Дог-цIена болх кхоачашбар

Пачахьалкхено шийна хьалхашка овттадаьча декхарех керттерачарех цаI да кхувш боагIача кагирхошта Iилма Iомадар, дунен тIа доаллача хьалах бола кхетам царна дIабалар. Цу гIулакха лаьрххIа дукха кагий а йоккхий а дешара гIишлош я хьаеллаш. Бакъда, из гIулакх цигара дIахо гIоргдолаш эшаш бола хьехархой а Iалаш бу Iаьдало паччахьалкхен таронца царна алапи оттадирца.

Ишта болча хьехархоех дукхаш ба, шоаех тийша дита гIулакх лерттIа, дизза, тIехдика, дог-цIена кхоачашдеш хьинаре къахьегаш. Вай мехка а болаш ба дукха эзди хьехархой, цар хьехам, кхетам бахьан долаш хьаькъале ноахал хьалкхувш.
Хьехархо яхар тамашийна саг ва. Ший болх мара кхы хIама дага ца доаллаш къахьегаш болх беш хул из. Цун оамалга, хьаькъалга, кхетамга, хьинарга хьежжа хул цунгара хьехар дIаийдеш дола бераш. Цо кийчбарга хьежжа гаьна бовл уж шоай вахара оагIонашкахьа сийрда никъ корабоагIаш. Цудухьа лерхIам бе а, сий де а доагIа ишта къахьегаш паччахьалкхен декхар кхоачашдаьча а ца Iеш вай дезала кхетам дIалуш болча хьехархой.
«Хьехархочунга хьежжа дешархо а хул» оалаш да. Бакъхила тоам болаш дешаш да уж. ХIана аьлча, хьехархочо дIалуш бола хьехам, ма барра дешархочо дIаэце, массадолча хIамангахьа кхетам болаш саг хургва цох.
Укх деношка СоагIапча вахача сона яйзар, лакхе хьоабаьча хьехархоех хила тоам болаш йола кхалсаг ГIоандалой Нурадина Хьава. Ше йолча дешархошта а, хьехархошта а, кхыдIахо болча школан болхлошта а дукхаезаш, царца дика тарлуш йоал Хьава. Из хийцца ала йиш йолаш ва со, юрт гIолла чакхваьнна цхьаццаболча нахага айса хаттар бахьан долаш.
ГIоандалой Хьава, ше СоагIапчарча 19 школе биология яхача Iилман предмет хьехаш я. Цу школе цо из болх бу 30 шу совгIа ха я. Ювцаш йола хьехархо яй 1969 шера август бетта 19 дийнахьа СоагIапча. Ший ялх шу даьлча шоай юртарча школе хьалхарча классе деша яхай из. Дика кхеташ цу школе 9 класс яьккхачул тIехьагIа 1984 шера из деша яхай Грозненский медучилище. Цига кхаь шера тIехдика дийша, училище яккхарах цIе диплоп хьа а эцаш чакхъяьнний из. Цигара дийша яьлча ше деша яьгIача шоай юртарча хьамсарча школе медсестра болх бе арайоал Хьава.
Ше школе болх беш йолча юкъа Хьавайна дагадох кхы а дIахо деша. ХIаьта школе болх беш йолаше 1988 шера из деша отт Нохч-ГIалгIай Университете химико-биологический факультете, говзал биология хорж цо. Ше цига деша эттача заочно дешаш а йолаш лорал-пхьарал дита а дите биология хьеха йолалу из шоай школе. Цу хана денз хьехархо йолаш болх беш хьайоагIаш я Хьава.
Хьавайх хьехархо хилар тамаш яц, хIана аьлча, цун даь-да а, да а, вежарий а, йижарий а хьехархой ба. «Саг ше ваьнначара хул» оалий, цу тайпара хIама да укхазара дар а. Хьавай даь-даьгара IолаьрхIача цар хьехархой болаш болх баьр дукха ха я. Цох дийцар сона Хьавас: «Тхьовра денз хьа хьехархой болаш хьабоагIаш ба тха дезал. Юкъара оах массане хьийха ха хьаийцача 400 шу хургда. Пхи йиша я тхо пхиъэ а йиша хьехархой болаш болх беш я, хIаьта воша низъоамала даькъе кагий нах кхебеш царна хьехаш ва, са веша-сесаг а хьехархо я. ТIаккха из доацаш да а даь-да а хьехархой хиннаб тха дукхача шерашкахьа», — йоах Хьавас.
Хьавай даь-да ГIоандалой Ахмарзи Идрис халача хана берашта бусалба дешар хьехаш дукхача шерашкахьа СоагIапча хьужаре болх баь ва. ХIаьта дас Нураддина 25 шера шоай юртарча 8 школе завуч волаш болх баьб. Бакъда нана 3 класс мара яккханза я Хьавай, яле а йоазув мотт дика ховш, школерча Iилмах кхеташ я из. Цу хьаькъе дIахо йоах Хьавас: «Тхоай даи-нанеи бахьан долаш хиннад тхох массанех а хьехархой. 3 класс мара яккханза яле а дешарах дика кхеташ, тхона цаховр хьахьалхадоаккхаш тхоца къахьийгад тха нанас. ГIалгIай йоазонхо Боканаькъан Ахьмад а, ишта кхыбола Iилманхой а тхацига нийсбелча, тха наьнаца къамаьл де шоай нийлой моллагIволчо хоаттар, малагIа дешар дийша я шун нана, аьле. 3 класс мара яьккхаяц цо аьлча цец а бовлар. Бокъонца йола интеллигент яр тха нана» — йоах Хьавас ший наьна сий деш.
Дагестане биология Iилман даькъе боккха болх а язбаь ший диссертация чакхъяьккхай Хьавас. Из я биология Iилман кандидат. Цо хержа, дашха айдаь дош да ГIалгIай мехкара цIоз. Хьагучох из чакхдаккха дика вIаштIехьа а даьннад цун. Цу диссертацен тIехьа бIарчча пхе шера къахьегаш, кхойтт Iилман болх язбаьб цо ший монографеца.
2009 шера Хьавайна еннай «Почетный работник общего образования Российской Федерации» яха еза цIи, хIаьта 2015 шера цун еннай «Заслуженный учитель Республики Ингушетии» яха цIи. 2014 шера «Учитель года России» яхача конкурсе дакъалоацаш финале хьалчуяьнна а хиннай Хьава.
30 шера баь болх, дика ха я. Цу юкъа адам довза а, наьха оамалаш тахка а, ха а хала дац. Цудухьа ший дешархой дика бовз Хьавайна. Цо укх школе болх беча юкъа дукхаш дешархой арабайнаб цун бIарга Iунал долаш. ТIера санна чура а дика бовз цун уж дукхагIбараш: «Укх школера дешархой Iовдала бац, дика кхеташ ба. Хьехархочо дIалушболча хьехамга хьежжа хул бераш. Укх 31 шера болх беш аз кхетадаьд Iилма дIадаларал совгIа берашта хьехам а дIабала безаш хилар. Хьехам боацача гIулакх дIагIоргбац. Сага оамал тIехдика хургйолаш къахьега деза хьехархочо а».
Хьа къахьегам, болх ба, е хоза хеташ леладу хIама да аьнна аз хаьттача, ший вахара хьал да из йоах, Хьавас. Тамаш а яц. Хьехархой дезале хьалкхийнача цун дегIах а, цIийх а, тIехках а летад из гIулакх. Цунга хьежжа гаьна а яьннай ший Iилмангахьа къахьегарца.
Дукха къона хьехархой ба хIанз болх беш а, касста дийша баьлча вай берашта хьеха школашка балха арабовла безаш а. Царга къамаьл деш, царна накъа доаладалар аьнна хеташ йоах Хьавас дIахо ший къамаьлагахьа: «Хийлане оал, берий хьаькъалга хьежжа, цар ловргдолчунга хьежжа мара дешар дала йиш яц царна аьле. Сона из нийса хетац, геттара лакхагIча боараме, ма хулла дукхагIа дешийта деза берашка. ХIана аьлча, цар кхетамо дIаэцаргдоацаш хIама дац. Цхьаькха а да лоархIаме а керттера а. Нагахьа санна урокаш сагота хуле бераш дешаргдац, царна сакъердам хургболаш, уж урокаш царна дукхаезарйолча тайпара бе беза царца болх».
Хьога кхаьча Россе а ГIалгIайчен а еза хьехархо яха цIераш фу бахьан дар, сено гIо дир хьона цу тIа кхача аьнна аз шийна хьалхашка оттадаьча хаттара жоп луш Хьавас аьлар: «Дог-цIена сай болх хьабарах». Бакъда цо яхар. Мел хала дале а ший болх лерттIа, дог а лазаш саго хьабеш хилча цунга дика кхоач.
Хьехархошта а, берашта а дукхаезаш саг я Хьава, аьнна хьоадаьдар аз лакхе, цу хьаькъе дувц школе унахцIено Iалашъеш къахьегаш йолча техничкас Дзовранаькъан Лидас: «Сол дуккха хьалхагIа ма енайий из укхаза балха. Хьава сона йовзарг хилчахой, ший балхаца тайна, берашца чам болаш, уж дукха дезаш я. Аз зийнад, йодаш йоагIаш харцахьа лелаш бераш хуле царга цIогIа ца хьекхаш, гIар ца а еше, е тIехъяьле дIа ца йодаш саббаре царна хоза хьехар цо деш, долча хIамах уж дIакхетабеш. Сона бизза хьехархой хетачарех саг я из. Массаболча школан болхлошца кIаьда Iимерза я Хьава», — йоах Лидас биология предмета хьехархочоа раьза йолаш.
Атта дац дикача цIера тIехьа наха юкъе ший цIи яккхийта, деце а, халонна ка ца луш, шийна Дала денначох кхоачам беш, цун хам беш саго къахьегаш хилча из дикка гаьнавоал. Цу тайпарча нахах я Хьава а. Тешаш ва со, ше Iилман даькъе айдаьча хаттара тIехьа кхы а къа хьийга цо докторски диссертаце язъергхиларах. Дала аьттув боаккхалба цун ше хьалаьцача наькъ тIехьа лерттIа цIена из кхоачашбеш дIачакхъяла.

МАТЕНАЬКЪАН Илез

№119 (12055), ера, 9 август, 2018 шу. Четверг, 9 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *