш хьехархочун шиш бохабелга, хьехархой а боккхагIчар а лерхIам бе безац аьнна хетийташ, бераш во Iомаделга. Нагахьа шоай бера Iилма а хоза гIуллакх а Iомаде гIерташ волча хьехархочунна а уж раьза ца хилча, новкъа харцахь хIама деш доалла шоай бер, малав ца ховча саго човхадича цунна уж раьза ца хилар геттара чIоагIа хургда-кх.
Кагийча наха боккхагIчар лерхIам мел беча хана гIалгIай къаман хоза гIуллакх дийна латтаргда. Цудухьа гIалгIай къамо боккхийча нахага дIадала деза зIамагIчарна хьехам а човхам а бара доал. МоллагIча дарже вале а боккхийча наьха юхь еш воацача сага сий довш хилар дIакхайкаде деза къаманна юкъе. Цу тайпара саг гучаваьлча массане а цунна дIахайта деза шоаш цунна сий ца делга, цунна раьза цахилар, наха юкъера цунна дарж Iолохденна хилар. Рузкъанцеи, дешарцеи, низацеи, хьаким хиларцеи сага сий лакхлуш цахилар ха деза воккхачунна а зIамигачунна а. Даьлах кхерареи, эздел – гIулакхеи дукхагIдолчунна лерхIам беш а сий деш а хиннаб дIаяхача замалахь гIалгIай. Тахан вай массане а декхар да из хIама юха дийндар. Къаьстта из декхар да дийшача Iалим-наьхеи, боккхийча наьхеи, шоай дезала кхебеш болча даьштеи-ноаноштеи, хьехархоштеи. Везача АллахIа кхетам лулба вай къаманна нийссача хIаманна тIехьа латта.

Овшанаькъан Iалихан,
ГIалгIайчен Дешараи Iилмани мнистерства къаман дешара отдела керттера говзанча

№116 (12052), шоатта, 4 август, 2018 шу. Суббота, 4 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *