ГIалгIай къам – цун рузкъа

Вай гIалгIай юрташта юкъе, дукха йоккха яц ТIой-Юрт, бакъда цох хьадаьнна беркат нонагIо да аьнна хет сона. Эггара хьалха белгалдоаккхаргда вай из юрт Iалама хозача метте уллаш хилар. Цхьан оагIора ГIалми да, вокх оагIора — бIарг ма кхоачча дIададаш дола сийна кхаш. Лаьтта йийхьа долаш, дIадийна хIама дика хьахулаш да укхаза. Цо ваьв мугIарерча ахархочох Кодзоев Бахьаудинах берригача мехка цIихеза хьажкIашлелаер, Социалистически Къахьегама Турпал. Укхаза баха нах ба хьаьнала, даим шоаех йIовхал хьаювлаш, мехка а къаманна а накъабоалаш. Царех хиннаб Граждански тIема турпалаш, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема доакъашхо, садехка майра лётчик хинна Арчаков Хасолта, багахбувцам шийл дикагIа бовзаш воаца Зурабов Морхаша Махьмад, поэт Осмиев Хьамзат, цун воша, хьехархо хинна Сосе Яхьья, советски Iаьдала болхло хинна Зурабов Мухьмад, дзюдох, самбох тренер хинна Мерешков Яхья, цIихеза юрист хинна Арапиев Хьажбикар, профессор, философски Iилмай доктор Келигов Мурад, йоазонхой Кодзоев Тимури Нурдини, журналист Арчаков Тухан, театра актриса а журналист а йола Кодзоева Дугурхан, Нохч-ГIалгIай АССР заслуженни артист, говраш хехкаш вола Арчаков Берснакъ (из хIанз Америке ва), дешара министра заместитель, муфтията болхло хинна Дударов Мажит, телевидене болхло, йоазонхо йола Теркакиева Аьсет, кхыбараш. Къаьстта хьоахаве веза аьнна хет сона гIорваьнна вола деша говзанча Кодзоев Iийса. Боккъал бакъдар аьлча, цунна хетадаь да таханара ер са йоазув а. Уж беррига нах байзачул тIехьагIа, юрта хозал зийча, Кодзоев Iийсайх дика йоазонхо хIана хиннав кхетаде хала дац. Аз цIераш яьха цун юртахой а, царех тара бола кхы бIаьш а хIаравар книжка яздилла дукха хIама леладаь а вахара хало лайна а нах ба. Царна юкъе кхийна а вахаш а вола саг, хила безам беце а, йоазонхо хинна дIагIоргва. Хетаргахьа, цудухьа хиннав Аюпа Iийсайх, цхьа моллагIвар хинна а ца Iеш, геттара дика йоазонхо. Таханарча дийнахьа цун цIи йовзаш я, духхьала вай республике яйза ца Iеш, гаьнна цул арахьа а. Цкъа новкъа латтача сона машен соцайир цхьан зIамигача сага. Вахарца дувзаденна хаттараш ше даь ваьлча, литературан хьакъехьа къамаьл доладир цо.

Цун хьалхара хаттар дар укх тайпара:
— Малав дийначарна юкъе вай къаман эггара дикагIвола йоазонхо?
— Дика йоазонхой, цаI хинна ца Iеш, дуккха ба вай, — аьлар аз, — царех цаI ва Кодзоев Iийса.
— Цунга аз каст-каста ладувгI телевидене гIолла, къамаьл хоза деш саг ва из, — аьлар са наькъа новкъоста. – Цун книжкаш мичахьара эцаргдар? Хулий уж тика чу?
Аз цунна хьийхар «Фабрика» оалача базара духьала йоаллача «Ковчегера» книжкаш дохка тика, массехк киоск. Вешта аьлча, цIи яьккхача наха вовзаш, дIахьокха кхоллама тIехьале йолаш саг ва вай мехкахо. Кодзоев наха вовзара керттера бахьан из да. Ха дукхагIа дIа мел йода, дукхагIа хул дикача йоазонхочун литература дешаш бола нах. Из иштта да аьнна хет сона цун вахаре а. ХIара цун кердача книжко дIатеттац нах, кхы а боккхагIболча низаца хьатIаувз. Йоазонхочун говзал лакха хилар, язде хоржаш дола хIама нийса харжар, из наха дезалургдолча тайпара дашха хар – уж хIамаш да цун книжка хьабеделла саг цо каравугаш хилар.
Кодзоев Iийса, сона вовзача хана, гIалгIай меттеи литературани хьехархо вар шоай юртарча школе. Ерригача Наьсарен районе дукха бар уж Iилмаш хьехаш бола дика хьехархой, амма эггара чIоагIагIа наха багабахараш, шоай гIулакх дика довзаш бола нах санна бувцаш хиннараш сов дукха бацар. Уж шиъ вар: Кодзоев Iийсаи Медов Йоакъапи. ХIана дар из?
Кхетаде хала дац. Цкъа-дале, наха юкъе лела мотт дика бовзаш вар уж шаккха а, шозлагIа-дале, Iилман кIийле Iомаяь, метта бокъонаш дика ховш бар хьехархой. Цхьаволча сагах оалаш хаза йиш я: «Мотт ховш саг ва из». Мел цо шаьра гIалгIай мотт багах дIабувце а, йизза цун бокъонаш йовзаш ца хуле, цу тайпара хIама цу сагах ала йиш яц. Оале а нийса хургдац. Iийса гIалгIай шаккха мотт – багах дIабувцар а каьхатабар а – дика ховш ва. Цудухьа кхувлар из къамаьл де меттах е литературах йола района е республикан семинар еча моттиге. Хийла цунга ладийгIа ва со. Духхьала литературахи меттахи йола урокаш енна ца Iеш, берашца боккха кхоллама болх бора хьехархочо. Арадувлаш «КIарсхал» яхаш пенгазет дар, цу тIа даим кепа еттар бераша гулбеча багахбувцама тайп-тайпарча жанрашта: иллешта, дувцарашта, фаьлгашта, кицашта, ховли-довзалешта. Дукхадезаденнадар из гIулакх дуккхачарна. Иштта беш бола болх, лар йоацаш бисац. Аюпа Iийсай дешархоех хьахул, мотт дика харал совгIа, йоазув довзаш а литературанна юкъе болх бе ховш а бола нах. Масала, царех ва Яндиев Муса, Картоева Марет, Дударова Макка, Дзаурова АсмаI, Жимиева Лейла, кхыбараш. Хьалхарвар, милице, парламенте, къамий гIулакхехи кепайоазонахи йолча министерсве балхаш тIа ше вале а, наьна меттацара бувзам ца хоадабеш, цу меттала йоазош деш, хьавенав. Цо таржамаш даьд кхыметтел дунен литературанна юкъе гIоръяьннача произведенешта. Масала, царех я ингалсий драматурга Вильям Шекспира трагедеш. Ший йоазош а даьд Мусас, ше мотт дика ховш хиларах тарра. Цул совгIа, из дIа-юха вех школе Iомадеш дола дешара книжкаш тохкаш хилча, мотт дийнбара а тоабара а дешаш дувцаш хилча, кхыдолча вIашагIкхетарашка. ХIаьта Муса гулбеннарашка ала хIама доацаш, бе хьехам боацаш цIаккха висац, хIана аьлча цунна дика довзаш дола хIамаш да уж. Иштта ба лакхе аз цIераш яьха кхалнах а. Хьехархой а йоазонхой а болаш хьабоагIача цар, шоай гIулакхашца, беча балхаца, деча йоазошца лакха лоаттаду хьехамча хиннача сага сий. Магасерча телевидене болх беш я ТIой-Юртара Теркакиева Аьсет. Цо яздаьд кхоъ книжка : «Халкъа белгалонаш», «Керда хоамаш», «Хоза кхаъ». Эггара тIехьа цун арадаьннар дикка сома книжка дар. Цунна юкъеяхаяр алхха киносценареш. Аьсета а бувзамаш лоаттаду ший юртахочунца Аюпа Iийсайца.
Царел совгIа, кхы а ба ТIой-Юрта шерагара шерага дегIабоагIаш бола поэташ а прозаикаш а. Кхыча юрташкара йоазонхой ух мехкахочунца дагабала, шоаш арадаккха лерхIача книжках цунна фу хет хьажа. Дукха ха йоацаш, сона дайра арадаккха кийчдеш дола, Матиев Iаббаса яздаь «Вай хьунашкарча гаьний цIераш» яха книжка. Из дийша а дайза а цунна дешхьалхе язъяьр Кодзоев вар. Автор къаьстта цунца дагавалар кIал кIийле йолаш дар. Цкъа-дале, из ханна воккха, дукха хIама дайза ва; шозлагIа-дале, гаьний а баьций а цIераш цун мо дика йовзаш саг хуле тамаш я тахан болаш болча йоазонхошта юкъе. Цунца цу даькъе нийсвала могаш цхьа саг хиннав – Хашагульгов Iаьла, бакъда из карарча хана воацаш ва.
ГIалгIай мотт дукха безаш, цунна тешаме саг ва тIой-юртхо. Из иштта хилара дуккхаза тешал даьд цо. Из мотт хьехаргбола никъ цо харжар а да, наьна мотт безилга хьахайташ. Дукха ха йоацаш, са бе кхаьчар массехк оагIув мара йоаца, геттара диткъа книжкилг. Къаман мотт Iомабеш болча наха беш бола итт хьехам бар цу тIа. Фу могадора цо, фу де деза из мотт бицлургбоацача тайпара Iомабеча новкъа? Из даим бувца беза цIагIа, ара – миччахьа. ШозлагIа -дале, цу меттала дешар Iомаде деза. ДIахо, йоазув ховш, из деш хила веза саг.
Кхы а дукха дар цо дIадехаш хиннараш. Из хозахета дагадехадацар цунна. Таханарча дийнахьа гIалгIай мотт леш латтача метташта юкъе ба. Из белгалдаьккхад ЮНЕСКОс. ХIаьта Iийсас даьча хьехамашка ладувгIе, вай мотт лорабе а хатара кIалхарбаккха а низ кхоачаргба аьнна хет сона.
Укхаза массехк дош аргда вай цун вахара наькъах лаьца. Кодзоев Аюпа Iийса ваь хиннав 1938 шера 12-ча августе Онгушта. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа (1962), цо чакхйоаккх Нохч-ГIалгIай хьехархой института филологически факультета къаман отделени. ТIой-Юртарча бархI шера йолча школе къахьег цо, хьехархо волаш. Язде а ший йоазошта кепа етта а из хьалхагIа волавеннавар. Къаьстта а цун вахаре йицлургйоаца лар юташ хилар Казахстане вайнаха лайна халонаш ювцаш дола дувцараш. Уж цо вIашагIтехадар, «Казахстанера тетрадаш» аьнна цIи а енна. ХIанз мо дацар цу хана. Сибре дигар а цига эза Iазап а хьоахаде йиш йолаш дацар. ХIанз 23-ча феврале чакхйоахараш санна саготонна сайренаш цу хана йича, цу сахьате лаьца дIахьоргвар, бехк бергбар, балхара дIавоаккхаргвар. ХIаьта уж тетрадаш яздаь вола Iийса, диъ шера набахта чувалла суд а яь, халбате ла езача эттав. Цигара цIавеча, юха а школе балха вода. Амма цигара дIавоаккх, берашта харцахьара кхетам цо баларах кхерабале. ХIаьта а шийдар чакх ца даьккхача Iергвоаца из хьаллоацаш, цунна тIехьабаьнна дукха нах хиннаб. Вешта аьлча, Наьсарен районе боккха низ хиннаб цо дIаболабаь болам къоабалбеш. Из хетабаь хиннаб ГIалгIай мехка паччахьалкхе юха меттаоттаяра. Кастта цун оргкомитета председателалла хорж из гIалгIай къаман II-ча съездо. Иштта из хорж Нохч-ГIалгIай Лакхехьарча Совета депутаталла. Цо хьалхле лелаеш, хьаяьяр ший газет а долаш йола «Нийсхо» яха халкъа-демократически парти. ХIаьта сона дагадоагIа, СССР оалаш хиннача боккхача мехка паччахьаца М. С. Горбочёвца цун вIашагIкхетар хиннад яхаш дийца. Цар къамаьл сенах хиннад, дийцараш малагIа дешаш да кхетаде хала дац. ГIалгIай къаман къаьстта паччахьалкхе хьае гIерташ, вай къаман сийдола, хьаькъал дола нах лийнна ха яр из. Из паччахьа тIавахара цаховш нийсденна хIама дацар. Хетаргахьа, иштта хила дезаш а дар из, латтача политически хьалага диллача. Цу хана СССР Лакхехьарча Совета депутат вар МагIалбика районера механизатор Дарсигов Муса. Цо хала вIаштIехьадаьккхадар, ше Горбачёвс тIаэцаргвола а ладувгIаргдола а хIама. Цох лаьца иштта яздаьд М. Дарсиговс : «ГIоарал доврах а чухьа михьардувлача лазарах а са бIаргашкара Iоухар хиш. Цу дийнахьа Шахрайс хабар дера тхона Горбачёвгара, 20 минот ха а енна, со тIаэцаргхиларах (къамаьл-м шин сахьата дIаьхделар). Аз сайца вига лаьрхIар Кодзоев Iийса. Юххьанца денз тха къамаьл хотталуш дацар. Из дIадоладелар, со сай деш тIара ца воалаш латтара ше раьза воацилга Михаил Сергеевича хьа а хайташ. Аз Iоха ца тигача, Горбачёвс сох бехк баьккхар…» Кхыча дешашца аьлча, Аюпа Iийса духхьала хьехархо е йоазонхо хинна ца Iеш, хIанз бокъонца вола политик, къаман юкъара вахар тоаде оарцагIваьнна лелаш саг хиннав. Каст-каста гора из митингашка, телевидене гIолла къамаьлаш деш, газеташ тIа арадувлар цо деш дола йоазонаш. Укхаза дагайох сона сай вахаре нийсъенна цу тайпара цхьа моттиг. Со Шолжа-ГIалий тIа книжни издательстве балха вар. Къахьегама ди чакхдала цхьа сахьат совгIа ха йисаяр, сога цIагIара телефон тохача хана. Хьаьший баьхкаб, вIаштIехьа дале, чувола – иштта дар сох хьатеха хабар. Болх беш Субботников цIерагIча урам тIа вар со, вахаш — В. Ленина проспекта тIа. Вешта аьлча, гIаш хьалволавелча, 10 минот езацар сона цIакхача, геттара юхе яр со ваьха фусам. Чуводдашехь, уйла йора аз, мала хила веза-хьогI со волча венар, воагIаргва аьнна сагаца дийца хIама а ма дацар са? Со дIачуваьлча, магIабаьрче вагIаш Кодзоев Iийса вар, цунца кхы а ши новкъост вар: Костоеви Муталиеви. ТIеххьарвар уццIаьшкахьара вар, хетаргахьа цунца баьхкабар вожаш а. Моаршал-денал хаьттачул тIехьагIа, сона гучадаьлар уж телевидене къамаьл де Шолжа-ГIалий тIа баьхка хилар. Мехкара хьал кегалуш латта, коммунисташа Iаьдал берадоалийташ йола ха яр из. Передаче дувца шоаш денарех цхьаццадараш дийцар цар сона а. Эккажкъонгий-Юрта юртда вар Костоев Хьажмурд, геттара новкъа хиннадар цунна, Г. К. Орджоникидзена дегIа сийленг Буро тIара дIадаккхар а, гIалах (городах) тилла хинна цун цIи дIа а яьккха, Владикавказ яха къаьна цIи меттаоттаяр а. Кхы а мехкаца, латтача ханаца дувзаденна дешаш дийцар хьаьшаша. Чай маллал юкъ мара ца йоаккхаш, цIабахар уж. Укх масалца а гу вайна, Iаьдала болхлошца а волаш, лоархIаме паччахьалкхен дешаш дувцача дакъа лоацаш Кодзоев хиннилга. Цу шерашка литературни болх бе цунга дукха ха хулар аьлча, со тешаргвац, хIана аьлча дийнахьа-бийсан мохк кIал ца бита гIерташ лийнача нахаца вар из. Халкъа Советаца цхьадолча дешашта тIагIолла барт хилац цар. Из шоаех, шоаш беча балхах шекъювлилга хайча, «Нийсхо» яха шоай парти дIайоаккх цун хьалхалаттача наха. Цул тIехьагIара ший ха Кодзоевс дукхагIа дIалу литератураца беча балха.
Хьехархочун болх шийна дика бовзаш хиларах, цо лоархI юххьанца денз гIалгIай мотт Iомабе долалуча берашта гIо хургдолаш, керда «Букварь» оттаде. Цул хьалхагIа а тайп-тайпарча наха увттадаьдар из. Масала, эггара хьалха, латински алапаш вай леладеча хана, из оттадаь хиннад Цокиев МурцаIала. ЙIаьххача хана, 1938-гIа шу хьатIакхаччалца, лела а даьд из. Кхы а леладе мегар, нагахьа санна вай алапат (алфавит) хувцаденнадецаре. Цул тIехьагIа З. Тимиевс оттадаьд. Бакъда Iийса хьехархочун поалхам йоккха йолаш хиларах, сона дукхагIа дезаденнадар цо оттадаьр. Дукха хала дешаш, къаьнара цIераш, берашта дашха ховргдоаца, маIан ца довза хIамаш юкъекхихьадар аьнна дика хилац зIамигабарашта яздеш дола книжка. Царна деша, кхетаде аттагIа хургдолча тайпара, наьна меттá безам тIагIоргболча тайпара оттадаь хила деза из. Берий ха, уж дешаш бола класс малагIа я теркал а деш, оттадаь книжка дар цундар. ХIара дош хозача сурташца доашхаш, кхетадайташ яр цун оагIош. Цхьалха а шолха а алапаш дикагIа кхетадергдолча тайпара хержадар царца долалу, уж юкъе дола дешаш. Цхьаццадолча школе Iомадеча книжкашта хьехархой латкъаш хезаб сона. Уж во да, дувцаш дола хIама кегадаь дувц, цхьадолча дешашца гIалаташ даьд, сурташа дувцар цаI да, деша маIан кхыдар да – уж дар дукхагIа хьехархой латкъаш хинна гIалаташ. Кодзоевс яздаьчул хьалха хиннарий а цул тIехьагIа хиннарий а кхоачам боллаш гIалаташ дар. Бакъда Аюпа Iийсай дешаргá (книжканна) латкъаш саг хезавац сона. Цудухьа тамаш ю аз, из дIа хIана даьккхад ца ховш.
ХIанз бераша Iомадеш дар Iодийшача, цкъаза корта хьаллаца безам хул, цу тIа яздаь цхьадола хIамаш е къаьстта дешаш кхета ца луш. Вешта аьлча, хьехархочо ший бакъахьара дакъа юкъедихьад школашкара наьна меттала дола дешар тоадара, бераша из мотт аттагIа а дикагIа а Iомабара.
ХIанз ха хьатIакхаьчай аьнна хет сона йоазонхочун литературни тIехьале ювца. Из цун эггара йоккхагIйола ганз я аьнна а мотталу сона, хIана аьлча Iалаьмате боккха, дукха низ а ха а езаш болх ба цо укх тIеххьарча 10 – 20 шера баьр. Из а воацаш, кхыволча сагá цу тайпара болх булургбацар аьнна хет сона. Цкъа-дале, укхаза чIоагIа хьинар долаш, кIаьдвалар доацаш хила веза йоазонхо. ШозлагIа-дале, чIагарга санна шаьра ший мотт ха беза цунна. КхозлагIа-дале, наха дукхагIа къердар, царна дезалургдар харжа, цул тIехьагIа дашха ха деза. Уж шедола хIама Iийсайл дикагIа вIаштIехьадаргдолаш йоазонхо тахан хуле тамаш я. Вешта, из-м вIалла аз ца аьлча а, вай республикерча бахархошта дика довзаш да, хIана аьлча цо каст-каста къамаьл ду Магасерча телевидене гIолла, деш ший йоазонашцара доакъош. Къаьстта хоза хет наха цунга хаттараш деш а, цо царна жоп луш а. Вешта аьлча, журналиста Плиев Хьусена еш йола массазара хIама хинна дIаяха «Наьна мотт» яха передача пайдане я аьнна хет сона наха а йоазонхочоа шийна а. Наьха уйлаш, хьашташ, эшараш, доацараш, бIарчча хьаийцача заман лоаттам, къаман хьал довза йиш я цунга хеттача хIамашка гIолла. Из да-кх, нагахьа санна из къаман йоазонхо вале, цунна эггара хьалха ха дезараш. Цудухьа из тайпа бувзам шинна оагIонна накъабоалаш хул. Цхьан юкъа Кодзоев болх беш хилар «СелаIад» яхача берий журнала редактор волаш. Берашта язъяьча хIамаех-м цун тIормиг биза хинна хургба аьнна хет сона, хIана аьлча вайнаьха багахбувцам дIаязбеш, бераша язду дувцараш, байташ гулъеш, дукха болх баьбар цо, юрта вахаш а школе болх беш а волча хана. Цул совгIа Iийса ше а ва, бера дагадохаргдоацар а дагадоха ховргдолаш. Журнала болх тоабе гIерташ, из хьаяздеш бола нах дукхагIа хилийта гIерташ, къахьег цо. Цу гIулакха юрташкарча школашка, цхьаццайолча наха къахьегача моттигашка ух, журнал довзийт, берашта из чIоаггIа эшаш хиларах дувц. Цу наькъаца из дешаш бола нах дукхагIа хилийта вIаштIехьадоал. ХIаьта укхаза а цунга дукха болх байтанзар мотташ ва со. Бакъда наха зе-м зийнадар берий журнал хьадеш цо хьийга къа. Йоазонхочо Хамхоев Вахас иштта яздаьд цу хьакъехьа: «…Журнал хьадеча а из дегIадоаладеча а овсаре дакъа лоацаш хилар гIалгIай йоазонхой: Чахкиев СаIид, Кодзоев Iийса, Хашагульгов Iаьла, Угурчиев Азмат-Гири, кхыбараш».
Вай 80-гIа оалача шерашка Iийсас дукхагIа кепа етташ хиннараш доккха доаца дувцараш дар. Хетаргахьа, зIамагIча жанрашкара дIа а волавенна, йоккхагIчарга вала лаьрхIа дора цо из. 1988 шера «Лоаман Iуйре» яхача альманаха оагIонаш тIара дийшар аз цун «Шаше боккхий нах» яха дувцар. Дезаделарий аьлча, чIоагIа деза а делар, хIана аьлча бокъонца дола вахар дар дувцар тIа хиннар. Цул совгIа, из геттара говза, дешачун дега гIадагIилгаш доахача хьисапе язде карахдаьннадар авторá. Юрта атагIа ловзаш доахкача бераша гIолгаш къайсай, цу тIа гIолла вIаший довнала дахад ши тайпа. Царех цхьан тайпан хиннай Шаши яха йоI, вокх тайпан – Жовхота Аси. Шоайла чIоагIа безаш хинна уж хийрабаьхаб довно, царна юкъе лакха пен хьал а ботташ. ГIелъенна, яшаш, леш лаьттай йоI. Бакъда укхаза оарцагIбаьннаб цунна, могаш йолча хана цо эздий гIулакх лоаттадаь боккхий нах. Царна хов цун лазара корта малагIа ба. Из зIамига саг тIавоалавича, из ерзаргйолга кхетадаьча цар, шоай хур ду из дов дужаде а, йоI-зIамсаг вIашагIтоха а гIерташ. Цар кхоачашдир шоаш лаьрхIар. ЙоI йийрзар, маьре яхар Асега.
Вешта аьлча, гIалгIай юртара Ромеои Джульеттаи гу вайна укх дувцар тIа. Сюжет ингалсий йоазонхочун трагеде тIа хинначул хIамма а эшаш яц. Бакъда укхаза турпалаш дийна бус, хьаькъал дола Харсе, Соандро, Къарше санна бола боккхий нах хиларах. Эггара чIоагIагIа тамаш яйтар бар йиIий безам. Ший дагардар дIа ца хайташ, довно хийраваьккха зIамсаг бахьан долаш леш латтар Шаши. Тамаш енна хIама да! Болаш-м ба мотт сона дунен тIа хIаманца хувцаргбоаца а эцаргбоаца а цIена безам.
Иштта безаме чулоацам болаш да цун «Даь езар» яха дувцар а. Из а да юртарча безама хетадаь. ДIадолалуча хана вайна гу Лиза яха йиIиг езаенна вола Мамедик яха кIаьнк. Шийна из езилга дIахайтар духьа, каьхат язду кIаьнка. Бакъда вокхо из нахал а даьккхе, геттара ийрчавоаккх из. КIеззига ха яьлча вайна гу, из мо саг ийрчавоаккхаш боаца, хьастара шовда мо цIена бола безам. КIаьнка да Аптии цар юртарча атагIа яха йоI Совдати шоайла чIоагIа безаш хиннаб. Бакъда йиIий наьна-вошас дIаялийтаяц из цунга, ший даи Апте даь-даи дов долаш хиннаб аьнна. ЙоI маьре дIалу воча сагага, цига биъ бетта Iазап эзе цIайоагIа. Вокхо саг йоалаяь хул цу ханале. Кхо бер а долаш, цамогаш хиле ла Апте сесаг. ХIаьта Совдат маьре ца йодаш Iа, ший хьалхарча безама тешаме йолаш. Из шедар гучадоал автобуса чу исташа дувца къамаьл хезача Мамедикá. Амма «ТIеххьара аргумент» яхача дувцара турпал Султан ший безам сагаца бекъа лаьрхIа хиннавац. «ЙоIах бIаргтоха баьхка кагий нах белакъежаш багIар, Султана ду къамаьл сов хоза хеташ». Бокъонца из йоI шийга маьре я раьза хургйолча дIатIакхоачаю цо. Из цо мишта ду аз шоана дувцаргдац. Из ховргда, 2008 шера арадаьннача №4 йолча «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала тIара из дувцар Iодийшача. Кхы а дукха дувца йиш яр цун дувцарех лаьца, бакъда дийцачо а тоъал тешаву, Кодзоев Iийса прозан зIамигача жанрах дика лоархIавеш хиларах. Духхьал зIамигача кепах дола йоазош даь ца Iеш, цо яздаьд геттара доккха, массехк книжках латта романаш а. Царех да вайна дика довзаш дола «ГIалгIай» яха роман. Цун чулоацам боашхаш ха йоаергьяц аз, хIана аьлча аз цох язъяьяр «ЗIамигача къамах дола доккха книжка» яха критически статья. Массехк дешаца аргда вай, из вай къаманна хетаяь эпопея я, аьнна.1222 шерагара денз хьадоагIа гIалгIай вахар тахка хьежав йоазонхо цун оагIонаш тIа. Цунна из мишта карахдаьннад, яха хаттар оттадича, аз аргдар, кхычоа даргдоацача тайпара дика карахдаьннад, аьнна. Цул совгIа, цох ала мегаргда къаман энциклопеди да аьнна а, хIана аьлча къаман вахарца ювзаенна массе оагIув чулоацаш дола книжка да из. Эггара хьалха хьоахае лов йоазонхочун стиль. Стиль яхар фуд хов вайна массанена. Из цун мотт ба. Сона хеташ, Кодзоев Iийсай мотт цхьанна йоазонхочун меттаца тувлбе йиш йоацаш, ший белгалонаш йолаш ба. Цо тара хилийтац из кхычарна. ДIауйла йича, стиль – из йоазонхочун юхь я. Ховш ма хиллара, цхьатарра ши юхь йолаш нах наггахьа мара хилац, кхыметтел шола баьрашта юкъе а. Иштта ший хьисапаш долаш ба романа мотт а. Цун керттерча белгалонех цаI я, из мотт геттара кIоарга хьаькъал долаш хилар. ХIара мугI хIана бац аьнна, кицандар санна маIан долаш, цу тIа юха а сеца, уйла е безам оттийташ ба. Из роман дешача юкъа, сайна хьалха цIаккха ца хеза, ши бIаь гаргга кица хьаяздир аз. Ма тамашийна а хоза а ба цар чулоацам! Царех хIара кица бIарчча вахар да. Массехк масал доаладергда аз, дувцаш дола хIама чIоагIде дагахьа: «Есар хилац низах цавоалаваьчох», «Тух-сискал кхаь ден, кхаь бус диар хьа дезалхо ва», «ВоккхагIчун дош дашал дезагIа да, дошол маьхегIа да, хьастал цIенагIа да», «Харцо тоIае, бокъо хьалкхаба», «Хур хургда, хиннар гургда, болх лоам оагабе низ кхоачачунга ба», «Къамаьл дIаьха хул, Тирка тIара Эдал тIа бода никъ мо», «Харцон Iерче кхажа дакъа луш дац-кх хьацадаьккхар», «Нийсоно юкъ лозаяц», «Маьрша веначоа – хьоашал, довна веначоа – Iоажал», иштта кхы дIахо а.
Укхаза хьоахаянза яргьяц цун метта цхьаькха цхьа белгало а. Мотт бIаьхий, цIена хулийташ дола керда дешаш. Царех цхьадараш вайна дицденна къаьна дешаш хила тарлу, цхьадараш йоазонхочо ше хьадаь хила а тарлу. Уж а вожаш а товш да цун турпалий меттаца, цар кхы чIоагIагIа дег чу дужийт дIаяхача заман чухь вай къаман хинна вахар, цун куц, гIулакхаш. Книжкан тIеххьарча оагIонаш тIа царех цхьадола дешаш доашхаш дола дошлорг деннад автора. Цо а гIо ду дувца хIама дикагIа кхетаде а гIалгIай мотт кIоаргагIа Iомабе а. Дагадохаргда вайна царех цхьадараш, дерригаш цхьа бIаь ах бIаь совгIа да уж: айлам – Солнечная Галактика, аькима моттиг – слабое место, аьрке саг – медлительный, аьме саг – уживчивый, боарой – берендеи, тоаба – 20 воинов, бIазем – воображение, вийдлоам – плоскогорье, вончо – злодей, даздараш — святыни, символы, зовр – пограничник, заьлгIа – компас, йил-цIа – зал, къорашке – дебри, лело – игра в хоккей, саккой – скифы, тарматал – язычество, хосрой – хазары, хьовхье – теневая сторона горы, хьорх – крона дерева, цIечахье – солнечная сторона горы, чучхари (хичхари) – водопад, эйдаж – сословие,Iаддал – лучник, Iамораш – учения, и. кх. дI.
Тахан а тIехьа вай Iилманхоша къувсаш йола моттиг я, малагIа да къаман меттала дIаяздаь дикагIдола ханорг (календарь). Уж сона ховш а диъ тайпара да. ХIаьта цхьаболча йоазонхоша яхачох, кхы а массехк да уж, сона цаховш а. Укхаза царех лаьца аз хьоахадар дувзаденна да, Кодзоевс оттадаь ханорг таханарча дийнахьа эггара дикагIа хиларца. Из дукхагIа къоабалду дешархоша а мотт ховш болча боккхагIбараша а. Дукха ха йоацаш, аз къаьстта йоазув даьдар цу хьакъехьа, цунна газета тIа кепа а техаяр. ХIаьта а укхаза цIаькха цун ханорг доаладе безам ба са, наха из юха а дагадохийташ. Из укх тайпара дар:

Нажгамсхой бутт — январь
Саькур бутт — февраль
Мутхьал бутт — март
Тушола бутт — апрель
Бекарга бутт – май,
Аьтинга бутт — июнь
КIимарса бутт — июль
Мангала бутт — август
Моажола бутт — сентябрь
Тов бутт — октябрь
Лайчиллан бутт — ноябрь
Чан тара бутт – декабрь.

Укх романа тIара довзаргда вайна ди-бийса гIалгIай меттала малагIча доакъошта декъалуш да а цар цIераш миштай а. Цхьан Iуйренгара вокх Iуйренга кхаччалца йола ханаш белгалъеш, укх тайпарча дешаех пайда ийцаб йоазонхочо: Iуйкъе – мерзе, берзе, гIане; Iуйре – айме, гIишлакхе, марте; делкъе – маше, ловже, ане; маьркшаже – пхьере, таьре, теме.
Миштав Iийса ше вахача юрта, наха мишта ду цун сий, сенца накъавоал из царна? Цу хьакъехьа дийцар сона ГIалгIай республикан заслуженни хьехархо, поэтесса йолча Картоева Марета. «Цунах ала дукха хIама да, — йоах хьехархочо. – Цо мо берашта хьехам луш саг лаьттан букъ тIа хургва аьлча бакъдац, цун багара ара мел доала дош кхетам чу дусар. ХIара бера дег тIа бода никъ лехе, цо дIаэцаргдолча тайпара хьехар цо. Цул тIехьагIа, царна хьалха хаттараш увттадеш, ше дийцар мишта кхетадаьд хьожар. Ца кхеташ висачоа цIаькха а кердадоаккхар. Бераш бе-бе да, харцахьа леларашца, во дешарашца, эхь хетаргдолча тайпара къамаьл дора. Сакхетам лакхбеш дола хIама лохар. Чуваха ха яьлча а, шиъ-кхоъ сахьат доаккхар цо, юхасеце, во дешарашца къахьегаш. «Сийгаш» аьнна цIи а тилла, литературни кружок яр цо лелаеш. КIира, шин кIира цкъазза вIашагIбетталора цунна чубоагIаш бола дешархой. ХIаране дешар ше даь йоазув. Хьехамчас а вокх бераша а шоашта хетар оалар. Иштта Iомалора тхо йоазош дикагIа де. Из хиннавецаре, цу тайпара болх оаха ца бе а мегар. Цо догьэккхийтацар тха цох.
Юртарча наха а – боккхагIчарна а берашта а – цхьатарра вовза а вовз, дукха а веза Iийса. МоллагIа хIама хатта дезаш хилча, дагавала везаш моттиг нийсъелча, эггара хьалха из дагавох, цунга телефон тох. Сакъердам бар сакъердамеча тайпара, хьаькъал эшар хьаькъалца доашх цо. МоллагIа ше волча тIавеначун дай бовзаш, цар фу леладаьд, уж мел сий долаш, мишта, малагIа гIулакхаш карахдувлаш баьха нах хиннаб а хов…»
Хизара Марета ше язъяьча байтех цаI Кодзоев Iисайна хетаяьй. Из а оаш йийшача бакъахьа хет сона:

Къахьегамца мара довзац
Сага денал, гIулакх, цIий.
Хозача дешо мара даккхац
Даим хулаш дола сий.

Дошо гIалан да хьо вале,
Цунах тамаш елга дац.
Хьо Iимерза ваьхавале,
Заман йIоахал вицлургвац.

Иштта кхетам бола хьехар,
Вар хьо даим дала ховш.
Къонабарий аьттув хилар,
Дар хьа дега чIоагIа ловш.

Луш мо воккхача Iилманхочоа,
Денна хиннад хьона ехь.
Хьо мо волаш чакхваьнначоа,
ТIадоагIаргдац цIаккха эхь.

Дахаргда хьа гIулакх даим,
Дикаш вонех къестадеш,
Къаман сийлен байракх санна.
Хьа еза цIи хестаеш.

Юххера, сай къамаьл чакхдоалаш, са белгалдаккха безам ба, цхьа бутт совгIа хьалха Кодзоев Iийсай цхьаькха керда роман арадаьнна хилар. Цун цIи я «Хьув я́стар» яхаш. Тайп-тайпарча наха цох дувца къамаьл бе-бе да. Цхьачарна нийса хетац йоазонхочо-воккхача сага цу тIа гIеттаду дешаш, цхьачар бакъду. Цун мах тахан укх йоазонца аз бергбац. Бакъда цхьа хIама-м аргда аз, таханарча вай орфографе дIадеххача тайпара яздаьдац из книжка. Укхаза Iийсай ший орфографи я. Из нийса даь хIама да е харцахьа даь хIама да дувцаш, кхы йоазош дергда аьнна хет сона Iилманхоша, журналисташа, йоазонхоша. ХIаьта са ала безам ба, хьай безам мел ба вахалва хьо укх дунен тIа,Iийса, низаи хьаькъалаи эша ца луш.

С. АРЧАКОВ

№120 (12056), шоатта, 11 август, 2018 шу. Суббота, 11 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *