Вахар хала дале а цунга ак ца оалаш яьха турпал

Укх деношка, СоагIапча баха хилар тха редакцен болхлой цу юртара вахар миштад хьажа а, цигарча бахархошца къамаьл де а лаьрхIа, со а вар царца. Бакъдар аьлча, СоагIапче къаьнарчарех юрт я, йоккха юрт а я. Тхьовра хьалха денз хьа шоаех дукха эзди гIулакхаш а доахкаш, мехка юкъарча хIаманца ийна а болаш цIихеза къонахий кхебаь юрт я из. ХIанз цар цIераш йоахаш хьувзаргвац со хIана аьлча, кIезига сабардаьча гIолла къаьстта юртах шийх яздергда оаха.

Тхох хIара корреспондент ше-шийна чам бола дош тохкаш, шийна бакъахьа хетар довзаш, хоатташ чакхваьлар юрта гIолла. ХIана аьлча, бехьа никъ цаI бале а гIулакхаш а уйлаш а башха хул наьха. Цунга хьежжа къаьст-къаьста тхоай аргIанара болх дIабихьар оаха.
15 эзар совгIа саг вах таханарча дийнахьа СоагIапча, цига бах 90 шерага кхаччалца ха йола нах. Шоай юрта долча хIаманца ийна болаш, юкъарча гIулакха кийча болаш ба СоагIапчахой. Из гуш да юрта долча хIаманга бIарг кхаьбача а, леладеча гIулакхага хьажача а.
ЗIамига волча хана денз боккхийча нахаца чам болаш хиннав со, цудухьа, аз эггар хьалха нахага хаьтта лахараш бар юртара вахар дикагIа дагадоагIаш из довзаш бола боккхийнах, хIаьта царех са къамаьл хинна аз дIаязъяьр ЦIечой Дудай Дауда цIен-нана Фатима я.
Ма дарра аьлча Фатима дукха хIама бIаргдайна, дукха хIама лайна саг я. Цо диаьр мо дуне диаь саг чакхвоалавалар тамаш йолаш ханаш ихай цунга. Дале а хьатIаэттача халонна ка ца луш, ший низ, хьинар дохьал даьккха чакхъяьннай из дерригача балашта. Саг хало тIа мел кхоач чIоагIлу оалаш да, бакъда из, амма цхьавар вохаш а нийслу. Халои балеи гира Iодаьннадеце а, ший цIен доал а деш, лоалахошца а юртахошца а, гаргарча нахаца а тарлуш хьаенай дукха лайна йоккха саг Фатима.
Хийла наха ца бовзаш, е вIалла хезанза дукха турпалаш ба вай мехка. ГIалгIайче санна кхычахьа а ба уж дукха. Амма цар шоаех дола хабараш цадувцарах, нахал доаккхаш кхайка ца дирах ховш хилац наха царех доахка сий дола гIулакхаш, цар хьийгар, къийлар. ХIаьта дIахо аз дувцаргда айса хьоахаяьча йоккхача сагах, мичахьара я из, фу лайнад цо, мишта яьхай из, малагIча наькъашца хьабенаб цо ший вахара никъ. Цудухьа юхьанца юртах дувца венвале а цох шийх дувцаргда аз, ца дийцача нийса а хургдац.
ЦIечой Фатима ше Наьсарерча Шоанхой Алсбика йоI я. Из яьй 1936 шера Наьсаре. Нанас даь воккхагIа цхьа вошеи цхьа йишеи хиннад Фатимай. Бакъда, укхан ши шу даьннача хана еннай нана. Шийга боккхагIчар хьадувцарех из гIулакх дагаухаш дувц Фатимас: «Са ши шу даьннача хана еннай са нана. Соца йижа улла из, наха енна йий а ца ховш дегIацара са дIа а къаьста иллаяр. Кхайкача а хьайийхача а кхы хьа ца гIоттандаь хьежача енна илла хиннай. ДIаяла ца тугаш даггара елхаше со цун юхера дIа а яьккха цIена юккъе Iойиллар тха нана. Цу хана зIамига хиннаяле а из сурт дика дагадоагIаш я со. Адамага ма доагIалда зIамига волча хана нана ялар».
Фатимай да Наьсархоша меттел мехко а сий деш, лоархIаш, наха дукхавезаш хьаьнала саг хиннав. Ший сесаг кхелхача кхы дукха ха ца йоаеш саг йоалаяьй Алсбика, кагий бераш хилар бахьан долаш, царга хьажа кхалсага кулг эшандаь. Из хиннай ТIой-юртарча Ольганаькъан. Цо даь цхьаькха вошеи йишеи хиннад Фатимай. Юххьанца денз хьа чIоагIа шоайла дика тарлуш, кагийча берашца нана санна даь-сесаг дика йолаш гIоза баха хайшаб Алсбика дезал, вахар а хала хиннадац цар, цIаьхха дага доаца во дена мара.
«Сецца Iаьдал дера тха коа, кхайка да араваьккха хаьттар цунга, шун коа чувена саг мича вахар, аьнна. Фу саг ва, из малав оаша вувцар аьнна дас хаьттача, шийна ховр къайладахьа ер гIерт мотташ, цар из дIалаьцар. Хьа ца хезаи, бIарг ца дайнеи цаховр мишта аргда цо царга. Ховра-м хала дац дIаала цаховр, шийна цадайнар да дувца хала. Фу хиннадар аьлча, тIехьагIа дувцар из, тIехьа Iаьдал а долаш ший дегIах цIийнаш а доахкаш ведда воагIа саг вена тха даь коа чуийккха хиннав. ТIаккха Iаьдала кара ца ваха из хьулвенна хиннавар тха беша латтача гIадмий кушка юкъе. Из саг бахьан долаш лаьца дIавига, тха да кхы тхона бIарг ца гуш, тхона тIа ца кхоачаш вайна дIаваьлар», — елх Фатима ше къамаьл деше. – Из саг бехке хиннавале а веце а, ше дIа ца лацийтардухьа тха коа а ийккха тха да лацийта, зIамигача тхох из къоаставир цо, Дала ше нийсдолда цунцар дар… тахан-кхоана тха да хьахеца яхача хана вай ара а даьха Iодигар. Кхы бIаргавовнзар тхона тхоай да, е цох фу хилар а ханзар тхона. Хала да лар йоацаш саг вовр», — йоах Фатимас, дIахо а елхаш.
Да лаьца дIавигачул тIехьагIа вахар хала дийрзад акхар, хIана аьлча хIама хьадеш вола да дIалаьцача зIамигача берашца йиса хиларах ма хетта аьттув боацаш йисай акхар даь-сесаг. Цунга хьежжа хало а кхаьчай. ГIалгIай къам мехках доаккхача дийнахьа кара ше даьи, энгарас даьи 6 бер хиннад акхар даь-сесагага. Из дагаухаш цох дувц дIахо Фатимас:
«Вай арадаьха ха дика дагайоагIа сона. Кхесса делхаш лоа дар цу дийнахьа. Тха лоалахо а волаш наькъал дехьа вахаш Чехканаькъан Хьовда яхаш саг вар. Цун беша дIагулдир тхо тха кура тIа мел даьхараш. Iуйранна дIадига тхо сарралца лоаттадир дIа-хьа ца дохийташ. Хала ха яр из, адамага ма йоагIийла из мо ха, моастагIчунга а. Тхо ялх бер дар тха наьнага, хьаийца наькъа яхьа хайра хIама а яцар. Таро ца хилча фу эцаргьяр оаха хьа».
Арабаьха нах сибаре Iобигачул тIехьагIа массаболча нахага санна хало кхаьчай акхарга а, хIана аьлча хIама хьадерг саг хиннавац акхар дезале. ЦIа дизза бераш цхьаь а дита е балха а хIаманга а яха йиш йолаш хиннаяц нана-даь-сесаг. Цох дувц Фатимас: «ЧIоагIа дика саг яр тха даь-сесаг, тамашийна саг яр из, цудухьа оаха массане а нана оалар цох. Вай сибаре Iодига дукха ха ялале дIайхача лазарах кIал а йиса елар из. Тха нана елча йоалаяьяр из тха дас, тхога хьажийтардухьа. Ма чIоагIа дика саг яр-кх из, кхы дегIа хиннадацар цу миска ер дуне. Дика хилча сагах дика ва ала дог ма доагIий хьа. Юхьанца хала дале а наха новкъостал дир тхона Сибаре Iокхаьчача хана. Цига Колхоз тхьамада яр немце, тха даь-сесаг йолха наIарга а ена аьлар цо, цхьанна хIама сагот ма делахь, со председатель йолча хана чухьажа саг воагIаргвац шоана, даа хIама доацаш а дусаргдац шо, аьнна. ХIаьта, аз ма аллара дукха ха ялале нана а цхьа йиша а цига Сибаре дIадаьлар тха, дIайхача лазарах кIал а биса».
Да а ца хилча, нана а ца хилча, хIама хьаде воккхагIа саг а ца хилча вахар хала да. Бакъда, хьона гонахьа хьох дог лазаш, хьа доацар кхоачаш деш адамаш хилча гIулакх дIадода мел хала дале а. Иштта гаргарча наха гIо-новкъостал а деш кIал ца бусаш бисаб Алсбика дезал.
Ха дIа мел йода кхувш 16 шу даьнна хоза тоаенна йоI хиннай Фатимайх. Цу хана цунга хаьтта хIама а доацаш зIамига я аьлча а ца юташ йодаяь наха маьре йига хиннай из. ХIаьта вошас ше тIакхачалца мара яхийтаргьяц аьнна дув биа, ше тIакхаьчача кхы цига яха ца юташ хьаяьккхай ший йиша. Фатима ше а раьза хиннаяц цига яха, хIана аьлча цунна ца дезаш цунга хоаттам боацаш низагIа качдена маьрал хиннад из.
Нахага шоай мехка цIабахка паргIато а яьнна нах цIааха болабелча шоаш баьхача Наьсаре цIабаьхкаб Алсбика дезал. ХIаьта цIабаьхкача хана ераш хиннаб ши вошеи, кхо йишеи. Цу хана СоагIапчарча ЦIечой Дудай Дауда зоахалол хьоадаьд Фатимайца. ХIаьта Дауд тIем тIа а хинна, тIема ветеран а волаш Iаьдало а наха а лоархIаш къонах хиннав, Ленинграде хиннав из ше тIом беш. Цо даьча зоахалола кхы саг дохьала а воацаш цунга маьре яхай Фатима 1958 шера.
Даудаи Фатимайнеи юкъе 21 шу да, хIаьта ха дукха яле а шоайла тарлуш, ший мара сесаг мутIахьа а йолаш эзди баьхаб уж.
«Соца зоахалол даьча хана вешо аьлар сога, ишта моттиг ма йий, нагахьа хьо раьза яле цига гаргало ергья вай. Шийна хIама хьа а деш, хьаьнала воаллаш саг ма вий из. Нагахьа кхоана хье дехке яргьяле хьаалалахь сога, аьнна. Iа даьчоа раьза я со аз а аьнна, цо гаргало хьа а яь, со цунга маьре яхар. Даьра эзди къонах а ма вар ше. Эза дегI долаш, майра, денал долаш, наха лерхIам беш саг вар из. ТIем тIа хинна ма варий из, цунга хьежжа гIожа воацаш кIаьда вар чIоагIа. Дала ваха вийрза моттиг даькъала йойла цун. 37 шу да из укх дуненцара къаьста», — йоах Фатимас цIен-да дагавеха бохам баьнна, ший бIаргех даьнна хий дIадоахаш.
Дешар дийша хиннаяц Фатима, цхьаккха тайпара а. бакъда, балха хиннай массаза. Буракаш лелаеш, кагий хаьсаш дIадувча балхаш деш, оасарашка ухаш, дIадийнача хаьса молхаш етташ, 40 шера совгIа ха яьккхай йоккхача саго ший дезала напагIа Iалаш деш балхаш деш. ХIанз геттара къоанало кIалйитача мара цIагIа Iийнаяц из.
Фатимай ЦIечошка маьре яхача даь ши воIи кхо йоIи хиннад. Уж доацаш хьалха маьре хиннача яь цхьаькха цхьа йоI а я цун, ший дезал а болаш яхаш. Фатима йолча йоагIаш а, акхарца гаргалол лелаеш а я хьалхара йоI. Шаккха а воI тахан дийна воацаш ва Фатимай. ЦаI къаракъ менна биха боагIача наха машен тIатеха вийнав, шоллагIвар дега тIа бодача пхьаьна чура цIий дота а денна дог сеца веннав. Дала гешт долда царна, Дала ший къахетам болба царех.
Йоккхача сага ший вахара хьал дувцача хана хеталу, ва нах, вIалла а цун дог деладеш, цох ираз хьаьрча денош даьхкадий-хьогI цунга, аьле. Цу хьаькъе елаш йоах Фатимас: «Са ираз да са гаргара нах, са дезал, са дезалий дезал, со бусалба дог долаш хилар».
Вайна ховш ма хиллара тIехьарча хана маьре бахачара дукха къона кхалнах цIааха баьннаб. Из гIулакх чIоагIа дагадоаллаш цох дог лазаш я Фатима. «Хьалха сона ца дайна, вIалла хезанза хIама да ер тIехьагIа доладеннар. Мел хала дар аьнна, марацара сесаг а сесагацара мар а къаста мегаргдац. Сога хаьттача, цкъа хьа дезал хьахиннабале, тарбала беза маIа саг а кхалсаг а. Даьра нах атта долаш ма бахац. Дезал хьабе хала да, кхалсаг биъ пен юккъе хьожаш хила еза ший дезал харцача новкъа а боацаш шоай даьна новкъостий а хургболаш царех нах беш. ХIаьта маIа саг арара хIама чудахьаш, цIен дезал Iалашбеш хила веза, тIадувхачун, дуачун кхалсага саготде дезаргдоацаш. Ше кхуврча доалахо йолга а ховш, ший цIагIара гIулакх лерттIа леладе деза кхалсаго. Даьра дош ма дац «пишт» мел аьннача хана дог ухача кхалсага дар. Ше маьре яхаяле са а тохаш къург а беш яла еза кхалсаг, даьра иштта маIа саг а хила ма веза. ТIаккха мара хулаш бац барт а безам а», — йоах Фатимас кхувш боагIараш, къона дезал дагабоахкаш.
Хьалха хиннар дIадаьннад, зама хувцаеннай, наьха лерхIамаш кхыдараш да хIанз. «ЦIаккха ца енача тайпра хала зама я хIанз енар. Са хана хIаьта а хиннаяц ер мо хала зама. Нахага рузкъ да, таронаш я, паргIатонаш я, бакъда, сина паргIато-м яц. Цунга хьежжа кхебе беза дезал, тIехьа бIарг кхаба беза, мала мичахьа мишта ва хьожаш. Вай доал ца дой цхьаннахьа чукховсабалар кхерам ба вай дезал. Доал эш царна, доал!».
СоагIапчарча нахага, боккхагIашка а берашка а хаьттар аз, Фатима фу саг я, мишта яха из, тахан малагIа гIулакх царца леладеш я из, аьнна. ЧIоагIа раьза болаш из дукха езаш ба юртахой а, лоалахой а. Оалаш да, «Баркал даккха атта дац, да наIалт даккха атта». Мел хала дале а, лоалахошкара а, юртагара а, мехкагара а шийна баркал даьккхад Фатимас, нахаца тар а луш, ший цIени дезалаи доал а деш укх дунен чу яхарца. Дала тахан санна хоза могаш а йолаш, маьрша а йолаш дукхача шерашкахьа йоаха йойла из, шийна мел лов.

МАТЕНАЬКЪАН Илез

№117-118 (12053-054), шинара, 7 август, 2018 шу. Вторник, 7 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *