Вайнаьха ашарий тамаш

Хоза латтар Iалам. 1993 шера гуйран хьалхара денош дар уж. Из ха кхы тIа а безамегIа хетийташ яр Наьсаре хьалтеха йоахка пандарча йолча Хашагульгова (Инаркиева) Мадинай концерт хургдолга хоам бу афишаш. Иштта го йиш яр уж МагIалбике а Сипсой-ГIалий тIа а. Цу хана могаш-маьрша вар Мадинай цIен-да, гIорваьнна гIалгIай поэт Хашагульгов Iаьла. Культура, вайнаьха ашараш дукха еза саг гIадваххал хIама дар из. Дар, воллахIий, из лерттIа чакхдаьннадаларе-м. Лоацца аьлча, Шолжа, МагIалбика, Наьсарен районашка хила дезаш хинна концерташ ца хулаш дисар. Даьха бахьанаш бераш а деларгдолаш дар. Наьсаре зал яц аьлар, МагIалбике пандарча дIайига машен хиланзар. Концерт лерттIа чакхдаккхара эша кечам ца беш Iийра шолжахой а. Ара исташа дувцача йоахарашка гIолла ханзар сона цох лаьца, из хоам сога баьр Мадина ше яр. Нах-м сатессача бисар, концерташа бергбола салоIам ца хулаш. Цхьан юкъа бисар. Иштта аьлча нийсагIа хургда, хIана аьлча Мадина Iанзар ше лийрхIар чакхдаккханза. Гулбелар нах Наьсарерча культуран элгаца чу. Пандарчá кхоллам, из ше йовзаш, езаш бола нах бар укхаза цу хана дукхагIа гулбеннараш. Шин даькъах латтача концерта юкъе йийкар ткъо йиш. Уж яр гIалгIай мехкараша ширача заман чухьа яьха, бе-бе маIан а тайп-тайпара наькъаш а дола ашараш. Кхоачам ба царех цхьайолчар цIераш яьхача: «Шира ладувгIа йиш», «Хоарачой Заьлмаха», «Говр хьовзаю йиш»… 1959 шера денз, къаьнара ашараш лехаш, дIаязъеш, къахьийгарех яр Мадина. Ший ашараш санна къаьна пандар бар цо лекхаш хиннар. Цу тайпара пандар хIанз наггахьа мара нийслуш бац. Иштта низткъала хул из тоабу саг лаха а.

Уж цун тIеххьара концерташ дацар. Кхы а ши-кхо бутт баьлча, юха а гулду адам цун ашарашцарча безамо. Сайре. Сатем. ДогдоагIа сабаре енача сайренга ладувгIа, Мадинай ширача ладувгIача ашарашка санна. Цецвоал уж хозар. Сица айлу. Гаьнавоал. Духьалъувтт денош, шераш, замаш, нах. Тахан Хасолта Мадинай концерт да ше яьхача, кхийнача Наьсаре. Жовхьараш мо ше гулъяь вайнаьха шира ашараш енай цо юха а ший мехкахошта. Ашарий гIонца, дош ца оалаш, къамаьл дергда цо царца. Наьсархоша кхетабергба цун мотт, царна безалургба из. ТIоараш тохаргда цкъа, шозза, кхозза, иттаза. Юххера – ураайтта.
ЙиълагIча классера йиIиг. Цунна цу хана а ховра коа-карта, цIагIа-ара, йоагIача-йодача лекхаш йола сиха, тайжа, гIар йола, сабаре ашараш къаман бух боаца ганз йолга. Цудухьа ладувгIар цо царга, цудухьа Iомайора.
ДIатийнай зал. Тамашага сатувс цо. Укх чу хург а я тамаш, Мадинай ашарий тамаш. Бек пандар. Тоам болча лакашта хьалхашка сужне ух маргIала пIелгаш. Цар гаргалоно пандара кер чура арайоах, бIаьстан хозал мо хоза йола, ахкан йIовхал мо сиха йола, гуйран беркат мо беркате йола оазаш. Ерригача Даькъастен чу цIихеза саг хиннав Хоарачой Заьлмаха. Дукха иллеш да нохчий а гIалгIай а меттала цунна хетадаь. Эбарга денал, къонахчал, атта доаца вахар дувцаш да уж. «МоастагIчо го баьб хьона, аравала, Заьлмаха, дIагIо, кIалхарвала…» яхаш мо хет «Хоарачой Заьлмаха» яхача, лакхе хьоахаяьча Мадинай ашаро.
Кура дог, мукъале езар, лоам чу лийна цун пана уйла, говра коачал, герзий зов дагадохийт. Пандар, ашараш дезаш, лоархIаш хиннача наьха овлан тIара саг я Мадина. Цун даь-да Инаркъа-Хьажий Халат ше яьккха ладувгIа йиш йолаш хиннав. Пандар локхаш саг хиннай даь-йиша Зати а. Цунгара Iомаяьй Мадинас хIанз дIалокха дукхагIйола ашараш.
Тайжа ладувгIа йиш хувц сихачо, курача «Говр хьовзаеча ашаро». Говр хьовзае хар дика баьри хилара тешал хиннад. Ек йиш. Говр ше ловзалелхаш, багара яьккха, дуне мел да михаца, морхашца, лоамашца дIаэ, яда, халхаяла йоаллаш санна хеталу. Иштта я из йиш, саг меттел, хьайба а халхадоаккхаш. Наьха бIаргах лоралуш, дукха везачо говр мишта къовл хьеж лоаман эздий йоI, цун дего, сага дIахазар кхераш мо, борд-бордагIа йоах:

«Хьа дына шин барго
РаьгIа босе екаю,
Хьа Iаьржача шин бIарго
Наьха йиIиг елхаю…»

Пандар. Йиш. Безам. Хозача йиIий уйлаш, зIамсага сатувсам. ВIашагIъийнад, деррига вIашагIъийнад «Мархенаькъан Хьайбата Iоажала метта лекхача ашарца». МоцагIа хиннад из. ГIалгIай тоам болча мехка ваьхав, ерригача Даькъастен Iалам мо хоза уйла, йоккха говзал йола зIамсаг. Из хиннав сурташ дехкаш вола Доврбикнаькъан ГIаьзи. Дошлакъий-Юрта яьхай Мархенаькъан Хьайбат. Везавеннав йоIа говза суртанча. Бакъда цун дай раьза хиннабац из ГIаьзега дIаяла. Цамогаш хиннай дукха везача зIамсагах къоастаяь Хьайбат. Яргйоацаш, чIоагIа цамогаш хиннай. ХIаьта а ше ялале, Iоажала мотт билла уллача хана, ше даьккхача иллеца гIалгIашта ший безамах дийцад цо:

«Даьрешта юкъе кхедаь дегI,
Кагийча наха кходаь дегI,
КIайча мерчена юкъехьаьрча,
Iаьржача лаьтта
дижа ма доалл…»

Ла йоI. Бакъда бус безам. Дуне миссел боккха, лоаман бухь миссел лакха, цу лоаман шовда мо цIена безам. Иштта хул бокъонцабар. Ший безам ца балийта, ше еннай йоI. Котбаьннаб цун безам. Из кот ца бала йиш а яцар, из кот ца баьлча лаьтта паргIата вахар, деша морзо яха хIамаш хургдацар.
Дуне мо хоза, йиIий уйла мо шера барж каьхата пандар. Шийца дика доацаш, во дагIац. Iуйре йоацаш, бийса хилац. Безамо лоаттадеш да маьлха дуне:

«Ва аз хьона фу де деза,
Аз хьо фу даь вицве веза,
Хьо вийзача укх са дего
Кхывар веза тигац сона».

Цудухьа аьннад Мадинас ший ашарах «ДIа ца боала безам» аьнна.
Боаг йиIий кер. Лакха лоамаш, бийса, корага маха боахаш, тIаккха инза деш ягIа йоI. ЛадувгI цо говра баргий татага. Корах арахьож. Сатем бихьаб «ЙиIий уйло»:

«Ва Даьла, везийталахь,
Сона санна са наха!
Сона санна са наха!..»
Ашараш. Ашараш. Ашараш. Ца йовза гаьне, юхебиса хьамсара мохк, ара латта цIайза шелал, меца диса бераш, бIаргашкарча хих пIелга гола хьекха къоаной… Йист йоаца Сибре, сийна гаьне, цIенгахьа леста уйла, сатувсам. Лоамий бос, текхаш дода дохк, лоам тIа увтта хьагI. Байтмал-яI! Ашараш…
Вайнаьха эздийча, денал долча къонахий, сувнаш мо болча истий цIераш лелаю ашараша а. «Майсигнаькъан Махьмада хетаяь йиш». Из Махьмад мала хиннав белггала дагадагIац Майсигнаькъан тайпан боккхагIбарашта а. Хетаргахьа, из хинна хила тарлу журналиста Майсигнаькъан Саламхана да Махьмад-Султан. Наха вовзаш, везаш, лелалуш саг хиннав из. Цхьан хана Наьсарерча универмага кулгал деш а хиннав. Къаьстта укхаза белгалдаккха мегаргда аьнна хет сона, из геттара дика халхавоалаш хиннилга. Кхыбола кагий нах хиннаб цун халхар Iомаде, цох тара халхабала ловш. ХIаьта саг ше йоалаеш, цо Чурнаькъан тайпан хозагIйола йоI хержа хиннай яхаш а дувц. Сона а хеталу, из деррига дайзачул тIехьагIа, ювца йиш цунна хетайича санна.
Цунна тIехьа ек «Малсагнаькъан Оарцхойна» хетаяь йиш. Из АртагIа Оарцхо хиларах вIалла шеко яц. Паччахьа заман чухь артеллириста дешар а дийша, вай мехка Граждански тIом хиннача шерашка мохк лорабеш лаьтта саг ва из. Цул совгIа, вай йоазув, литература (къаьстта драматурги), театр дегIакхувлаш а дIадовзийташ а хьинаре дакъа лаьцача нахах а хиннав из. Цо язъяь пьесаш «Салихьат», «Кердача наькъа тIа» школашка Iомадеча книжкашта юкъейоагIаш я. Царна нийса таржамхочун болх а баьб цо. Цу ашарах эггара хьалха из цIи тиллар Малсагнаькъан Кураза Фатима яц оалилга дац, хIана аьлча вай Сибре дигале вIашагIделла хиннача театранна кулгал деш хиннав АртагIа Оарцхо, цу театре болх беш, спектаклашта юкъе ашараш лекхаш, иллеш доахаш хиннай Фатима. Цул дикагIа Оарцхойна дукха еза йиш малагIа я ховш саг хиннавале тамаш я.
ГIалгIай халкъа ашараш эггара хьалха 30-ча шерашка ноташца дIаязъяьй композитораша Колесниковс, Давыденкос. 40-ча шерашка а цул тIехьагIа а из болх баьб Мепурновс, Речменске, Брайловске, Бронштейна, Халебске. ГIалгIашта юкъе эггара хьалха из гIулакх хьалъийцарех ба Шадыжева Зараи Хашагульгова Мадинаи. Ткъо йиш чуйоагIаш бола гуллум арабаьккхар цар.
Ек халхара йиш. Безам боагIа ваха, халонаш йицъе, диканга сатувса, дунен чу дика нах, цIена дегаш хиларах теша. Сона хIанзалца дайзад Лаьтта, Малх, Бутт, Седкъий яхараш санна дола цхьаькха цхьа дуне. Мадинай ашарий дуне да из.
Хала хете а, массаза хилац дегагIоз. Цкъаза сийрда ди баьдду Iаьржача морхаша. Иштта эргадаьлар пандарчан вахар а. Москве баха дIаболх цар дезал. Iаьла вайцара даимленна дIакъаст. Из нийсделар 1999 шера ноябрь бетта. Мадина ше а, воI-йоI а баха дIаболх доазол арахьарча мехка. ХIанз уж бахаш ба Швеце. Бакъда аз догдиллац, мичча хана ена а, из цIайоагIаргхиларах, цун ашарашка ладувгIа йиш хургхиларах. Аз санна цу денга сатувсаш, кхы а дукха нах ба, аьнна, хет сона. Цунна тешал деш да Мазенаькъан Лейлас моцагIа даьча йоазонцара ер мугIараш: «Дукха ашараш язъяьй Хашагульгова Мадинас ше. Касташха ГIалгIайчен кхаь районе цо дала лерхI концерташ, царех баьнна пайда Къилбаседа ХIирий мехкара беха лелача наха дIахьожабергболаш. Иштта концерташ Мадинас эггара хьалха лу…»
Укхаза белгалдаккха лов сона цхьаькха цхьа лоархIаме хIама. Мадина хьалкхийна беррига дезал бувзам болаш ба кхоллама нахаца, къаьстта а йоазонхошца. Масала, Мадина ше Хашагульгов Iаьлий фусам-нана хиларал совгIа, цунна тIехьа йоагIаш йола Фатима а я Муталиев Хьажбикара нус. Из маьре я Султан яхача цун воIага. Цул зIамагIйола Лиза а поэтага Вышегуров Мухьмадага маьре яр. Мухьмад, вайна ма харра, карарча хана воацаш ва.
Мадина сона дагайоагIа со зIамига кIаьнк волча хана денз. Сона из йовзар школерча хора кулгал деш йолча хана, Наьсарерча ашарий школе болх беш йолча хана. Дукха эргаяьннаяцар из сона тIеххьара гуча хана. Хетаргахьа, дог къона лоаттадаь ца Iеш, ашараша къона лоаттаду сага деррига куц-сибат. Из ала йиш я вай тахан ювцача кхалсагах а. Из могаш маьрша хилар а цун ашараш дунен бе-беча миIингашка екар а лов сона.

Арчаков С.

№121 (12057), шинара, 14 август, 2018 шу / Вторник, 14 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *