Хьехархо, йоазонхо, эзди къонах

Вайх хIараненна Iалаьмате хьамсара ба хьехархой. Царна юкъе дега гарга а уйланна боча а хул цхьацца бола хьехархой. ХIаьта, шеко йоацаш да, цу тайпара дего къоаста а ваь дег чу вижа вола хьехархо цIаккха а виц ца лулга. Дага латт, цо хьехам беш, дешархой кхетам совбоахаш хьийга къа, цун дешархошца хинна юкъ-моттигаш, цо берий сакхетам чу бужабеш хинна Iилманцара чам. Иштта са дего къоастабаьрех хьехархо ва Коазой Аюпа Iийса. Iийсас эрсий мотти литераруреи, гIалгIай литературеи — уж кхо предмет хьехар тхона, ТIой-юртарча №1 йолча школе. Тахан из бIаргавайча а, цун оаз хьахезача а хоза хет сона. ДагадоагIа, эггара хьалха эрсий метта урок яла из чувена ди, цхьан дийнахьа хулар тха уж, Iийсас луш хинна кхо урок эрсий мотти литературеи, гIалгIай литературеи хьалха эрсий метта урок а латташ. Тайжача, хозача оазаца цо кхетам белар тхона, эрсий а гIалгIай а метташ довзар хар мел лоархIаме да вай вахаре довзийташ. Цо алацар гIалгIай мотти литературеи мара кхыдола метташ а литература а ха дезац. Цо оалар, гIалгIай мотт вай даьша лебаь хьамсара хилар а нанас бувцаш дег чу бижарга хьежжа геттара шаьра а ха беза. Цунца цхьана, цо дIахо оалар, эрсий мотт а литература а кхыдола метташ, къаьстта немций а ингалса а метташ ха деззача боараме Iомаде деза аьле. Уж вайна чIоагIа эш, уж доацаш вайга йиш а яц, оалар цо. Цу уйлан тIара тхо ца довлийташ, школа чакхъяьккхар оаха. Iийсай урокаш езаяларах, ишкола йисте яьккхачул тIехьагIа со деша эттар Лев Николаевича Толстой цIерагIа хиннача Нохч-ГIалгIай паччхьалкхен университете. Тахан аз дIахьош бола хьехархочун никъ сай хьехархочо санна эрсий а гIалгIай а метташ хьехаш ба. Из никъ аз хержар , из сай хьехархо Iийса бахьан долаш, хIана аьлча, сона чIоагIа ловра из санна хьехархо хила, цун урокаш тIехдукха езаяларах. Iийсайна цхьатарра дика ховра уж, аз лакхе белгаяьха, предметаш, иштта цунна ховра уж ше хьехаш йола предметаш дешархошта езаялийта а. Цун хьехархочун никъ, цо санна хьехам беш, дIахо дIахьош ба цун хинна кхы а дешархой. Массане цIи яьккха варгвац, хIана аьлча уж дуккха а ба, цхьабакъда царех цхьане цIи йоккхаргья аз. Из я соца цхьан классе деша яьгIа йола Iарчакхнаькъан-Йовлой Нуреда Мовлатхан. Мовлатхан ший хьехархо Iийса санна къахьегаш а, вай мехка йовзаш а, цIи йоккхаш хьехархо я. Тахан Iийсай дешархой вай мехка а кхы арахьа а тайп-тайпара кхыдола бехктокхаме балхаш деш ба. Ший къахьегамца Iийсас дIа мел дийнар лар йоацаш диссадац. Цу тайпара сийрда лар тIехьа йолаш болча ший къахьегамца Iийсас, аргдар аз, лоархIаме дакъа юкъе дихьад вай мохк оттара. Ший мотт дика хар а, из безар а, из, дешархой ховхача дегашка бужабе хар а да, из ма варра хьехархо хилар. Хьехархочун никъ хержача сага атта вахар дац. Цу даькъе толамца къахьега дукха эшараш да, ший предмет дика харал совгIа, хьинаре къахьега ловш хилар а, дог дика хилар а, берех кхетар а. Из деррига а ший сица долаш вар Аюпа Iийса. Таханарча дийнахьа из цIихеза, гIорваьнна йоазонхо ва. Цо кепатеха арадаьккхад дийтта прозаически книжка, царех дукхагIдараш гIалгIай меттала а долаш. Укх деношка дезткъа шу доал Аюпа Iийсай. Цу хозача цIайца дег чура из даькъала вувцаш, цунна хетаяь стихотворени йоалае лов сона дIахо.

Хьехархо

хетаю Коазой Аюпа Iийсайна

Ва са хьамсара хьехархо,
Iа атта вахар лийхадац.
Iа хьийха хIара дешархо,
Из хайна тахан Iийнавац.

Iа баь хьехам, тха хьехархо,
Бисабац цох пайда боацаш.
Хьагуш я цун дика лараш,
Варгвоаца хам баь хьехархо.

Хиннаб хьа царех мехка нах,
Варгвац, хIанз,
цхьаккха баь цар мах,
Дайнадац Iа хьийга къа,
Лел из дувлаш наха накъа.

Iийса, хьамсара хьехархо,
Хиннав хьо тхона наькъахо.
Хьа хам ца беш вац тхох цхьаккха,
Баркал аьнна даргдац вIалла.

Хьа из роман «ГIалгIай» яха,
Ца ешаш вий — хьогI дешархо?
ЙIаьхйойла ха — дуккха а ваха,
ГIорваьнна халкъа йоазонхо.

Iайха мел хьийга дола къа,
Укх дунен чу — корадолда.
Хьинаре хьегаш дIахо къа,
Дала хьона цох йоал йойла.

Iийсас ди-бийса ца къовсаш къахьийгад гIалгIай литература куц лакхдеш, цун хи сомбеш, дешарашта дег чура вай мотт безаболийташ.
Ираз долаш гIоза вахалва хьо, хьамсара Iийса!
ДIахо а дуккхача шерашка могаш-маьрша а волаш къахьега а, йоазош де а, хьай кхоллам бебабе а, лакхе аз ма аллара, Дала ха йIаьхъйойла хьа.
ЛерхIамца, хьа дуккхача дешархоех цаI

Джимиева Лейла

№119 (12055), ера, 9 август, 2018 шу. Четверг, 9 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *