ШИЙЛАЧА АРА

(Дувцар)

Дика дешаш чакхъяьккхар вежараша Ахьмадеи Махьмадеи шоаш баьхача юрта хинна хьужаре. КъорIа деша харал совгIа, цунна маIан де а Iомабелар уж. ВоккхагIволча Ахьмада, чуийнна динцара гIулакх леладе ловш ше воландаь, хьужаре йитанзар. 3IамагIдолча берашта бусалба йоазуви дешари хьеха волавелар из. Вурийттара ваьнна мара веце а, молла лоархIар цох наха.
ДIаволалуча хана дешара ший вешел тIех хиннавале а, Махьмад сихха хийраваьлар бусалба дин гIулакхашцара. Iаьржача кIадах баьча тIормига чу деллар цо ший тишденна жуж. Из тIоаргаца чу дIалочкъабир. Цу хана денз кхы цох кулг а тоханзар.
Цкъа нанас Берса-юрта хьажкIаш йохка вахийта Махьмад цIа ца вoaгIaш кхо ди даьлар. Лоалахошкара говр-ворда а даьккха, воша лаха тIехьавахача Ахьмада сихха хьакоравир из. Ший даь ханнара хургболча нахаца пхьегIа тIа а хайна, эпсара кеп а йолаш, вагIар Махьмад базара гаьна доаццаш долча цхьан цIен коа.
— ХьажкIаш мичай? — хаьттар Ахьмада.
— Уж маьхалъяьхай аз, — халла йистхилар Махьмад.
— Ахча мичад?
— Из а маьхал даьккхад аз, — аьнна, истола тIа латтача хIирий къаракъа шушана пIелг тIахьекхар Махьмада. ТIаккха доккха са а даьккха, кулг лостадир.
— Говр-ворда а царех хьахинна ахча а маьхал даьккхад, — аьлар цо.
— ВIаштIехьа вий хьо? Вира хьоа биаб Iа? — корзагIваьлар Ахьмад. — Цу ахчах-м вай юрта мел волча сага тоъал малар ма доагIий.
— Из деррига аз сайна меннад мотт хьона, — раьза хиланзар Махьмад. — Аьлий санна нах ма бий сона йисте багIараш. Айса акхарца даьккха ши ди вай шинне хьужаре дагIаш даьккхача кхаь шера нийсса хет сона.
Акхар дувца къамаьл кхета ца дой а, цун маIан шаьра кхетадора истола тIа багIачар.
— Байнараша хозве хьо а хьона гонахьа багIа аьлий а, — аьнна, пхьарч ийра Ахьмада. Кердача хьаьшашцара къаста ца мога Махьмад низагIа ворда тIа а хоаваь, цIенгахьа вийрзар из. Шоаш Берса-Юртара ара баьлча, цу фоарта чу хIама теха Махьмад ворда тIара эккхавир цо.
— ЖIали! — мухь техар цо, — гIаш лела везалга хацарий хьона, Iайха говр-ворда дохкача хана.
Цу хана санна «камаьрша» кхы цIаккха а хиланзар Махьмад. Цхьабакъда, хIирий къаракъаца ше тесса хьоашал дохаде раьза хиланзар. Кхы тIехваьнна малара тIакхувш веце а, аьттув баьлча къайлагIа кад ца бохийташ Iацар из.
Шийца доттагIал леладеча кагийча наха юкъе массарел майpaгIa вар Махьмад. Совдар шийга хьадувцийтацар, цадоагIар ше а алацар. Из цун оамал дика зийнаяр Ахьмада а. Цудухьа ший дагахьа раьза вар из зIамагIволча вешийна.
Оамала аьрдагIа вале а, Ахьмада духьала баге тохацар Махьмада. ВоккхагIволча вошас аьннар закон лоархIар цо.
Вайнах мехках боахача Iай барайтта шу кхаьчар Махьмада. Ший дагахьа тIем тIа ваха чIоагIо яь вар из. Цхьабакъда, фу дар а хац, военкомате «ак» аьлар цунга. Дале а кхы цIаькхаза Iаьдала тIаваха тохавелар Махьмад. Из де дезаш хиланзар. Ткъаь кхоалагIча феврале цIайзача, шийлача дийнахьа погонаш яда, герзах кийчбенна бола нах баьхкар цар коа.
— Ераш со волча баьхкаб, — гIадваха йист хилар Махьмад, беханза баьхкача наха цецбаьнна бIарахьежаш латтача наьнагеи вешийгеи. — КъинтIера даргдакх шо сона. Шоана дIа а ца хойташ, военкомате вахавар со.
— Я готовий, — нийсвенна дIаэттар салташта хьалхашка Махьмад. — Немци убивайт. Военкомат моя биль.
Салташта хьалха хинна эпсар тIачовха веннавар цунна, цхьабакъда, цIаьхха кхетадир цо Махьмада аьнначун маIан. Цкъарчоа ше фу аргда ца ховш висар из, цхьаннегара гIo дехаш санна дIа-хьа хьежар. ТIаккха сих ца луш, xIapa дош къаьст-къаьста оалаш, шоаш бена никъ хьабувца волавелар.
— Кийчле йоах укхо, — аьлар Махьмада, эпсарга ла а дийгIа, цхьаннахьа дIадуг вай дерригаш а.
— ТIем тIа дуг вай? — корзагIъяьлар нана. — Аз фу дергда цигача? Сона-м хезадац кхалнах тIем тIа кхувл аьнна.
Шин-кхаь кIира баъал кхача хьаэца бокъо елар акхарна эпсара. Ше новкъостал дир гале чу жувр чубохкаш. Нанас сихъенна йизза даьтта кхабилги берхIала елла массехк кIолди хьаийцар.
— ДIайха барзкъаш хьаэцалаш, — хьехар дир цхьан салтечо Махьмада. — ТIехьагIа эшаргда шоана. Дукха ха ялале поезда тIа ховшабир ераш а акхар юртара дуккха нах а. БIарчча бетта никъ баьчул тIехьагIа Павлодарски облаете цхьан яьссача станце Iобаьхар уж. Кастта вордаш хьа а йоалаяь, дIадугаргда шо, аьнна, хоам бир нахага.
Деррига дуне кIайдерзадаь доккха лоа уллар ара. Шийлача михо бIарг хьалакха битацар нах. ХьайоагIаргья аьнна вордаш дукха говра. Ширвенна дIахьежача, пхиъ-ялх километр хургйолаш гаьнна юрт зийра Махьмада. Ди сайренгахьа лестача, шелала садетта гIойле яйча, цига ваха тохавелар из. Нана а Ахьмад а раьза бацар Махьмад вахийта, бакъда, кхы де хIама доацалга кхетадича, цо яхачоа хьатIабаьхкар.
Сахьат гаргга никъ баьчул тIехьагIа юрта йисте кхаьчар Махьмад. Эггара хьалха ше тIакхаьчача цIагIара хьаараяьннача цхьан теннача кхалсагага ший бала дIакодабир цо. Вокхо низкъала кхетабора Махьмада бувца мотт. Юххера а кулга оамалца шийна тIехьа дIавийхар ер.
ЦIагIа унзара яьнна кхалсаги кхо бери дар. Бокъонца цецваьлар Махьмад цар бувца мотт хьахезача: уж нохчий бар. Дахар-денар хаьттачул тIехьагIа хайра цунна, уж укхаза кхаьча ши ди мара доацалга.
— Са мар колхозе болх бий хьажа вахав, — аьлар кхалсаго. — Тхо из чуварга хьежаш дагIа. ЦIен-нана къахетаме саг я. Берашта маькх а кIеж яьккха хий а деннад цо.
Дукха ха ялале чувера мар. Супьян яхаш вар из. Махьмада ше долчча тайпара дIадийцар цунга станце Iобаьхача нахагара хьал. Ше оарц даккха венав а аьлар.
Ер цIагIа а вита, араваьлар Супьян. Ах сахьат а даьннадацар соалоз тIехьайийза говр а йоалаеш из юхавенача хана. Кхы минот ца йоаеш, новкъа баьлар ераш. Бийса хиннаяле а, никъ дика къоасталуш бар. Говр чоаболах йодар. Кастта станце дIакхаьчар Махьмади Супьяни. Гонахьа хьагуш саг вацар.
— Воше, тIехьадисад мотт сона вай, — корта оагабир Супьяна. — Вордаш хьа а йоалаяь, нах дIабигаб. Шийна дага а доацаш дог чIехкар Махьмада. Дош ала магацар цунна, бIаргаш дизза хий кхехкадар. Из зийра Супьяна.
— Ма воха, — безаме йист хилар из. — Гаьна бига хургбац уж. Кастта хьалохаргба вай хьа нана а, воша а, юртахой а. ХIанзарчоа тхоца Iергва хьо.
Иштта ший дезалах къаьстар Махьмад. ШоллагIча дийнахьа коменданта тIа а ваха гIулакх дIадийцар цо.
— Укх миноте хьа гаргара нах хьалаха со гIоргва аьлча нийса хургдац, зIамига саг, — аьлар каменданта. — Цхьабакъда, дIа-хьа вахача, уж бола могтиг хоаттаргья, хьога хоам а бергба. ХIанзарчоа Полинай (иштта цIи йолаш яр Махьмада бийса яьккхача цIагIара кхалсаг) цIагIа Iеш ва аьнна дIаязвергва аз хьо. Диц ма делахь, хье спецпереселенец хилар. Юртара ког арабаккха бокъо яц хьа. КIира цкъа комендатуре хьа а вена, кулг язде деза. Кхийтарий хьо?
Махьмад кхийтар. Ший гаргара нах шин-кхаь дийнахьа хьакорабоагIаргхиларах дог тийша вар из. Цхьабакъда, цунна меттар хиланзар. Кхы де хIама доацаш висача, Супьянаца цхьана колхозе балха аха волавелар из. Цига низккъала маькх яккха аьттув бар.
ХьатIакхаьчар бIаьсти, лоа дешар, ловсардаха доладелар лаьтта. Цхьадолча деношка малх бIайха хьежар. Укх мехка цу тайпара хIама хул аьлча тешаргвоацача ваьккхавар Махьмад цIайзача Iан деноша, лерга нIана боатт Iабе санна хьийкхача михо.
Махьмада нанеи Ахьмади бола моттиг хьалехар Полина яр. Къахийтар цунна гаргарча нахаца къастарах боккха бохам хинна лелача зIамигача сагах.
— Гаьна бац уж. Цхьан дийнахьа дIа а хьа а ваха кхувргда, — аьлар цо. — Караковка яхача юрта кхаьчаб хьа вошеи нанеи.
Дог тохаделар Махьмада уж дешаш хьахезача. Наькъах ваха тохавелар из. Цхьабакъда, комендант раьза хиланзар из вахийта, ше къахьа къемат дергда аьлар.
— Мишта водац со цига? — Iокадар Махьмад. — Бийсана наб мича кхет сона сай нах дагабоахкаш. Са нана ма йий из.
— Ткъаь пхиъ шера набахта чувалла ловш вий хьо? — цIогIа техар коменданта. — Хьалаьцача из да хьона хургдар. Ер гой хьона?
Спецпереселенцашта могадеш доацар тIаяздаь каьхат хьахьекхар цо.
— Закон да ер, кIаьнк…
Ше кхеравеннав аьнна кеп а оттаяь, комендатурера араваьлар Махьмад. Шиъ-кхоъ сахьат даьккхар цо юрта гIолла го тувсаш лелаш. Ший уйла хувцаенналгах комендант тешаве гIертар из. Юххера из де аьттув а баьлар цун.
— Караковка мичахьа я? — хаьттар цо юртайисте шийх кхийттача цхьан цIе басилгаш йолча йоIага.
— Укх наькъо цига дIакхоачавергва-кх хьо, — аьлар вокхо. — Укхазара ткъаь иттех километр хила а мег.
Ше саго зуй а хьожаш, шортта юртара араваьлар Махьмад. Сих-сиха гIa боаккхаш, ах километр гаргга гаьнаваьлар из. ТIехьа оарц дацар. Шийна дага а доацаш, чоабол ийцар. Когаш вIалла доацаш санна хетар. Уж лаьтта Iокхеташ хоалацар Махьмада.
Чукхийттача моттигашка хIанз а деррига хий чудаа а кхоадаьдацар лаьтта. Цига боккха хотта хулар. Цхьабакъда, болар лаьгIдацар Махьмада. ТIа-тIа кхы а сихагIа водар из. Форда тIа талгIи санна эзараш уйлаш хьувзар цун дега чу. Наьна бIаргаш шийга хьежаш санна хетар.
Дукха хий Iайнача моттиге чукхийттача кого лаккха урагIдахийта бIеха цицхаш кхийттар Махьмада юхьах. КIезига ха яьлча тIоадал хоаелар цунна фоарта тIа а, тIаккха букъ тIехьашка а. Бакъда, из теркалдинзар зIамигача саго. Цхьаннахьа гаьннара наьна бIаргаш шийгахьа хьахьежаш санна а хетаденна, кIирвенна дIахьалхашкахьа хьежар Махьмад. Ловсардодаш латтача лаьттара хьалъухача Iанара кхаьла, бIарг ма кхоачча дIаулла шаьра аре мара кхы хIама дацар гуш.
Саг духьалкхетарах, тIехьара оарц тIакхерах яр хIанз цун еррига уйлаш. Лаьца дIавугаргва из, тIаккха набахта чуволларгва. Ловча. Доллача хIаман сатохаргда цо, моллагIдола Iазап ловргда духхьал цкъа мукъагIа наьнахи Ахьмадахи бIаргтохар духьа. ХIанз иштта эттад из, иштта нийсденнад.
Шортта дегIах латаш латт кIаьдвалар, езлуш йоагIа настараш а. Алхха цхьа дог дакх даггара кIежйоахаш детталуш, ловзаш, цхьаннега кхайкаш.
Лоа деша, мукъадаьнна лаьтта кIоаргга садоахаш беркатах хьалдиза да. Махьмада лергех детталу цу илле дешаш. Из-м саг цецвала везаш хIама а дац: фаьлг санна хозача Iалама юккъе хьалкхийнача сага дог ма дий цун наькха улга кIал детталур.
Цхьаннахьара пурх хьахезар. ТIаккха кхы а, кхы а, кхы а. Фу дар-те Iотебача, яха уйла цIаьхха чуессар Махьмада дега чу. Аьттехьа йолча лохача кIотаргашта йисте гIолла шортта чакхъяьлар говрий рема. Борал лаьгI ца деш, дикка гаьнаваьлар Махьмад цу моттига.
Геттара саготду тIаювхача салтий ботинкаша. Хоттои хивои хьалйиза уж даггара цIувз. Уж шоаш йолчул шозза йоккхагIа хилча санна хеталу Махьмада. Форда тIа даьнна кема санна, паргIатта ловз цар чу когаш.
ЦIаьхха гучаяьлар юрт. Цунна бIарг тIера ца боаккхаш, кхы а сихагIа дIахьалхашкахьа ведар Махьмад. ВIалла дага а доацаш, маьженашка чубеннача кердача низо xIapa минота лоацбора укханеи юртаи юкъера никъ. ХIанз из шеквацар ше Караковке кхаьча хиларах.
Хьалхашкарча шин цIагIара, даггара наIарах хIама техача а, саг араваланзар. КорзагIваьнна дIаховедар Махьмад. Хий дахьаш йоагIа лакхача дегIара цхьа йиIиг духьалкхийтар цунна.
— ЙиIиг, гIалгIай бий шун юрта? — ехача оазаца хаьттар Махьмада эрсий меттала. ЦIаьхха кхерайир йиIиг цун сибато. Бакъда сиха меттаера из, безаме елаелар.
— Со я гIалгIа, — аьлар цо. — ХIана яхар Iа?
Ший къаман мотт хьахезача паргIатдаьлар Махьмада дог. Цхьан юкъа йист хила ца могаш висар из, къамиргий лакашка фо эттача санна.
— Фадиман яха кхалсаг йовзий хьона? — хаьттар цо чIоаггIа вувхьаш.
— Ахьмад яхаш воI а волаш йий из? Цу дIарча цIагIа бах уж, — аьтта оагIорахьа пIелг дIахьекхар йиIиго.
— Тхьовра коа боахкар уж дахча доаккхаш. ХIанз гуш бац. Кхы йист ца хулащ шийна йиIиго хьийхача цIенгахьа дIаведар Махьмад. Тешацар из хулаш латтар сомагIа да аьлча.
— Хьо малув? — Укх юрта сона бIаргавайна саг мичав хьо, — хьакхайкар Махьмадага уллув гIолла тIехвоала цхьа теннача дегIара саг. — Хьавел укхаза!
Ше фу аргда ца ховш висар Махьмад цхьан юкъа. Мехкара ваьккхача дийнахьа денз цу тайпарча хаттарашка дIа Iамавар из. Ше цар кIезигвелга ховше а, садеттар цо. МоллагIча кхыча къамах волча сага духьале йича, бакъвале а, шийна бехк бергхиларах догтийша вар из.
— Со дIарча цIагIара ва, — аьлар цо. — Наьнаца, вешийца вах со.
Хье ца теше, царга хатта.
— Хьавола сона тIеххьа. Комендатуре болчарна дика ховргда хьо мичахьа вах, MepaIypгI, — мухь беттар цо. — Хьаволе! Аз набахтен чу воахкавергва хьо. БIеха хьайба!
Кер кIалтIабаьлар Махьмада уж яппараш хьахезача, кхерам бессар цун дега тIа. Ер еций набахте, кхы мишта хул из? — йоахар цун сакхетамо. Со да а да хьайба. Цудухьа укх щийлача мехка Iо а лаьллав со-м.
Машарца гIулакх дIадерзарга сатувсаш, хьоаставала велар из, цхьабакъда из аьттехьа дитацар къонахчо.
— Хьайба! Даьхе ехкар! Воле комендатуре. Хьан бокъо еннай хьона закон толхаде?
Ара хьекха мухь а хеза, цIагIара хьаараяьннача нанас зийра из. Цу сахьате вайза а вайзар.
— Махьмад, са кIаьнкI — аьнна цIогIа а теха, IотIахьийдар из лохача карта тIехьашка хьуладеннача коара. Цун цIогIо оарцагIваьккхар Ахьмад а гонахьара кхыбола нах а.
— Мичара воагIа хьо, са кIаьнк, ма дукха гайра хьо цу шийлача ара. Со-м хьо лейла аллийсав яхаш, хьох елхаш ма лелий. Хьай нана яла хьа даьлаI.
Наннеи воIаи юкъе нийсвелар къонах. Комендатура, набахте, закон яха дешаш мара кхы хIама дацар цун багара хьадоагIаш. Бакъда Махьмадеи из ваьчоаи хIанз уж хазацар, уж вIашка ца кхачийта гIерташ вокхо ший низ кхоачар дешше.
— Малав ер, нани? — хаьттар Махьмада.
— ХIама ма аллалахь цунга, хIалакдергда цо вай. Колхоза хьаким ва из, цIерагIа вагарг. Тхога-м моаршал хаьттача а, юха йистхила вашац из.
— Фу хьайбай мотт ба Iа бувцар? — тIачайхар къонах нанна. ДIахьалхашкахьа а волавенна, цIаьхха бе йоаллача шода къадж Iеттар цо наьна наькха тIа.
ДIахо сатохадаланзар Махьмада. Даггара мухь беттача къонахчоа тIаволавелар из. Шийна зIамигача саго духьале ергья аьнна дагадоаца къонах цIаьхха вехар, цхьа гIa тIехьашкахьа ваьлар. Кхеравалар эттар цун саькхдаьннача бIаргашка. Цхьабакъда, дукха ха ялале меттавера из, яппараш е волавелар.
— Саца, са кIаьнк, къахетам боацаш саг ма вий из, — аьнна, виIий дегIах хьаьрчар нана. — Цо воавергва хьо, хIаллаквергва.
ЭгIазал кхехкар Махьмада дега чу. Корта чу а белла, дIахьалхашкахьа гIертар из. Нанас кхетадир воI юхакъовла ший низ кхоачаргбоацалга. ЦIаьхха хьалнийс а енна, раьза йоацаш Махьмада бIарахьежар из.
— Юхавала — чIоаггIа аьлар цо. — Ког дIа ма баккхалахь! Во вале а, хьа даь ханнара саг ма вий из…
Наьна дешаш хьахезача гIa бехкабеннача висар Махьмад. Из кхетадаь майраваьлар къонах.
— Воле комендатуре! — аьлар цо, бIаргаш а къоарзадаь. — Духьале йой, аз набахтен чу дохкаргда хьои хьа нанеи.
Даггара Фадиман тIехьаелхаше, комендатуре дIавигар Махьмад. Эпсара гIирс тIабувха цхьа саг чуволча кабинете чуваьккхар из. Пена тIа хьалтеха доаллача доккхача портрета кIал вагIар эпсар. Вайзар Махьмада портрета тIа вагIа «халкъий баьчча».
— Деша хой хьона? — сих ца луш хаьттар эпсаро. Махьмада хьалхашка цо Iодиллар спецпереселенций «бокъонаш» тIайола каьхат. Цу тIа яздаьдар Махьмада даьр даь саг ткъаь пхе шера набахта чуволла веза аьнна.
Шийга деча хаттарашта юкъегIолла Махьмада хьахозар коридора чу гIийла елхача нанас даьлагара воIах къахетам бар дехаш а адамашта доккха Iазап тIаоттадаьча баьччана вий кхайкаеш а.

КХОАРТОЙ Мурад

№117-118 (12053-054), шинара, 7 август, 2018 шу. Вторник, 7 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *